نەلٸكتەن اتوم ەنەرگەتيكاسى جاڭا ەنەرگەتيكالىق ساياساتتىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالدى?
اتوم ەنەرگەتيكاسى جاڭا ەنەرگەتيكالىق ساياساتتا ماڭىزدى ورىن الادى, ٶيتكەنٸ مەملەكەتتەر بٸر ەمبەباپ ەنەرگييا كٶزٸن ەمەس, ەرتٷرلٸ تەحنولوگييالاردىڭ تۇراقتى ٷيلەسٸمٸن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەنەرگەتيكا بٸر ۋاقىتتا بٸرنەشە تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك, اتاپ ايتقاندا: سەنٸمدٸ, ستانتسييا پايدالانۋعا بەرٸلگەننەن كەيٸن بولجامدى ٶندٸرٸستٸ جەنە پايدالانۋ مەن وتىن شىعىندارىنىڭ سالىستىرمالى تٷردە تۇراقتى قۇرىلىمىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.
ەنەرگەتيكالىق اۋىسۋ تەك جاڭا قۋاتتاردىسالۋعا عانا قاتىستى ەمەس ەكەنٸن ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتٸپ وتىر. ول ەنەرگييامەن جابدىقتاۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ قۇنى, كليماتتىق مٸندەتتەمەلەر جەنە ٶنەركەسٸپتٸك دامۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ. وسىعان بايلانىستى اتوم ەنەرگەتيكاسى ونداعان جىلدار بويى كەڭ اۋقىمدى ەرٸتۇراقتى ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸ قامتاماسىز ەتۋگە قابٸلەتتٸ از كٶمٸرتەكتٸ جەتٸلگەن كٶزدەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتٸكتٸڭ مەلٸمەتٸنشە, اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلەمدٸك ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸڭ شامامەن 9-10%-عا جۋىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەكسپەريمەنتتٸك تەحنولوگييا ەمەس, ناقتى ەلەمدٸك ەنەرگييا بالانسىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ.
سوندىقتان اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق تەك ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ مەسەلەسٸمەن عانا بايلانىستى ەمەس. كٶپتەگەن ەلدەر ٷشٸن بۇل جاڭعىرتۋعا, كٶمٸر مەن گازعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا, جوعارى تەحنولوگييالىق سالالاردى دامىتۋعا, كادرلار دايارلاۋعا جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ ەنەرگەتيكالىق دەربەستٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان كەڭ ستراتەگييانىڭ بٸر بٶلٸگٸ.
نەلٸكتەن ەلدەر اتوم باعدارلامالارىن دامىتۋدى جالعاستىرۋدا?
ەلدەر اتوم باعدارلامالارىن دامىتۋدى جالعاستىرۋدا, ٶيتكەنٸ اەس قىسقا مەرزٸمدٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ كٶزٸ ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ ينفراقۇرىلىمدىق قۇرال رەتٸندە قاراستىرىلادى. اتوم ستانتسيياسىن سالۋ تۋرالى شەشٸم, ەدەتتە, ونداعان جىلدار بۇرىن قابىلدانادى جەنە ەلەكتر ەنەرگيياسىن تۇتىنۋ بولجامىمەن, ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋمەن, ٶنەركەسٸپتٸك ساياساتتى ٸسكە اسىرۋمەن جەنە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى.
ەلەمدٸك تەجٸريبە اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ەلدەردٸڭ ەرتٷرلٸ توپتارىندا ساقتالاتىنىن كٶرسەتەدٸ. قىتاي مەن ٷندٸستان ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ مەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن تۇتىنۋدىڭ ارتۋى اياسىندا اتوم گەنەراتسيياسىن دامىتۋدا. فرانتسييا اتوم پاركٸن ساقتاۋعا جەنە جاڭارتۋعا بەس تٸگۋدە. ۇلىبريتانييا مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸ جاڭا اەس قۇرىلىسىن ەنەرگييامەن جابدىقتاۋ سەنٸمدٸلٸگٸن نىعايتۋ جەنە يمپورتتالاتىن وتىنعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ تەسٸلٸ رەتٸندە قاراستىرۋدا. باە اتوم جوباسىن ەنەرگەتيكا مەن ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگيياسىنىڭ بٶلٸگٸ رەتٸندە ٸسكە اسىردى.
بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسى قازٸردٸڭ ٶزٸندە دامىعان اتوم سالاسى بار ەلدەردە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاڭا ەنەرگەتيكالىق جەنە تەحنولوگييالىق باسىمدىقتاردى قالىپتاستىراتىن مەملەكەتتەردە دە سۇرانىسقا يە ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋ سەبەپتەرٸ ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن, بٸراق جالپى قيسىنى ۇقساس: مەملەكەتتەرگە ٸرٸ ەرٸ سەنٸمدٸ قۋات, بولجامدى ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ, ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸك جەنە ٶز قۇزىرەتتەرٸن دامىتۋ قاجەت.
سوندىقتان اتوم باعدارلاماسى, ەدەتتە, ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋدىڭ جەكە جوباسى رەتٸندە ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ مەملەكەتتٸك ستراتەگييانىڭ ەلەمەنتٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى. ونى ٸسكە اسىرۋ ەنەرگەتيكانىڭ, ٶنەركەسٸپتٸڭ دامۋىنا, كادرلار دايارلاۋعا, رەتتەۋگە (نە رەتتەۋ كەرەك?), عىلىمي-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدٸ.
تۇراقتى ەلەكتر جٷيەسٸ ٷشٸن اەس كٷشٸ قانداي?
ونداعان جىلدار بويى تەۋلٸكتەپ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ ٷلكەن كٶلەمٸن ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸ – اەس-تٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى بولماق. ەلەكتر جەلٸسٸ ٷشٸن بۇل ٶتە ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىن تۇتىنۋ تٷندە, قىستا, قولايسىز اۋا-رايىندا نەمەسە ماكسيمالدى جٷكتەمە كەزەڭٸندە توقتامايدى. ٶنەركەسٸپ, كٶلٸك, بايلانىس, سۋمەن جابدىقتاۋ, اۋرۋحانالار, دەرەكتەر ورتالىقتارى جەنە قالالىق ينفراقۇرىلىم ٷزدٸكسٸز ەنەرگييامەن جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەدٸ.
ٶندٸرۋشٸ قۋاتتى ناقتى پايدالانۋدىڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ – بەلگٸلەنگەن قۋاتتى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتٸ. 2024 جىلى اتوم ستانتسييالارىنىڭ ورتاشا ەلەمدٸك بقپك شامامەن 83%-دى, ال اقش-تا — شامامەن 92%دى قۇرادى. بۇل دەگەنٸمٸز, اتوم ستانتسييالارى كٶبٸنەسە جوعارى جٷكتەمەدە جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە بەلگٸلەنگەن قۋاتتى بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, ەلەكتر ەنەرگيياسىنٶندٸرەدٸ.
ەلەكتر جەلٸسٸ ٷشٸن بەلگٸلەنگەن قۋات قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلەكتر ەنەرگيياسىن ناقتى ٶندٸرۋ دە ماڭىزدى. بٸر قۋات كٶزٸ ٷلكەن نومينالدى قۋاتقا يە بولۋى مٷمكٸن, بٸراق تۇراقسىز نەمەسە سىرتقى جاعدايلارعا بايلانىستى جۇمىس ٸستەيدٸ. باسقا قۋات كٶزٸ بولجامدى ٶندٸرٸستٸ قامتاماسىز ەتە الادى جەنە نەگٸزگٸ جٷكتەمەنٸ ساقتاي الادى. سوندىقتان اەسرٶلٸن باعالاۋ كەزٸندە ونىڭ ەنەرگييا بالانسى ٷشٸن جٷيەلٸك قۇندىلىعىن ەسكەرۋ قاجەت.
