Jyl bastalǵaly beri Qazaqstanda kóptegen saiasi reformalar men álemdik deńgeide salmaqty saiasi sheshimder jasalyp jatyr. Belgili saiasattanýshy Ámirjan Qosanovtan «Qala men Dala» gazetine alǵan suhbatymyzda áńgimeni birden osy taqyryptardan bastadyq.
– Ámirjan myrza, suhbatymyzdy ótken aptada BAQ betinde jappai talqylanǵan Qazaqstan Prezidentiniń Aq úi qojaiynymen kezdesýinen bastasaq. «Beibitshilik keńesi» qandai uiym? 1 mlrd dollar berip kiretindei qajettilik bar ma Qazaqstan úshin?
– Shynyn aitaiyqshy, AQSh prezidenti Donald Tramp bilik basyna kelip, syrtqy saiasatqa taza biznes retinde qarap («baj salyǵyn pálenshe protsentke kótere salamyn», «ymyraǵa» («sdelka») kelsek qana, másele sheshiledi»), voliýntarizm men sýbektivizmge salynǵaly buǵan deiin álemdik arhitektýranyń negizi bop kelgen barshaǵa ortaq ári mindetti kelisimsharttar men ýaǵdalastyqtardyń byt-shyty shyqty. Birikken Ulttar Uiymy sekildi biregei uiym qazirgi soǵystar men qaqtyǵystar tusynda múldem dármensiz bop qaldy. Árine, AQSh sekildi sýperderjavanyń halyqaralyq saiasattaǵy orny bir tóbe, onyń áleýetimen birikken Eýroodaq pen Qytaidan basqa eshkim teńese almaidy. Sol sebepti Tramp álemdik saiasatqa óz qalaýynsha, developer-biznesmen retinde qarap, dúnieniń astań-kesteńin shyǵaryp jatyr.
Gaza máselesimen ainalysýy tiis «Beibitshilik keńesi» sekildi uiymdy ózi quryp, ózi basqaryp, kim oǵan múshe bola alatynyn ózi ǵana sheshetini, oǵan kóptegen bedeldi elderdiń enbeýi bul organnyń bolashaǵyna kúmánmen qaraýǵa májbúr etedi.
– Onda biz nege ondai uiymǵa múshe boldyq?
– Qazaqstannyń oǵan múshe bolýynyń eki saldary bar. Bir jaǵynan, árine, AQSh-pen qarym-qatynasymyzdyń jaqsara túsýine oń áser etedi. Alaida ekinshi jaǵynan, álemdik saiasattaǵy «trampomaniiaǵa» qarsy ári osy uiymǵa enbegen aldyńǵy qatarly eldermen araqatynasymyzǵa óz salqynyn tigizýi ábden múmkin. Máselen, ol keńes BUU-nyń ornyn almastyra alatynyn Tramptyń ózi aityp otyr. Trapmtyń keibir ekiudai bastamalaryna osy keńes muryndyq bolyp, Qazaqstan sony qoldap jatsa, taǵy da uiatqa qalamyz.
Óz basym, AQSh-taǵy Tramp zamany osy jyldyń qarashasynda ótetin AQSh Kongresiniń sailaýynan keiin, Tramp ol zań shyǵarýshy organdaǵy monopoliiasynan airylǵannan keiin kúrt ózgeredi dep oilaimyn. Ony da kóre jatarmyz.
Atyshýly bir milliard dollarǵa kelsek, resmi aqparatqa sai, Qazaqstan ony tólegen joq. Jáne de ol soma «Beibitshilik keńesiniń» turaqty múshesi bolý úshin qajet. Al meniń boljaýymsha, Tramp bilikten ketkennen soń, ol keńes te tarap ketedi.
– «Beibitshilik keńesi» uiymy ainalamyzdaǵy antalaǵan kórshilerden Qazaqstannyń qaýipsizdigine kepildik bere ala ma?
– Qyzmeti o bastan Gaza sektorynda beibitshilik josparyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan bul keńestiń mandaty birshama ulǵaiatyn túri bar. Tipti BUU ainalysýy tiis sharýamen shuǵyldanýy da ǵajap emes. Suraǵyńyzǵa jaýap berý úshin «Beibitshilik keńesiniń» quryltai qujattarymen tanysý kerek bolar. Desek te, memlekettik egoizm saltanat qurǵan myna zamanda bir el basqa eldiń jerin qorǵaý úshin úshinshi elmen soǵysady degenge óz basym sene qoimaimyn. Onyń ústine, halyqaralyq deńgeidegi ýaǵdalastyqtardyń qunyn túkke jaramai qalǵan BUU Jarǵysy men Býdapesht kelisimi kórsetip otyr emes pe? Sol sebepti syrtqy qaýipterden saqtaný – ózimizdiń tól isimiz bop qalady.
