مۇنداي جەردە مٸندەتتٸ تٷردە جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن ٶزگە ۇلتتاردىڭ اراسىندا كيكٸلجٸڭ, تەكەتٸرەستەر بولىپ تۇرادى. ايتالىق, بۇعان دەيٸن بولعان, قازاقپەن تەجٸك, قازاقپەن شەشەن, قازاقپەن كٷرد, قازاقپەن ۇيعىر اراسىنداعى دٷربەلەڭدەردٸ ەسكە الساقتا جەتكٸلٸكتٸ.
قايتپەك كەرەك? دەمەك, مۇنداي انكلاۆتاردى بٶلشەكتەپ, ونداعى تۇرعىنداردى – دياسپورالاردى قازاقى اۋىلدارعا از-ازدان ورنالاستىرۋ كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا قازاقى ورتاعا سٸڭٸرۋ, جۇتىلدىرعان جٶن. وسىلايشا عانا ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا بولادى.
بۇل مەسەلە جٶنٸندە بيلٸك جاقسىلاپ ويلانۋى تيٸس. بۇعان دەيٸن قازاقپەن جاعالاسىپ قالعان كٷرددٸڭ دە, ۇيعىردىڭ دا, دٷنگەننٸڭ دە ارتىندا تٸرەپ تۇرعان مەملەكەتٸ جوق.
ەگەرەكي, تٷركٸستان وبلىسىندا قازاقپەن ٶزبەك ماسانشىداعى تالاي ادامنىڭ ٶلٸمٸنە الىپ كەلگەن جاعدايدى باستان ٶتكەرەتٸن بولسا نە بولماق?
ول جەردە تۇرىپ جاتقان ٶزبەكتٸڭ ارتىندا ٶزبەكستان تۇر.
دەمەك قازاقستانمەن ٶزبەكستان اراسىنا سىنا قاعىلادى. ارازداسادى, جاۋلاسادى. بۇل كەرەك پە? جوق.
دەمەك, رەسمي نۇر-سۇلتان ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتارالىق ساياساتتى قايتا ەكشەپ, بەزبەنگە سالىپ, ٶزگەرٸستەر جاساۋعا تيٸس. ٶيتكەنٸ ماسانشىدا بولعان سوڭعى وقيعا سونى قاجەت ەتەدٸ.
تاعى بٸر ەسكەرەتٸن مەسەلە, ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتپەن ۇلت اراسىنداعى دوستىقتى, ىنتىماقتى, بٸرلٸكتٸ نەگە قامتاماسسىز ەتۋگە قاۋقارسىز.
سوندا بۇل اسسامبلەيانىڭ ميسسيياسى نە? ەر ۇلتقا ەن ايتقىزىپ, بي بيلەتٸپ, داستارحان جايدىرتىپ, بايقاۋلار ۇيىمداستىرعاننان باسقا شارۋاسى جوق پا? ۇلتارالىق دٷمپۋلەردٸ رەتتەۋگە قۇلىقسىز بولسا, وندا قاجەتٸ قانشا? نە ٷشٸن ۇستاپ وتىرمىز? بۇلدا ويلاناتىن مەسەلە.
دەگەنمەن ەلٸمٸزدەگٸ وسىنداي ارا-تۇرا بولىپ تۇراتىن ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ قايدا جاتىر? مەنٸڭشە, قازاقتى بيلٸكتٸڭ ٶزٸ مويىندامايدى, مەنسٸنبەيدٸ, تەپەرٸش كٶرسەتەدٸ. بيلٸك ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەمەيدٸ. قازاق تٸلٸ ولار ٷشٸن ەكٸنشٸ سورتتاعى تٸل.
ال مۇنى كٶرگەن ٶزگە ۇلت نە ٸستەمەيدٸ. بالاقتاعى بيت باسقا شىقتىنىڭ كەرە بولادى.