اەس ٶندٸرٸستٸڭ اۋا-رايىنا تەۋەلدٸلٸگٸن ازايتادى, بٸراق كەز-كەلگەن ٸرٸ بٸرلٸك قۋاتى سيياقتى, اپاتتىق جاعدايدا جٷيەلٸك رەزەرۆتٸڭ بولۋىن تالاپ ەتەدٸ. ەكونوميكاسى ٶسٸپ كەلە جاتقان ەلدەر ٷشٸن بۇل ەرەكشە ماڭىزعا يە, ٶيتكەنٸ تۇراقتى قۋات تاپشىلىعى ٶنەركەسٸپتٸك دامۋدى تٸكەلەي شەكتەيدٸ جەنە ەلەكتر جەلٸسٸنٸڭ تۇراقتىلىعىن تٶمەندەتەدٸ.
اتوم ەنەرگەتيكاسى شىعارىندىلاردى ازايتۋعا قالاي كٶمەكتەسەدٸ?
اتوم ەنەرگەتيكاسى اەس-تٸڭ كٶمٸردٸ, گازدى نەمەسە مازۋتتى تٸكەلەي جاقپاي, ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋٸنە بايلانىستى شىعارىندىلاردى ازايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. پايدالانۋ كەزەڭٸندە اتوم ستانتسيياسى كٶمٸرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرمايدى. سوندىقتان حالىقارالىق تەجٸريبەدە اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ كٶزدەرٸنە جاتادى.
ەگەر شيكٸزات ٶندٸرۋدٸ, قۇرىلىستى, وتىن ٶندٸرۋدٸ, پايدالانۋدى جەنە پايدالانۋدان شىعارۋدى قوسا العاندا, تولىق ٶمٸرلٸك تسيكلدٸ قاراستىراتىن بولساق, اتوم گەنەراتسيياسىنىڭ كٶمٸرتەگٸ ەسەرٸ دە تٶمەن. جيٸ قولدانىلاتىن حالىقارالىق باعدارلاردىڭ بٸرٸ, اتوم گەنەراتسيياسىنىڭ شىعارىندىلارىنىڭ مەديانالىق مەنٸ شامامەن 12 گ CO₂-بالاما/كۆت·ساع. قۇرايدى. بۇل جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸمەن سالىستىرىلادى جەنە كٶمٸر ٶندٸرٸسٸنە قاراعاندا ايتارلىقتاي تٶمەن, مۇندا ٶمٸرلٸك تسيكل شىعارىندىلارى جٷزدەگەن گرامم CO₂-بالاما/كۆت·ساع. ٶلشەنەدٸ.
اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ كليماتتىق ەسەرٸ كٶمٸر ٶندٸرٸسٸن الماستىرۋ كەزٸندە ەرەكشە ماڭىزدى. ەگەر مەملەكەت تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ قۋاتتاردى پايدالانۋعا قوسسا, بٸراق نەگٸزگٸ جٷكتەمەنٸ جابۋ ٷشٸن كٶمٸر مەن گاز ٶندٸرٸسٸنە تەۋەلدٸلٸكتٸ ساقتاسا, شىعارىندىلاردىڭ ناقتى تٶمەندەۋٸ شەكتەۋلٸ بولادى. اەس كٶمٸرتەكتٸ كٶپ قاجەت ەتەتٸن گەنەراتسييانى ەنەرگييا بالانسىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸنەن اۋىستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, مۇندا تۇتىنۋ تۇراقتى بولىپ تابىلادى.
ەلەمدٸك تەجٸريبە مۇنى راستايدى. فرانتسييا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ جوعارى ٷلەسٸنٸڭ ارقاسىندا ٸرٸ دامىعان ەكونوميكالار اراسىندا ەڭ تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ ەلەكتر ەنەرگەتيكالارىنىڭ بٸرٸنە يە. بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسى شىعارىندىلاردى ازايتۋعا بەلگٸ رەتٸندە ەمەس, اۋقىمدى ٷلەس قوسا الاتىندىعىن كٶرسەتەدٸ.
اتوم ەنەرگەتيكاسى قازاقستانعا نە بەرەدٸ?
اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلگە ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇزاق مەرزٸمدٸ ەنەرگەتيكالىق, ٶنەركەسٸپتٸك جەنە تەحنولوگييالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدٸ. اەس ونداعان جىلدارعا سوزىلاتىن ٶمٸرلٸك تسيكلٸ بار ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق نىسان بولىپ تابىلادى. اتوم جوباسىن ٸسكە اسىرۋ بٸلٸكتٸ كادرلاردى دايارلاۋدى, نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق بازانى, ينجەنەرلٸك مەكتەپتەردٸ, پايدالانۋ قۇزىرەتتەرٸن, ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييانى جەنە قاۋٸپسٸزدٸك مەدەنيەتٸن دامىتۋدى تالاپ ەتەدٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبە اتوم باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ اينالاسىنا قوسىمشا قۇن قۇرۋدىڭ كەڭ تٸزبەگٸن قۇرايتىنىن كٶرسەتٸپ وتىر. جوباعا قۇرىلىس, ماشينا جاساۋ, ەلەكتر تەحنيكاسى ٶنەركەسٸبٸ, ينجينيرينگ, اۆتوماتتاندىرۋ, سەرۆيستٸك قىزمەت كٶرسەتۋ جەنە كادرلار دايارلاۋ كەسٸپورىندارى تارتىلادى. سوندىقتان اەس قاراپايىم ەلەكتر ستانتسيياسى عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ كٶپتەگەن ارالاس سالالارىن دامىتۋعا ارنالعان كٷردەلٸ تەحنولوگييالىق جوبا بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت ٷشٸن اتوم ەنەرگەتيكاسى دا ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى. يادرولىق وتىننىڭ ەنەرگەتيكالىق تىعىزدىعى ٶتە جوعارى: وتىننىڭ سالىستىرمالى تٷردە از مٶلشەرٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ ەدەۋٸر كٶلەمٸن ٶندٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل ەنەرگييا جٷيەسٸنٸڭ ٷزدٸكسٸز وتىن لوگيستيكاسىنا سەزٸمتالدىعىن تٶمەندەتەدٸ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ يادرولىق وتىن قورلارىن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇل كٶمٸردٸڭ, گازدىڭ نەمەسە مازۋتتىڭ تۇراقتى جەتكٸزٸلٸمٸنە تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتادى, بۇل ەسٸرەسە وتىن لوگيستيكاسى ەنەرگييامەن جابدىقتاۋدىڭ قۇنى مەن سەنٸمدٸلٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ وتىن قورلارىن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن شالعاي اۋداندار ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى.
قازاقستان ٷشٸن بۇل اسپەكت ەرەكشە ماڭىزدى. ەلٸمٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمدٸك ۋران سالاسىندا بەرٸك ۇستانىمعا يە, عىلىمي بازاسى, زەرتتەۋ ورتالىقتارى جەنە يادرولىق تەحنولوگييالارمەن جۇمىس تەجٸريبەسٸ بار. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جاھاندىق اتوم سالاسىنداعى شيكٸزات رٶلٸنەن پايدالانۋ قۇزىرەتتەرٸن قالىپتاستىرۋدى, ينجەنەرلٸك سٷيەمەلدەۋدٸ دامىتۋدى, كادرلار دايارلاۋدى, ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييانى كەڭەيتۋدٸ جەنە وتاندىق كەسٸپورىنداردىڭ قازٸرگٸ زامانعى ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا قاتىسۋىن كٶزدەيتٸن نەعۇرلىم كٷردەلٸ مودەلگە كٶشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇدان باسقا, اەس ەلەكتر جەلٸلەرٸن, رەزەرۆتٸك جەنە مانەۆرلٸك قۋاتتاردى بٸر مەزگٸلدە دامىتا وتىرىپ, وڭتٷستٸك ٶڭٸردٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتۋگە ايتارلىقتاي ٷلەس قوسا الادى. بۇل تۇرعىدا اتوم ەنەرگەتيكاسى قوسىمشا ٶندٸرۋشٸ قۋاتتاردى قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ٶنەركەسٸپتٸڭ, بٸلٸمنٸڭ, عىلىمنىڭ دامۋىنا جەنە ونداعان جىلدار بويى ەنەرگييامەن جابدىقتاۋ سەنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ تەحنولوگييالىق نەگٸز جاسايدى.
اۆتورى: اۋسەنوۆ كۋمار
«قاەس» جشس ەنەرگەتيكا توبىنىڭ جەتەكشٸ ينجەنەرٸ
