Nelikten atom energetikasy jańa energetikalyq saiasattyń bir bóligine ainaldy?
Atom energetikasy jańa energetikalyq saiasatta mańyzdy oryn alady, óitkeni memleketter bir ámbebap energiia kózin emes, ártúrli tehnologiialardyń turaqty úilesimin qalyptastyrýǵa umtylady. Búgingi tańda energetika bir ýaqytta birneshe talaptarǵa jaýap berýi kerek, atap aitqanda: senimdi, stantsiia paidalanýǵa berilgennen keiin boljamdy óndiristi jáne paidalaný men otyn shyǵyndarynyń salystyrmaly túrde turaqty qurylymyn qamtamasyz etý kerek.
Energetikalyq aýysý tek jańa qýattardysalýǵa ǵana qatysty emes ekenin álemdik tájiribe kórsetip otyr. Ol energiiamen jabdyqtaý qaýipsizdigi, elektr energiiasynyń quny, klimattyq mindettemeler jáne ónerkásiptik damý arasyndaǵy tepe-teńdikti talap etedi. Osyǵan bailanysty atom energetikasy ondaǵan jyldar boiy keń aýqymdy árituraqty elektr energiiasyn óndirýdi qamtamasyz etýge qabiletti az kómirtekti jetilgen kózderdiń biri retinde qarastyrylady.
Halyqaralyq energetikalyq agenttiktiń málimetinshe, atom energetikasy álemdik elektr energiiasyn óndirýdiń shamamen 9-10%-ǵa jýyǵyn qamtamasyz etedi. Bul atom energetikasy qazirdiń ózinde eksperimenttik tehnologiia emes, naqty álemdik energiia balansynyń mańyzdy bóligi ekenin bildiredi.
Sondyqtan atom energetikasyna degen qyzyǵýshylyq tek elektr energiiasyn óndirý máselesimen ǵana bailanysty emes. Kóptegen elder úshin bul jańǵyrtýǵa, kómir men gazǵa táýeldilikti azaitýǵa, joǵary tehnologiialyq salalardy damytýǵa, kadrlar daiarlaýǵa jáne uzaq merzimdi energetikalyq derbestikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan keń strategiianyń bir bóligi.
Nelikten elder atom baǵdarlamalaryn damytýdy jalǵastyrýda?
Elder atom baǵdarlamalaryn damytýdy jalǵastyrýda, óitkeni AES qysqa merzimdi elektr energiiasynyń kózi emes, uzaq merzimdi infraqurylymdyq qural retinde qarastyrylady. Atom stantsiiasyn salý týraly sheshim, ádette, ondaǵan jyldar buryn qabyldanady jáne elektr energiiasyn tutyný boljamymen, energetikalyq infraqurylymdy jańǵyrtýmen, ónerkásiptik saiasatty iske asyrýmen jáne energetikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýmen bailanysty.
Álemdik tájiribe atom energetikasyna degen qyzyǵýshylyq elderdiń ártúrli toptarynda saqtalatynyn kórsetedi. Qytai men Úndistan ekonomikanyń ósýi men elektr energiiasyn tutynýdyń artýy aiasynda atom generatsiiasyn damytýda. Frantsiia atom parkin saqtaýǵa jáne jańartýǵa bás tigýde. Ulybritaniia men Shyǵys Eýropa elderi jańa AES qurylysyn energiiamen jabdyqtaý senimdiligin nyǵaitý jáne importtalatyn otynǵa táýeldilikti azaitý tásili retinde qarastyrýda. BAÁ atom jobasyn energetika men ekonomikany ártaraptandyrýdyń uzaq merzimdi strategiiasynyń bóligi retinde iske asyrdy.
Bul atom energetikasy qazirdiń ózinde damyǵan atom salasy bar elderde ǵana emes, sonymen qatar jańa energetikalyq jáne tehnologiialyq basymdyqtardy qalyptastyratyn memleketterde de suranysqa ie ekendigin kórsetedi. Atom energetikasynyń damý sebepteri ártúrli bolýy múmkin, biraq jalpy qisyny uqsas: memleketterge iri ári senimdi qýat, boljamdy elektr energiiasyn óndirý, energetikalyq táýelsizdik jáne óz quzyretterin damytý qajet.