قازاقتى كٶكٸرەگٸنەن يتەرەدٸ. ٶكتەمدٸك جاسايدى. ولاردىڭ ويىندا: «بٸزگە نە ٸستەيسٸڭدەر, قولدارىڭنان نە كەلەدٸ? بيلٸكتٸڭ ٶزٸ سەندەردٸ ادام قۇرلى كٶرمەي تۇرعاندا» دەگەن استامشىلدىق پيعىل تۇرادى. جەنە سولاي بولىپ تا جاتىر. مۇندايدا اتام قازاق «جامان ٷيدٸ قوناعى بيلەيدٸ» دەيدٸ. ال قازاقتى مۇنداي مٷسەپٸر كٷيٸنەن ارىلتۋ ٷشٸن بيلٸك نە ٸستەۋٸ كەرەك?
بٸرٸنشٸ, «بٸز كٶپ ۇلتتى مەملەكەتپٸز» دەگەن ەڭگٸمەنٸ توقتاتۋ. قازاقستاندا بٸر عانا ۇلت بار, ول قازاق دەگەنگە باسىمدىق بەرۋ. كەمسٸتۋگە جول بەرمەۋ. قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ. ونى بٸلۋ ٷشٸن قاجەت بولسا, تٸزەگە سالا وتىرىپ, مٸندەتتەۋ.
ەكٸنشٸ, ەر ۇلتقا جەكە-جەكە مەكتەپ, تەاتر اشىپ بەرٸپ, «تٸلٸڭدٸ, دٸنٸڭدٸ, مەدەنيەتٸڭدٸ, ۇمىتپا, ٶركەندەت» دەپ, ولاردى كٶكٸرەكتەن يتەرٸپ, قازاقتان الىستاتۋ ساياساتىن دوعارۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ ٶز تٸلٸندە مەكتەبٸ, تەاترى, مەدەني وشاقتارى بار ۇلت, قازاقتىڭ قولتىعىنا كٸرٸپ, توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي ارالاسىپ كەتپەيدٸ. ورتادا بٸر بۋفەر تۇرادى.
ٷشٸنشٸ, بٸر مەكتەپ (قازاق مەكتەبٸ), بٸر تٸل (قازاق تٸلٸ) جەنە «بٸر عانا قازاق» باعدارلاماسىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە جٷزەگە اسىرۋ. بۇل دەگەنٸمٸز, ٶزگە تٸلدەگٸ مەكتەپتەردٸ قىسقارتىپ, تٷپتٸڭ-تٷبٸندە ەلٸمٸزدە تۇراتىن بارلىق ۇلتتىڭ بالاسىن بٸر مەكتەپتە ياعني قازاق مەكتەبٸندە وقىتۋ.
قازاق مەكتەبٸندە وقىعان بالا, بٸر تٸلدٸ ياعني قازاقى تٸلدٸ بولىپ شىعادى. ال قازاق مەكتەبٸندە وقىپ, قازاق تٸلٸندە سٶيلەپ, مەدەنيەتٸن, تاريحىن, سالت-دەستٷرٸن بٸلٸپ ٶسكەن ٶزگە ۇلتتىڭ بالاسى ەشبٸر مەجبٷرلەۋسٸز قازاقى ورتاعا سٸڭٸپ, توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي ارالاسىپ كەتەدٸ.
وسىلايشا بٸز ٶزگە ۇلتاردى سٸڭٸرٸپ, «بٸر قازاق» ۇلتىن جاساي الماقپىز. ەگەردە وسىعان قول جەتكٸزسەك, ەل ٸشٸندە ەشقانداي ۇلتارالىق قاقتىعىستارعا جول بەرمەيتٸنٸمٸز بەلگٸلٸ.
الايدا, تەۋەلسٸزدٸك العاننان بٷگٸنگە دەيٸن جٷرگٸزٸپ كەلگەن, جالعان «ينتەرناتسيوناليستٸك», «تولەرانتتىق», ٶزگە ۇلتاردى «ەلپەشتەپ», ٶز ۇلتىمىزدى تٶمەندەتٸپ كەلگەن جالتاق ساياساتتى جٷرگٸزە بەرەتٸن بولساق, تٷبٸ وڭبايمىز.
دەمەك بٷگٸنگٸ بيلٸك, ماسانشىداعىداي قان تٶگٸلەتٸن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الامىز دەسە, ٸشكٸ ۇلتارالىق ساياساتتى قايتا قاراپ, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر جاساۋى كەرەك.
ازاماتحان ەمٸرتاي, «بايتاق-بولاشاق» ەكولوگييالىق اليانسىنىڭ تٶراعاسى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ.