– Qyzylordada ótken Quryltai týraly birer suraq. Vitse-prezident laýazymyn qaitarýǵa qandai qajettilik boldy dep oilaisyz? Prezidenttiń Keńesshisi men vitse-prezident laýazymynyń salmaǵy men Konstitýtsiiadaǵy zańdy quqyqtaryn (mártebesin) salystyrýǵa kele me?
– Ótkendegi suhbatynda Prezident Toqaev: «Men Qazaqstannyń prezidenttik basqarý úlgisindegi memleket ekenin birneshe ret aittym», - degen bolatyn. Sondyqtan óz basym vitse-prezident laýazymynyń elge qaita oralýynyń úsh sebebi bar dep oilaimyn.
Birinshiden, bir emes, eki basshy basqaratyn bilik tarmaǵy, shynymen de, kúsheie túsetini anyq. Ekeýiniń arasynda kikiljiń bola qoimas, olai bop jatsa, Prezident bir sátte vitse-prezidentti ornynan alyp tastai alady, óitkeni bizdiń vitse-prezident basqa elderdegi sekildi prezidentpen birge sailanbaidy, iaǵni onyń búkilhalyqtyq senim mandaty bolmaidy, fýnktsionalyna qarasań, ol qazirgi memlekettik keńesshiniń keńeitilgen túri ǵana.
Ekinshiden, desek te, vitse-prezidenttiń saiasi juldyzy janatyn bir kezeń bar. Ol – prezident belgili bir jaǵdaiǵa bailanysty óz mindetin atqara almaityn kez. Prezident Toqaev burynǵy saiasi statýs-kvony (iaǵni bilik ýaqytsha bolsa da, Senat tóraǵasyna kóshetin bapty) ózgertip, eki aidyń ishinde prezident sailaýyn ótkizý kerek dep jatyr. Sol kezde bilik de-fakto vitse-prezidenttiń qolyna kóshedi, biliktiń basqa tarmaqtarynyń basshylary onymen sanasýǵa májbúr bolady.
Úshinshiden, ókinishke qarai, bizde saiasi sheshimder, sonyń ishinde kelesi prezidenttiń kandidatýrasyn belgileý áli de bir adam – prezidenttiń qolynda qalyp otyr. Mine, quqyqtyq tosqaýyl bolmasa, prezidenttiń ózi ǵana taǵaiyndaityn vitse-prezident belgili bir jaǵdaida bolashaq prezident bop shyǵa kelýi de ǵajap emes.
– Bul laýazymǵa qoǵamda ártúrli kandidat laiyqty degen pikirler aitylyp jatyr, sizdiń oiyńyzsha, kim taǵaiyndalýy múmkin jáne bolashaq kandidattyń qandai kriteriiine qarap tańdaý jasalady: iskerligi men qoǵamdaǵy bedeline me, álde geografiiasy men biografiiasyna mán berile me?
– Bul ózi bizdiń qoǵamǵa tán qyzyq ári kúlkili jaǵdai der edim. Baiqap otyrsam, vitse-prezidenttikke talas osy kúnnen bastalyp ketken siiaqty. Sonyń bir kórinisi – áleýmettik jelilerdegi ártúrli boljaýlar men usynystar, «ár balshyqshy óz batpaǵyn maqtaidynyń» keri bop tur! Ishinde Ózińiz aityp otyrǵan «geografiia da, biografiia da» bar. Ókinishke qarai, bizdegi saiasi sananyń deńgeii sondai, tym qarabaiyr bolyp tur.
Jáne de ol bastamashylar bir nárseni umytyp ketken siiaqty: biz de aldyn ala aty atalyp, kózge túsken kez kelgen tulǵanyń qarsylastary sol kúnnen bastap, onyń quiryǵyna qońyraý ilýge tyrysyp, máselesin mai shammen qarap, artyn shuqi bastaidy. Sol sebepti bizdi aldaǵy ýaqytta keskilesken, eshkimdi aiamaityn «kompromattar maidany» kútip tur! Talai qoldan jasalǵan, tek qyzmetimen ǵana saiasi salmaqqa ie bolǵan «avtoritetterden» aiyrylyp qalýymyz da ǵajap emes! Birazy laýazymynan túsip qalsa, qoǵamdyq sana men ortada túk bolmai qalady. Ony olardyń ózderi de biledi, sondyqtan búgingi qyzmetterinen aiyrylyp qalmaý úshin bárine barady.
