Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдық орындардағы тәртіпті күшейту, заңсыз граффитилер мен вандализм фактілеріне жол бермеу мәселесін бірнеше рет көтеріп келеді. Бұл талаптың астарында тек эстетикалық емес, қоғамның қауіпсіздігі мен мәдениетін қалыптастыруға қатысты маңызды қағидат жатыр. Әлемдік тәжірибеде бұл құбылыс «Сынған терезе теориясы» деп аталады, деп хабарлайды dalanews.kz.
"Сынған терезе теориясы" деген не?
Бұл теорияны 1982 жылы америкалық әлеуметтанушылар Джеймс Уилсон мен Джордж Келлинг ұсынған. Олардың пайымдауынша, қоғамдағы ұсақ тәртіпсіздіктерге дер кезінде тосқауыл қойылмаса, ол біртіндеп ірі құқық бұзушылықтарға ұласуы мүмкін.
Теорияның негізі қарапайым мысалға сүйенеді: егер ғимараттың бір терезесі сынып, ол ұзақ уақыт жөнделмесе, көп ұзамай қалған терезелер де бүлінеді. Өйткені айналадағы адамдар бұл жерде бақылау жоқ деп ойлайды.
Сол сияқты көшедегі қоқыс, қабырғадағы заңсыз жазулар, бүлінген аялдамалар немесе қараусыз қалған қоғамдық орындар адамдардың мінез-құлқына әсер етеді. Бір адамның ұқыпсыз әрекеті өзгелерге де қалыпты көріне бастайды. Нәтижесінде ұсақ тәртіп бұзушылықтар көбейіп, қоғамдық мәдениет әлсірейді.
Нью-Йорк тәжірибесі
«Сынған терезе теориясының» ең танымал мысалы – Нью-Йорк қаласы. Өткен ғасырдың 80-жылдары қаладағы қылмыс деңгейі өте жоғары болды. Метро вагондары түгелге жуық граффитимен жабылып, қоғамдық көлік қауіпсіз емес орындардың біріне айналған еді.
Қала билігі мен полиция алдымен ұсақ құқық бұзушылықтарға қарсы күресті күшейтті. Метро вагондары граффити толық тазартылмайынша рейске шығарылмады. Жолақы төлемеу, көшеге қоқыс тастау, қоғамдық тәртіпті бұзу сияқты әрекеттерге қатаң бақылау енгізілді.
Бірнеше жыл ішінде қаладағы қылмыс көрсеткіштері айтарлықтай төмендеп, Нью-Йорк қауіпсіз мегаполистердің қатарына қосылды. Сарапшылар бұл өзгерістің бір себебі ретінде қоғамдық кеңістіктегі тәртіпті қалпына келтіруді атайды.
Ғалымдар не дейді?
Нидерланд ғалымдары жүргізген тәжірибе де адамның мінез-құлқы қоршаған ортаға тікелей байланысты екенін көрсетті.
Зерттеу барысында велосипед тұрағындағы адамдардың әрекеті бақыланған. Қабырға таза тұрған кезде адамдардың шамамен үштен бірі ғана жарнамалық қағазды жерге тастаған. Ал қабырға заңсыз граффитимен боялған кезде қоқыс тастағандардың үлесі екі есеге жуық артқан.
Бұл тәжірибе қоршаған ортадағы тәртіпсіздік адамдардың ережелерді бұзуға бейімділігін күшейтетінін дәлелдейді.
Сингапур үлгісі
Қоғамдық тәртіп мәселесінде Сингапурдың тәжірибесі жиі мысалға келтіріледі. Бұл елде көшеге қоқыс тастау, қоғамдық орындарды ластау, вандализм жасау секілді әрекеттерге қатаң жауапкершілік қарастырылған.
Мемлекет тазалық пен тәртіпке ерекше мән беру арқылы қоғамдық мәдениетті қалыптастырды. Бүгінде Сингапур әлемдегі ең таза әрі қауіпсіз мемлекеттердің бірі ретінде танылып отыр.
Граффитиге қатысты талап неліктен маңызды?
Әрине, барлық граффити вандализм болып саналмайды. Арнайы рұқсат берілген орындардағы көше өнері мәдени кеңістіктің бір бөлігі болуы мүмкін. Алайда тұрғын үйлердің қабырғаларына, тарихи нысандарға, аялдамалар мен қоғамдық мүлікке заңсыз жазу жазу – қоғамға құрметсіздіктің көрінісі.
Мұндай әрекеттер уақыт өте келе жауапсыздықтың қалыпты құбылысқа айналуына әсер етеді. Сондықтан көптеген елде заңсыз граффити мен вандализм іздерін мүмкіндігінше тез жою тәжірибесі қолданылады.
Қоғамдық мәдениет әр адамнан басталады
"Сынған терезе теориясының" негізгі сабағы – қауіпсіздік пен мәдениет кездейсоқ қалыптаспайды. Олар мемлекет, жергілікті билік және азаматтардың ортақ жауапкершілігінің нәтижесі.
Көшедегі тазалық, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, заң талаптарын сақтау – жай ғана тәртіп емес, өркениетті қоғамның белгісі. Қабырғадағы бір жазу немесе жерде жатқан бір қоқыс ұсақ нәрсе болып көрінуі мүмкін. Бірақ қоғамдағы үлкен өзгерістер дәл осындай ұсақ-түйекке деген көзқарастан басталады.