Sondyqtan atom baǵdarlamasy, ádette, elektr stantsiiasyn salýdyń jeke jobasy retinde emes, uzaq merzimdi memlekettik strategiianyń elementi retinde qarastyrylady. Ony iske asyrý energetikanyń, ónerkásiptiń damýyna, kadrlar daiarlaýǵa, retteýge (ne retteý kerek?), ǵylymi-tehnikalyq bazany nyǵaitýǵa jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeitýge yqpal etedi.
Turaqty elektr júiesi úshin AES kúshi qandai?
Ondaǵan jyldar boiy táýliktep elektr energiiasynyń úlken kólemin óndirý múmkindigi – AES-tiń negizgi basymdyǵy bolmaq. Elektr jelisi úshin bul óte mańyzdy, óitkeni elektr energiiasyn tutyný túnde, qysta, qolaisyz aýa-raiynda nemese maksimaldy júkteme kezeńinde toqtamaidy. Ónerkásip, kólik, bailanys, sýmen jabdyqtaý, aýrýhanalar, derekter ortalyqtary jáne qalalyq infraqurylym úzdiksiz energiiamen jabdyqtaýdy qajet etedi.
Óndirýshi qýatty naqty paidalanýdyń negizgi kórsetkishteriniń biri – belgilengen qýatty paidalaný koeffitsienti. 2024 jyly atom stantsiialarynyń ortasha álemdik BQPK shamamen 83%-dy, al AQSh-ta — shamamen 92%dy qurady. Bul degenimiz, atom stantsiialary kóbinese joǵary júktemede jumys isteidi jáne belgilengen qýatty barynsha paidalana otyryp, elektr energiiasynóndiredi.
Elektr jelisi úshin belgilengen qýat qana emes, sonymen qatar elektr energiiasyn naqty óndirý de mańyzdy. Bir qýat kózi úlken nominaldy qýatqa ie bolýy múmkin, biraq turaqsyz nemese syrtqy jaǵdailarǵa bailanysty jumys isteidi. Basqa qýat kózi boljamdy óndiristi qamtamasyz ete alady jáne negizgi júktemeni saqtai alady. Sondyqtan AESrólin baǵalaý kezinde onyń energiia balansy úshin júielik qundylyǵyn eskerý qajet.
AES óndiristiń aýa-raiyna táýeldiligin azaitady, biraq kez-kelgen iri birlik qýaty siiaqty, apattyq jaǵdaida júielik rezervtiń bolýyn talap etedi. Ekonomikasy ósip kele jatqan elder úshin bul erekshe mańyzǵa ie, óitkeni turaqty qýat tapshylyǵy ónerkásiptik damýdy tikelei shekteidi jáne elektr jelisiniń turaqtylyǵyn tómendetedi.
Atom energetikasy shyǵaryndylardy azaitýǵa qalai kómektesedi?
Atom energetikasy AES-tiń kómirdi, gazdy nemese mazýtty tikelei jaqpai, elektr energiiasyn óndirýine bailanysty shyǵaryndylardy azaitýǵa kómektesedi. Paidalaný kezeńinde atom stantsiiasy kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryn is júzinde júzege asyrmaidy. Sondyqtan halyqaralyq tájiribede atom energetikasy elektr energiiasynyń tómen kómirtekti kózderine jatady.
Eger shikizat óndirýdi, qurylysty, otyn óndirýdi, paidalanýdy jáne paidalanýdan shyǵarýdy qosa alǵanda, tolyq ómirlik tsikldi qarastyratyn bolsaq, atom generatsiiasynyń kómirtegi áseri de tómen. Jii qoldanylatyn halyqaralyq baǵdarlardyń biri, atom generatsiiasynyń shyǵaryndylarynyń medianalyq máni shamamen 12 g CO₂-balama/kVt·saǵ. quraidy. Bul jel energetikasynyń kórsetkishterimen salystyrylady jáne kómir óndirisine qaraǵanda aitarlyqtai tómen, munda ómirlik tsikl shyǵaryndylary júzdegen gramm CO₂-balama/kVt·saǵ. ólshenedi.
Atom energetikasynyń klimattyq áseri kómir óndirisin almastyrý kezinde erekshe mańyzdy. Eger memleket tómen kómirtekti qýattardy paidalanýǵa qossa, biraq negizgi júktemeni jabý úshin kómir men gaz óndirisine táýeldilikti saqtasa, shyǵaryndylardyń naqty tómendeýi shekteýli bolady. AES kómirtekti kóp qajet etetin generatsiiany energiia balansynyń negizgi bóliginen aýystyrýǵa múmkindik beredi, munda tutyný turaqty bolyp tabylady.
