Jyl bastalǵaly beri Qazaqstanda kóptegen saıası reformalar men álemdik deńgeıde salmaqty saıası sheshimder jasalyp jatyr. Belgili saıasattanýshy Ámirjan Qosanovtan «Qala men Dala» gazetine alǵan suhbatymyzda áńgimeni birden osy taqyryptardan bastadyq.

– Ámirjan myrza, suhbatymyzdy ótken aptada BAQ betinde jappaı talqylanǵan Qazaqstan Prezıdentiniń Aq úı qojaıynymen kezdesýinen bastasaq. «Beıbitshilik keńesi» qandaı uıym? 1 mlrd dollar berip kiretindeı qajettilik bar ma Qazaqstan úshin?

– Shynyn aıtaıyqshy, AQSH prezıdenti Donald Tramp bılik basyna kelip, syrtqy saıasatqa taza bıznes retinde qarap («baj salyǵyn pálenshe prosentke kótere salamyn», «ymyraǵa» («sdelka») kelsek qana, másele sheshiledi»), volúntarızm men sýbektıvızmge salynǵaly buǵan deıin álemdik arhıtektýranyń negizi bop kelgen barshaǵa ortaq ári mindetti kelisimsharttar men ýaǵdalastyqtardyń byt-shyty shyqty. Birikken Ulttar Uıymy sekildi biregeı uıym qazirgi soǵystar men qaqtyǵystar tusynda múldem dármensiz bop qaldy. Árıne, AQSH sekildi sýperderjavanyń halyqaralyq saıasattaǵy orny bir tóbe, onyń áleýetimen birikken Eýroodaq pen Qytaıdan basqa eshkim teńese almaıdy. Sol sebepti Tramp álemdik saıasatqa óz qalaýynsha, developer-bıznesmen retinde qarap, dúnıeniń astań-kesteńin shyǵaryp jatyr.

Gaza máselesimen aınalysýy tıis «Beıbitshilik keńesi» sekildi uıymdy ózi quryp, ózi basqaryp, kim oǵan múshe bola alatynyn ózi ǵana sheshetini, oǵan kóptegen bedeldi elderdiń enbeýi bul organnyń bolashaǵyna kúmánmen qaraýǵa májbúr etedi.

– Onda biz nege ondaı uıymǵa múshe boldyq?

– Qazaqstannyń oǵan múshe bolýynyń eki saldary bar. Bir jaǵynan, árıne, AQSH-pen qarym-qatynasymyzdyń jaqsara túsýine oń áser etedi. Alaıda ekinshi jaǵynan, álemdik saıasattaǵy «trampomanıaǵa» qarsy ári osy uıymǵa enbegen aldyńǵy qatarly eldermen araqatynasymyzǵa óz salqynyn tıgizýi ábden múmkin. Máselen, ol keńes BUU-nyń ornyn almastyra alatynyn Tramptyń ózi aıtyp otyr. Trapmtyń keıbir ekiudaı bastamalaryna osy keńes muryndyq bolyp, Qazaqstan sony qoldap jatsa, taǵy da uıatqa qalamyz.

Óz basym, AQSH-taǵy Tramp zamany osy jyldyń qarashasynda ótetin AQSH Kongresiniń saılaýynan keıin, Tramp ol zań shyǵarýshy organdaǵy monopolıasynan aırylǵannan keıin kúrt ózgeredi dep oılaımyn. Ony da kóre jatarmyz.

Atyshýly bir mıllıard dollarǵa kelsek, resmı aqparatqa saı, Qazaqstan ony tólegen joq. Jáne de ol soma «Beıbitshilik keńesiniń» turaqty múshesi bolý úshin qajet. Al meniń boljaýymsha, Tramp bılikten ketkennen soń, ol keńes te tarap ketedi.

– «Beıbitshilik keńesi» uıymy aınalamyzdaǵy antalaǵan kórshilerden Qazaqstannyń qaýipsizdigine kepildik bere ala ma?

– Qyzmeti o bastan Gaza sektorynda beıbitshilik josparyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan bul keńestiń mandaty birshama ulǵaıatyn túri bar. Tipti BUU aınalysýy tıis sharýamen shuǵyldanýy da ǵajap emes. Suraǵyńyzǵa jaýap berý úshin «Beıbitshilik keńesiniń» quryltaı qujattarymen tanysý kerek bolar. Desek te, memlekettik egoızm saltanat qurǵan myna zamanda bir el basqa eldiń jerin qorǵaý úshin úshinshi elmen soǵysady degenge óz basym sene qoımaımyn. Onyń ústine, halyqaralyq deńgeıdegi ýaǵdalastyqtardyń qunyn túkke jaramaı qalǵan BUU Jarǵysy men Býdapesht kelisimi kórsetip otyr emes pe? Sol sebepti syrtqy qaýipterden saqtaný – ózimizdiń tól isimiz bop qalady.

