Jaqynda Bi-Bi-Si jańalyqtarynyń ishinde bir maqala jaryq kórdi. Taqyryby - «Nege frantsýz kitaptary shet elderge satylmaidy?» Bul suraq meniń aǵylshyn tildi emes avtorlardyń jaǵdaiy týraly oilanýyma sebep boldy. Sóitip ózim áli bilmeitin kóptegen shyǵarmalarmen tanysa bastadym.
Meri (Written by Mary), AQSh
Bi-Bi -Si-degi maqala ishinde:
«Frantsýz avtorlarynyń kóbi ádette aǵylshyn tildi ádebi álemniń ishinde atalady, mysaly, Volter, Giýstav Flober, Marsel Prýst, Aleksandr Diýma bar. Biraq bul úrdis soǵystan keiingi ádebietke kelgende taǵy ózgerip sala beredi. Oqyrmandar tek ózderi súietin jalǵyz frantsýz avtoryn taýyp alady da, basqalaryna nazar aýdarmaidy.
Frantsýz halqy birden-bir ádebi mádenieti biik deńgeide qalyptasqan el. Solai bolyp qala da beredi. Biraq nege olardyń kitaptary aǵylshyn tildi álemde satylym jaǵynan aqsap tur?»
Frantsiia ádebietiniń tarihy eń bai el retinde jaqsy mysal bola alady jáne qazirgi zamannyń ádebi tuńǵiyǵyna tereń boilai bilgen avtorlardy da men erekshe atap óte alamyn. Biraq meni amerikalyqtardyń ádebiet álemindegi eń negizgi esimder dep atalatyn avtorlardy bilmeýi tańǵaldyrady. Mo Ian, Mario Vargas Losa, Chetan Bhagat, bular kimder? Bular ádebiet salasynda óte kóp syilyqtarǵa ie bolǵan, shyn mánindegi qarymdy qalamgerler. Biraq biz nege olardyń esimderin bilmeimiz? Olardyń eńbekteri qalai oqylmai qalýy múmkin?
Ulybritania, AQSh, Kanada avtorlary kitap naryǵy men kitaphanalardyń, bitpeitin bestseller tizimderiniń monopoliiasyna ainaldy. Álemdik úzdik baspalardyń olardy qatty baǵalaityny jáne esepsiz shyǵaratyny da anyq. Bi-Bi-Si maqalasynan taǵy úzindi:
«Anglo-Sakson agenttiginiń frantsýz kitap naryǵynyń taǵdyryna eleýsiz qarap otyrǵandaryna qatty kúiinemin.» - deidi, Kristofý Ono-di-Bio.
Kristofý Ono-di-Bio Frantsýz Akademiiasynyń «Eń úzdik roman» ádebi júldesin jeńip aldy. Qazir onyń bes kitaby bar, biraq ol eshqandai Britaniialyq ne Amerikandyq ádebi ortanyń eskerýine ilinbedi.
Men ózimdi ádebietke ábden oiy ketken "qomaǵai" oqyrmanmyn dep esepteimin. Iia, men aǵylshynmyn, men blogta kitaptarymdy jariialap otyramyn, ózimdi Brýklindyq halyqtyq kitaphananyń shyn janashyrymyn dep esepteimin. Jáne meniń ádebietti súietin týystarym men dostarym óte kóp. Biraq qalaida bolmasyn, meniń oiymsha, bizge aǵylshyn tildi emes avtorlar jetispeidi.
Bul jerdegi erekshelik, menińshe, amerikalyqtarda ádebiet salasynda baiytý jáne baǵalaý sektorynda biraz nárseler áli jetilmegen siiaqty. Bul jerde taǵy eki jol tur, birinshisi, amerikalyqtardyń kóbi álem ádebietin kóp oqymaidy. Al, biraq, ekinshiden, halqaralyq ádebi aýditoriialar amerikandyq avtorlardyń týyndylarynyń sapasy men tabiǵilyǵyna asa kúdikpen qaraityndary baiqalady. 2008 jyly Shvetsiia akademiiasynyń turaqty hatshysy Horace Engdahl baspasóz konferentsiiasynda bylai dedi, «AQSh oqshaýlanǵan jáne tuiyq, olar aýdarma máselesine jetkilikti túrde mán bermeidi jáne úlken ádebi dialogtarǵa qatyspaidy, bul elemeýshilik olardyń ózderine úlken tiym, kedergi salyp qoiǵandai.»
Árine, bul jańa qalyptasqan túsinik emes ekenin bilemin, bul úrdis HH ǵasyrdaǵy Nobel syilyǵynyń berilýi dástúrinen bastalady.
New Yorker jaqynda bul taqyryp jaiynda biraz oilar aitty.
«Amerikalyq baspalar óz kitaptaryn basqa tilge óte az mólsherde aýdarady. Jyl saiyn tek úsh paiyzdyq kórsetkish mólsherinde ǵana aýdarma jasalady. Alty million Amerikalyq aǵylshyn tilinen góri ózderiniń ana tilinde sóilegendi jón kóredi, sondyqtan da Amerika áli monomádenietti, monotildi degen qaǵidadan alys jatyr».
Sonymen, biz ne isteýimiz kerek? Bul jerde suraqtarǵa ártúrli jaýap berýge bolar edi, biraq meniń oiymsha, meni qyzyqtyratyn bir ǵana nárse bar. Ol basqa halyqtardyń ómiri. Eger men ózimdi jazýshy retinde aitsam, mysaly, men bireýmen kezdesem, onyń qyzyǵýshylyǵy, kásibi, ómir stili siiaqty kúndelikti jalyqtyratyn suraqtar bastalady. Biraq sen bundai bos ýaqytyńdy qalai ótkizýiń kerek, men saiahattar edim. Kórshi halyqtardyń mify men ańyz áńgimelerin jaqsy kóremin. Men basqalardyń qandai úide turyp, ne jeitinderi týraly kórgim keledi. Olardyń otbasylyq qarym qatynastary qandai, olar teledidar kóre me?
Ádebiet meni ózim bilmeitin álemde ómir súrip jatqan taǵy bir adam balasymen tanystyrady. Bul múmkin ortalyq batys, ne grek tipti indiialyq ómirdi beineleitin qysqa áńgimeler bolsyn, dástúrli basqa mádenietterge nazar aýdarý kerek dep oilaimyn. Maǵan televidenie nemese Gollivýd berip jatqan nárselermen bulardy aiyrbastai almas edim. Men qashanda dástúrli, halyqtyq túsinikke qurylǵan kitaptar izdeimin. Men Hobard aýyl kitaphanasyna barǵanda Imre Kertész esimdi ádebi júldeger, halqaralyq jazýshymen tanystym. Jáne bul avtordyń Nobel syilyǵynyń iegeri ekenin keiin bildim.
Sen qandai álemdik deńgeidegi avtorlardan shabyt alasyń?
«Wondering Reader books.Travel.Fun» saitynan alyndy.
Aýdarǵan Merei QOSYN
Derekkóz: Ádebiportal