Álemdik tájiribe muny rastaidy. Frantsiia atom energetikasynyń joǵary úlesiniń arqasynda iri damyǵan ekonomikalar arasynda eń tómen kómirtekti elektr energetikalarynyń birine ie. Bul atom energetikasy shyǵaryndylardy azaitýǵa belgi retinde emes, aýqymdy úles qosa alatyndyǵyn kórsetedi.
Atom energetikasy Qazaqstanǵa ne beredi?
Atom energetikasy elge elektr energiiasyn óndirýdi ǵana emes, sonymen qatar uzaq merzimdi energetikalyq, ónerkásiptik jáne tehnologiialyq turaqtylyqty qamtamasyz etedi. AES ondaǵan jyldarǵa sozylatyn ómirlik tsikli bar iri infraqurylymdyq nysan bolyp tabylady. Atom jobasyn iske asyrý bilikti kadrlardy daiarlaýdy, normativtik quqyqtyq bazany, injenerlik mektepterdi, paidalaný quzyretterin, ónerkásiptik kooperatsiiany jáne qaýipsizdik mádenietin damytýdy talap etedi.
Álemdik tájiribe atom baǵdarlamasyn júzege asyrý ainalasyna qosymsha qun qurýdyń keń tizbegin quraitynyn kórsetip otyr. Jobaǵa qurylys, mashina jasaý, elektr tehnikasy ónerkásibi, injiniring, avtomattandyrý, servistik qyzmet kórsetý jáne kadrlar daiarlaý kásiporyndary tartylady. Sondyqtan AES qarapaiym elektr stantsiiasy ǵana emes, ekonomikanyń kóptegen aralas salalaryn damytýǵa arnalǵan kúrdeli tehnologiialyq joba bolyp tabylady.
Memleket úshin atom energetikasy da energetikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy faktory bolyp tabylady. Iadrolyq otynnyń energetikalyq tyǵyzdyǵy óte joǵary: otynnyń salystyrmaly túrde az mólsheri elektr energiiasynyń edáýir kólemin óndirýge múmkindik beredi. Bul energiia júiesiniń úzdiksiz otyn logistikasyna sezimtaldyǵyn tómendetedi jáne uzaq merzimdi iadrolyq otyn qorlaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Bul kómirdiń, gazdyń nemese mazýttyń turaqty jetkizilimine táýeldilikti azaitady, bul ásirese otyn logistikasy energiiamen jabdyqtaýdyń quny men senimdiligine tikelei áser etetin jáne uzaq merzimdi otyn qorlaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beretin shalǵai aýdandar úshin óte mańyzdy.
Qazaqstan úshin bul aspekt erekshe mańyzdy. Elimiz qazirdiń ózinde álemdik ýran salasynda berik ustanymǵa ie, ǵylymi bazasy, zertteý ortalyqtary jáne iadrolyq tehnologiialarmen jumys tájiribesi bar. Atom energetikasyn damytý jahandyq atom salasyndaǵy shikizat rólinen paidalaný quzyretterin qalyptastyrýdy, injenerlik súiemeldeýdi damytýdy, kadrlar daiarlaýdy, ónerkásiptik kooperatsiiany keńeitýdi jáne otandyq kásiporyndardyń qazirgi zamanǵy energetikalyq infraqurylymdy qurýǵa qatysýyn kózdeitin neǵurlym kúrdeli modelge kóshýge múmkindik beredi.
Budan basqa, AES elektr jelilerin, rezervtik jáne manevrlik qýattardy bir mezgilde damyta otyryp, ońtústik óńirdi uzaq merzimdi energiiamen qamtamasyz etýge aitarlyqtai úles qosa alady. Bul turǵyda atom energetikasy qosymsha óndirýshi qýattardy qamtamasyz etip qana qoimaidy, sonymen qatar ónerkásiptiń, bilimniń, ǵylymnyń damýyna jáne ondaǵan jyldar boiy energiiamen jabdyqtaý senimdiligin arttyrýǵa yqpal etetin uzaq merzimdi tehnologiialyq negiz jasaidy.
Avtory: Aýsenov Kýmar
«QAES» JShS energetika tobynyń jetekshi injeneri