– Senat taratylyp, bir palataly Parlamentke biriktirilýinen Aqorda ne utpaqshy: ekonomikalyq únem jasaý ma álde saiasi sebebi boldy ma?
– JI-ǵa júginsek, árbir senatordyń ailyǵy, kómekshileri, kóligi men issaparyna jyl saiyn 160-180 million teńge, al jalpy Senatty qarjylandyrýǵa jyl saiyn 9 milliard teńge jumsalady eken. Árine, az aqsha emes.
Desek te, bul sheshimniń qarjylyq astarynan góri saiasi sebebi basymyraq shyǵar. Qazaqstan – ýnitarly memleket, sol sebepti Parlamenttiń bir palataly bolǵany zańdy. Senattyń da óz obaly joq: zań shyǵarýshy organ retinde ol óz halqymen, onyń kúndelikti muń-muqtajymen birge boldy dep aita almaimyz, kileń burynǵy shikireiip qalǵan ákimder men ministrler, ne basqa laýazymdylardan quralǵan ol «parketti organ» bop qaldy. Eski Qazaqstannyń simvoly ispettes ony taratý týraly sóz qozǵalǵanda «joq, bizge Senat kerek!», - dep eshkim kóshege shyǵa qoiǵan joq. Senatorlardyń ózi de únsiz qaldy, eń bolmasa, bireýi «biz memleketke adal qyzmet etip jatyrmyz, saiasi júiede Senat syndy organ qajet!», - dep minez tanytýǵa jaramady.
Alaida, artyq qylamyn dep tyrtyq qylyp almaiyq: endi Parlament tek qana partiialyq tizimdermen sailanatyn bolady, bir mandatty okrýgterde jeńiske jetken, iaǵni naqty aýyl-aimaqtyń múddesin qorǵaityn depýtattar bolmaidy. Sol sebepti bolashaq partiialyq tizimderde mindetti túrde jáne teń dárejede óńir ókilderi bolatyndai zań qabyldanýy kerek, áitpese, Parlament tek astanalyqtar men almatylyqtardan quralyp ketýi yqtimal.
– Álemdik saiasatta úlken oiynshylar oiyny myń qubylyp tur. Qazaqstan Prezidenti Tramppen tús shaiyspai, Si Tszinpinmen syilasyp, Pýtinmen eski dos retinde qarym-qatynas jasap otyrǵany anyq. Báriniń kóńilin tabamyz dep, «kóńilshek» bop ketpeimiz be? Bul qurmet, syilastyqtardyń astarynda áldeqandai qarjylyq «barter» bolýy múmkin be?
– Bizde bir kemshilik bar: memleket basshylarynyń kezdesýleri kezinde syrtqy formaǵa kóp mán beremiz. Diplomatiialyq protokol degen bar, iaǵni, ondai kezdesýler kezinde bir-birin jyly qarsy alý, «Siz myqty saiasatkersiz», - dep jurttyń kózinshe joǵary baǵa berý – dástúrli jait.
Kópvektorly saiasat ustanyp, «kóńilshek» bop ketý de ǵajap emes. Eń bastysy, kez kelgen ýaǵdalastyqta Qazaqstannyń memlekettik hám ulttyq maqsat-múddesin aiaqasty etpeý!
Elimizdiń geografiialyq ornalasýy men qazba bailyǵy basqa elderdi, sonyń ishinde, alpaýyttardy qyzyqtyratyny túsinikti. Máselen, Venesýelada «qara altynnyń» sonshama bai qory, Grenlandiiada munai men gaz, sirek kezdesetin elementter, altyn men ýran, temir men myrysh bolmasa, Tramp sol elderge kóz tiger me edi?
-2026 jyldyń sońy men 2027 jyldyń basyna qarai Qazaqstan úshin saiasi ózgeristerge toly jyl bolady degen alypqashpa áńgimeler aitylyp jatyr. Aldymen Parlament sailaýy ótip, ile-shala kezekten tys Prezident sailaýy bolmai ma, Quryltaidaǵy reformalar sol ózgeristerge daiyndyq emes pe?