– Qyzylordada ótken Quryltaı týraly birer suraq. Vıse-prezıdent laýazymyn qaıtarýǵa qandaı qajettilik boldy dep oılaısyz? Prezıdenttiń Keńesshisi men vıse-prezıdent laýazymynyń salmaǵy men Konstıtýsıadaǵy zańdy quqyqtaryn (mártebesin) salystyrýǵa kele me?

– Ótkendegi suhbatynda Prezıdent Toqaev: «Men Qazaqstannyń prezıdenttik basqarý úlgisindegi memleket ekenin birneshe ret aıttym», - degen bolatyn. Sondyqtan óz basym vıse-prezıdent laýazymynyń elge qaıta oralýynyń úsh sebebi bar dep oılaımyn.

Birinshiden, bir emes, eki basshy basqaratyn bılik tarmaǵy, shynymen de, kúsheıe túsetini anyq. Ekeýiniń arasynda kıkiljiń bola qoımas, olaı bop jatsa, Prezıdent bir sátte vıse-prezıdentti ornynan alyp tastaı alady, óıtkeni bizdiń vıse-prezıdent basqa elderdegi sekildi prezıdentpen birge saılanbaıdy, ıaǵnı onyń búkilhalyqtyq senim mandaty bolmaıdy, fýnksıonalyna qarasań, ol qazirgi memlekettik keńesshiniń keńeıtilgen túri ǵana.

Ekinshiden, desek te, vıse-prezıdenttiń saıası juldyzy janatyn bir kezeń bar. Ol – prezıdent belgili bir jaǵdaıǵa baılanysty óz mindetin atqara almaıtyn kez. Prezıdent Toqaev burynǵy saıası statýs-kvony (ıaǵnı bılik ýaqytsha bolsa da, Senat tóraǵasyna kóshetin bapty) ózgertip, eki aıdyń ishinde prezıdent saılaýyn ótkizý kerek dep jatyr. Sol kezde bılik de-fakto vıse-prezıdenttiń qolyna kóshedi, bıliktiń basqa tarmaqtarynyń basshylary onymen sanasýǵa májbúr bolady.

Úshinshiden, ókinishke qaraı, bizde saıası sheshimder, sonyń ishinde kelesi prezıdenttiń kandıdatýrasyn belgileý áli de bir adam – prezıdenttiń qolynda qalyp otyr. Mine, quqyqtyq tosqaýyl bolmasa, prezıdenttiń ózi ǵana taǵaıyndaıtyn vıse-prezıdent belgili bir jaǵdaıda bolashaq prezıdent bop shyǵa kelýi de ǵajap emes.

– Bul laýazymǵa qoǵamda ártúrli kandıdat laıyqty degen pikirler aıtylyp jatyr, sizdiń oıyńyzsha, kim taǵaıyndalýy múmkin jáne bolashaq kandıdattyń qandaı krıterııine qarap tańdaý jasalady: iskerligi men qoǵamdaǵy bedeline me, álde geografıasy men bıografıasyna mán berile me?

– Bul ózi bizdiń qoǵamǵa tán qyzyq ári kúlkili jaǵdaı der edim. Baıqap otyrsam, vıse-prezıdenttikke talas osy kúnnen bastalyp ketken sıaqty. Sonyń bir kórinisi – áleýmettik jelilerdegi ártúrli boljaýlar men usynystar, «ár balshyqshy óz batpaǵyn maqtaıdynyń» keri bop tur! İshinde Ózińiz aıtyp otyrǵan «geografıa da, bıografıa da» bar. Ókinishke qaraı, bizdegi saıası sananyń deńgeıi sondaı, tym qarabaıyr bolyp tur.

Jáne de ol bastamashylar bir nárseni umytyp ketken sıaqty: biz de aldyn ala aty atalyp, kózge túsken kez kelgen tulǵanyń qarsylastary sol kúnnen bastap, onyń quıryǵyna qońyraý ilýge tyrysyp, máselesin maı shammen qarap, artyn shuqı bastaıdy. Sol sebepti bizdi aldaǵy ýaqytta keskilesken, eshkimdi aıamaıtyn «kompromattar maıdany» kútip tur! Talaı qoldan jasalǵan, tek qyzmetimen ǵana saıası salmaqqa ıe bolǵan «avtorıtetterden» aıyrylyp qalýymyz da ǵajap emes! Birazy laýazymynan túsip qalsa, qoǵamdyq sana men ortada túk bolmaı qalady. Ony olardyń ózderi de biledi, sondyqtan búgingi qyzmetterinen aıyrylyp qalmaý úshin bárine barady.

