Prezident Qasym-Jomart Toqaev qoǵamdyq oryndardaǵy tártipti kúsheitý, zańsyz graffitiler men vandalizm faktilerine jol bermeý máselesin birneshe ret kóterip keledi. Bul talaptyń astarynda tek estetikalyq emes, qoǵamnyń qaýipsizdigi men mádenietin qalyptastyrýǵa qatysty mańyzdy qaǵidat jatyr. Álemdik tájiribede bul qubylys «Synǵan tereze teoriiasy» dep atalady, dep habarlaidy dalanews.kz.
"Synǵan tereze teoriiasy" degen ne?
Bul teoriiany 1982 jyly amerikalyq áleýmettanýshylar Djeims Ýilson men Djordj Kelling usynǵan. Olardyń paiymdaýynsha, qoǵamdaǵy usaq tártipsizdikterge der kezinde tosqaýyl qoiylmasa, ol birtindep iri quqyq buzýshylyqtarǵa ulasýy múmkin.
Teoriianyń negizi qarapaiym mysalǵa súienedi: eger ǵimarattyń bir terezesi synyp, ol uzaq ýaqyt jóndelmese, kóp uzamai qalǵan terezeler de búlinedi. Óitkeni ainaladaǵy adamdar bul jerde baqylaý joq dep oilaidy.
Sol siiaqty kóshedegi qoqys, qabyrǵadaǵy zańsyz jazýlar, búlingen aialdamalar nemese qaraýsyz qalǵan qoǵamdyq oryndar adamdardyń minez-qulqyna áser etedi. Bir adamnyń uqypsyz áreketi ózgelerge de qalypty kórine bastaidy. Nátijesinde usaq tártip buzýshylyqtar kóbeiip, qoǵamdyq mádeniet álsireidi.
Niý-Iork tájiribesi
«Synǵan tereze teoriiasynyń» eń tanymal mysaly – Niý-Iork qalasy. Ótken ǵasyrdyń 80-jyldary qaladaǵy qylmys deńgeii óte joǵary boldy. Metro vagondary túgelge jýyq graffitimen jabylyp, qoǵamdyq kólik qaýipsiz emes oryndardyń birine ainalǵan edi.
Qala biligi men politsiia aldymen usaq quqyq buzýshylyqtarǵa qarsy kúresti kúsheitti. Metro vagondary graffiti tolyq tazartylmaiynsha reiske shyǵarylmady. Jolaqy tólemeý, kóshege qoqys tastaý, qoǵamdyq tártipti buzý siiaqty áreketterge qatań baqylaý engizildi.
Birneshe jyl ishinde qaladaǵy qylmys kórsetkishteri aitarlyqtai tómendep, Niý-Iork qaýipsiz megapolisterdiń qataryna qosyldy. Sarapshylar bul ózgeristiń bir sebebi retinde qoǵamdyq keńistiktegi tártipti qalpyna keltirýdi ataidy.
Ǵalymdar ne deidi?
Niderland ǵalymdary júrgizgen tájiribe de adamnyń minez-qulqy qorshaǵan ortaǵa tikelei bailanysty ekenin kórsetti.
Zertteý barysynda velosiped turaǵyndaǵy adamdardyń áreketi baqylanǵan. Qabyrǵa taza turǵan kezde adamdardyń shamamen úshten biri ǵana jarnamalyq qaǵazdy jerge tastaǵan. Al qabyrǵa zańsyz graffitimen boialǵan kezde qoqys tastaǵandardyń úlesi eki esege jýyq artqan.
Bul tájiribe qorshaǵan ortadaǵy tártipsizdik adamdardyń erejelerdi buzýǵa beiimdiligin kúsheitetinin dáleldeidi.
Singapýr úlgisi
Qoǵamdyq tártip máselesinde Singapýrdyń tájiribesi jii mysalǵa keltiriledi. Bul elde kóshege qoqys tastaý, qoǵamdyq oryndardy lastaý, vandalizm jasaý sekildi áreketterge qatań jaýapkershilik qarastyrylǵan.
Memleket tazalyq pen tártipke erekshe mán berý arqyly qoǵamdyq mádenietti qalyptastyrdy. Búginde Singapýr álemdegi eń taza ári qaýipsiz memleketterdiń biri retinde tanylyp otyr.
Graffitige qatysty talap nelikten mańyzdy?
Árine, barlyq graffiti vandalizm bolyp sanalmaidy. Arnaiy ruqsat berilgen oryndardaǵy kóshe óneri mádeni keńistiktiń bir bóligi bolýy múmkin. Alaida turǵyn úilerdiń qabyrǵalaryna, tarihi nysandarǵa, aialdamalar men qoǵamdyq múlikke zańsyz jazý jazý – qoǵamǵa qurmetsizdiktiń kórinisi.
Mundai áreketter ýaqyt óte kele jaýapsyzdyqtyń qalypty qubylysqa ainalýyna áser etedi. Sondyqtan kóptegen elde zańsyz graffiti men vandalizm izderin múmkindiginshe tez joiý tájiribesi qoldanylady.
Qoǵamdyq mádeniet ár adamnan bastalady
"Synǵan tereze teoriiasynyń" negizgi sabaǵy – qaýipsizdik pen mádeniet kezdeisoq qalyptaspaidy. Olar memleket, jergilikti bilik jáne azamattardyń ortaq jaýapkershiliginiń nátijesi.
Kóshedegi tazalyq, qoǵamdyq múlikke uqypty qaraý, zań talaptaryn saqtaý – jai ǵana tártip emes, órkenietti qoǵamnyń belgisi. Qabyrǵadaǵy bir jazý nemese jerde jatqan bir qoqys usaq nárse bolyp kórinýi múmkin. Biraq qoǵamdaǵy úlken ózgerister dál osyndai usaq-túiekke degen kózqarastan bastalady.