-Bári de bolý múmkin! Ókinishke qarai, bizde sol baiaǵy kezekten tys saiasi naýqandar ótkizý dástúri úzilmei-aq qoidy. Áitpese, 2022 jyly bilik konstitýtsiialyq reforma jasady emes pe? Kerek bolsa, sol kezde jeti ret piship, bir ret kesip, zaman talap etip, bilik qalap otyrǵan ózgeristerdi engizbedi me? Soǵan qaraǵanda sol kezdegi reformanyń bir qainaýy ishinde bolǵany ma? Olai bolsa, sol bastamashylardyń atyn atap, jumystan qýý kerek emes pe? Áitpese, osy jolǵy reforma da sol shikiliktiń kebin kiip júrmesin!
Árine, belgili bir zańdardy ózgertkende kez kelgen bilik: «munyń bári eldiń jaǵdaiyn jaqsartý úshin jasalyp jatyr» deitini túsinikti. Alaida, otyz jyl boiyna Konstitýtsiiany bir adamnyń ǵana jaǵdaiyn jaqsartý úshin san ret ózgertip, aiaqastynan sailaýlar ótkizip kelgen eski biliktiń saiasi quityrqy ádeti men áreketinen ábden aýzy kúiip, zapy bolǵan jurt bul jolǵy bastamalarǵa da kúmánmen qaraýy oryndy. Pliýralistik qoǵamda sondai kóńil kúi bar ekenin bilik túsinýi tiis.Sol senimsizdikti joiý – biliktiń óz qolynda!
- Saiasi ózgerister bolyp jatsa, Ámirjan aǵa, siz de qarap jatpaityn shyǵarsyz?
- «Qudaidy kúldirgiń kelse, oǵan óz josparyńdy ait» degen qanatty sóz bar emes pe? Atam qazaq ta: «aryq aityp, semiz shyq», - deidi.
Men otyz jyldan beri eski Qazaqstanmen kúresip, oppozitsiialyq saiasattyń tar jol, taiǵaǵyn bir adamdai keshken azamatpyn. 2019 jylǵy prezident sailaýyna qatysyp, eki jaqty qarsylyq, qysymdy kórgenmin: bir jaǵynan bilik bolsa, ekinshi jaǵynan meniń jetistigimdi kóre almaǵan keshegi «áriptesterim» maǵan qarsy jumys istedi. Al «qan tógilmesin, qazaǵym aman bolsyn», - dep, kóterilisti emes, beibitshilikti, revoliýtsiia emes, evoliýtsiiany qalaǵanymdy sol eki jaq bura tartyp, qaralanyp, biraz sózge qalǵan jaiym bar. Sol kezde «qan tógiledi» degenge senbegen biraz adam qanshama adam qyrylǵan Qandy qańtardan keiin meni túsingenderin aityp, keshirim surap jatty. Sondyqtan sailaýǵa qatysý, ne qatyspaý degen tańdaýdyń óz suraýy bar. Sondyqtan, baýyrym, tym tarqata bermeiin bul suraqqa jaýabymdy.
Endi, mine, Jańa Qazaqstandy qurǵaly jatyrmyz. Bir jaǵynan, prezident Toqaevtyń Ádiletti Qazaqstan týraly málimdemeleri, «estitin memleket», «alýan túrli pikir – birtutas ult» qaǵidattaryn qoldaimyn, alaida osy qundylyqtardy, Prezidenttiń oń tapsyrmalaryn ómirsheń etý jaǵyna kóńilim tolmaidy.
Desek te, qazirgi tańda bir nárse anyq: Búginde qoǵam qaq jaryldy, olar – bilikke shań juqtyrǵysy kelmeitin onyń jaǵympazdary men «kúl bolmasa, búl bolsyn», - dep, bilik úshin qantógiske barýǵa daiyn radikaldy kóńil kúi ieleri. Menińshe, dál osy, bir-birine qarama-qarsy eki kúshtiń ortasynan oryn alatyn tsentristik (iaǵni liberalizm men sotsial-demokratiialyq tuǵyrnamalardyń halyqshyl jaǵyn ustanǵan, eldiń memlekettik jáne ulttyq maqsat-múddelerin qorǵai alatyn) qoǵamdyq-saiasi kúsh qajet. Qoǵamǵa sondai bir serpilis kerek-aq, áitpese, bári eski Qazaqstannyń saiasi stsenariiin qaitalaý bop shyǵa keledi. Al ol formatsiianyń arty ne bolǵanyn Ózińiz bilesiz...
-Ýaqyt bólip bergen suhbatyńyzǵa raqmet!
Jaras KEMELJAN