– Senat taratylyp, bir palataly Parlamentke biriktirilýinen Aqorda ne utpaqshy: ekonomıkalyq únem jasaý ma álde saıası sebebi boldy ma?

– JI-ǵa júginsek, árbir senatordyń aılyǵy, kómekshileri, kóligi men issaparyna jyl saıyn 160-180 mıllıon teńge, al jalpy Senatty qarjylandyrýǵa jyl saıyn 9 mıllıard teńge jumsalady eken. Árıne, az aqsha emes.

Desek te, bul sheshimniń qarjylyq astarynan góri saıası sebebi basymyraq shyǵar. Qazaqstan – ýnıtarly memleket, sol sebepti Parlamenttiń bir palataly bolǵany zańdy. Senattyń da óz obaly joq: zań shyǵarýshy organ retinde ol óz halqymen, onyń kúndelikti muń-muqtajymen birge boldy dep aıta almaımyz, kileń burynǵy shikireıip qalǵan ákimder men mınıstrler, ne basqa laýazymdylardan quralǵan ol «parketti organ» bop qaldy. Eski Qazaqstannyń sımvoly ispettes ony taratý týraly sóz qozǵalǵanda «joq, bizge Senat kerek!», - dep eshkim kóshege shyǵa qoıǵan joq. Senatorlardyń ózi de únsiz qaldy, eń bolmasa, bireýi «biz memleketke adal qyzmet etip jatyrmyz, saıası júıede Senat syndy organ qajet!», - dep minez tanytýǵa jaramady.

Alaıda, artyq qylamyn dep tyrtyq qylyp almaıyq: endi Parlament tek qana partıalyq tizimdermen saılanatyn bolady, bir mandatty okrýgterde jeńiske jetken, ıaǵnı naqty aýyl-aımaqtyń múddesin qorǵaıtyn depýtattar bolmaıdy. Sol sebepti bolashaq partıalyq tizimderde mindetti túrde jáne teń dárejede óńir ókilderi bolatyndaı zań qabyldanýy kerek, áıtpese, Parlament tek astanalyqtar men almatylyqtardan quralyp ketýi yqtımal.

– Álemdik saıasatta úlken oıynshylar oıyny myń qubylyp tur. Qazaqstan Prezıdenti Tramppen tús shaıyspaı, Sı Szınpınmen syılasyp, Pýtınmen eski dos retinde qarym-qatynas jasap otyrǵany anyq. Báriniń kóńilin tabamyz dep, «kóńilshek» bop ketpeımiz be? Bul qurmet, syılastyqtardyń astarynda áldeqandaı qarjylyq «barter» bolýy múmkin be?

– Bizde bir kemshilik bar: memleket basshylarynyń kezdesýleri kezinde syrtqy formaǵa kóp mán beremiz. Dıplomatıalyq protokol degen bar, ıaǵnı, ondaı kezdesýler kezinde bir-birin jyly qarsy alý, «Siz myqty saıasatkersiz», - dep jurttyń kózinshe joǵary baǵa berý – dástúrli jaıt.

Kópvektorly saıasat ustanyp, «kóńilshek» bop ketý de ǵajap emes. Eń bastysy, kez kelgen ýaǵdalastyqta Qazaqstannyń memlekettik hám ulttyq maqsat-múddesin aıaqasty etpeý!

Elimizdiń geografıalyq ornalasýy men qazba baılyǵy basqa elderdi, sonyń ishinde, alpaýyttardy qyzyqtyratyny túsinikti. Máselen, Venesýelada «qara altynnyń» sonshama baı qory, Grenlandıada munaı men gaz, sırek kezdesetin elementter, altyn men ýran, temir men myrysh bolmasa, Tramp sol elderge kóz tiger me edi?

-2026 jyldyń sońy men 2027 jyldyń basyna qaraı Qazaqstan úshin saıası ózgeristerge toly jyl bolady degen alypqashpa áńgimeler aıtylyp jatyr. Aldymen Parlament saılaýy ótip, ile-shala kezekten tys Prezıdent saılaýy bolmaı ma, Quryltaıdaǵy reformalar sol ózgeristerge daıyndyq emes pe?

-Bári de bolý múmkin! Ókinishke qaraı, bizde sol baıaǵy kezekten tys saıası naýqandar ótkizý dástúri úzilmeı-aq qoıdy. Áıtpese, 2022 jyly bılik konstıtýsıalyq reforma jasady emes pe? Kerek bolsa, sol kezde jeti ret piship, bir ret kesip, zaman talap etip, bılik qalap otyrǵan ózgeristerdi engizbedi me? Soǵan qaraǵanda sol kezdegi reformanyń bir qaınaýy ishinde bolǵany ma? Olaı bolsa, sol bastamashylardyń atyn atap, jumystan qýý kerek emes pe? Áıtpese, osy jolǵy reforma da sol shıkiliktiń kebin kıip júrmesin!

Árıne, belgili bir zańdardy ózgertkende kez kelgen bılik: «munyń bári eldiń jaǵdaıyn jaqsartý úshin jasalyp jatyr» deıtini túsinikti. Alaıda, otyz jyl boıyna Konstıtýsıany bir adamnyń ǵana jaǵdaıyn jaqsartý úshin san ret ózgertip, aıaqastynan saılaýlar ótkizip kelgen eski bıliktiń saıası quıtyrqy ádeti men áreketinen ábden aýzy kúıip, zapy bolǵan jurt bul jolǵy bastamalarǵa da kúmánmen qaraýy oryndy. Plúralıstik qoǵamda sondaı kóńil kúı bar ekenin bılik túsinýi tıis.Sol senimsizdikti joıý – bıliktiń óz qolynda!

- Saıası ózgerister bolyp jatsa, Ámirjan aǵa, siz de qarap jatpaıtyn shyǵarsyz?

- «Qudaıdy kúldirgiń kelse, oǵan óz josparyńdy aıt» degen qanatty sóz bar emes pe? Atam qazaq ta: «aryq aıtyp, semiz shyq», - deıdi.

Men otyz jyldan beri eski Qazaqstanmen kúresip, opozısıalyq saıasattyń tar jol, taıǵaǵyn bir adamdaı keshken azamatpyn. 2019 jylǵy prezıdent saılaýyna qatysyp, eki jaqty qarsylyq, qysymdy kórgenmin: bir jaǵynan bılik bolsa, ekinshi jaǵynan meniń jetistigimdi kóre almaǵan keshegi «áriptesterim» maǵan qarsy jumys istedi. Al «qan tógilmesin, qazaǵym aman bolsyn», - dep, kóterilisti emes, beıbitshilikti, revolúsıa emes, evolúsıany qalaǵanymdy sol eki jaq bura tartyp, qaralanyp, biraz sózge qalǵan jaıym bar. Sol kezde «qan tógiledi» degenge senbegen biraz adam qanshama adam qyrylǵan Qandy qańtardan keıin meni túsingenderin aıtyp, keshirim surap jatty. Sondyqtan saılaýǵa qatysý, ne qatyspaý degen tańdaýdyń óz suraýy bar. Sondyqtan, baýyrym, tym tarqata bermeıin bul suraqqa jaýabymdy.

Endi, mine, Jańa Qazaqstandy qurǵaly jatyrmyz. Bir jaǵynan, prezıdent Toqaevtyń Ádiletti Qazaqstan týraly málimdemeleri, «estıtin memleket», «alýan túrli pikir – birtutas ult» qaǵıdattaryn qoldaımyn, alaıda osy qundylyqtardy, Prezıdenttiń oń tapsyrmalaryn ómirsheń etý jaǵyna kóńilim tolmaıdy.

Desek te, qazirgi tańda bir nárse anyq: Búginde qoǵam qaq jaryldy, olar – bılikke shań juqtyrǵysy kelmeıtin onyń jaǵympazdary men «kúl bolmasa, búl bolsyn», - dep, bılik úshin qantógiske barýǵa daıyn radıkaldy kóńil kúı ıeleri. Menińshe, dál osy, bir-birine qarama-qarsy eki kúshtiń ortasynan oryn alatyn sentrıstik (ıaǵnı lıberalızm men sosıal-demokratıalyq tuǵyrnamalardyń halyqshyl jaǵyn ustanǵan, eldiń memlekettik jáne ulttyq maqsat-múddelerin qorǵaı alatyn) qoǵamdyq-saıası kúsh qajet. Qoǵamǵa sondaı bir serpilis kerek-aq, áıtpese, bári eski Qazaqstannyń saıası senarıin qaıtalaý bop shyǵa keledi. Al ol formasıanyń arty ne bolǵanyn Ózińiz bilesiz...

-Ýaqyt bólip bergen suhbatyńyzǵa raqmet!

Jaras KEMELJAN