پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قوعامدىق ورىندارداعى تەرتٸپتٸ كٷشەيتۋ, زاڭسىز گراففيتيلەر مەن ۆانداليزم فاكتٸلەرٸنە جول بەرمەۋ مەسەلەسٸن بٸرنەشە رەت كٶتەرٸپ كەلەدٸ. بۇل تالاپتىڭ استارىندا تەك ەستەتيكالىق ەمەس, قوعامنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى ماڭىزدى قاعيدات جاتىر. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە بۇل قۇبىلىس «سىنعان تەرەزە تەوريياسى» دەپ اتالادى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
"سىنعان تەرەزە تەوريياسى" دەگەن نە?
بۇل تەورييانى 1982 جىلى امەريكالىق ەلەۋمەتتانۋشىلار دجەيمس ۋيلسون مەن دجوردج كەللينگ ۇسىنعان. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, قوعامداعى ۇساق تەرتٸپسٸزدٸكتەرگە دەر كەزٸندە توسقاۋىل قويىلماسا, ول بٸرتٸندەپ ٸرٸ قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا ۇلاسۋى مٷمكٸن.
تەورييانىڭ نەگٸزٸ قاراپايىم مىسالعا سٷيەنەدٸ: ەگەر عيماراتتىڭ بٸر تەرەزەسٸ سىنىپ, ول ۇزاق ۋاقىت جٶندەلمەسە, كٶپ ۇزاماي قالعان تەرەزەلەر دە بٷلٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ اينالاداعى ادامدار بۇل جەردە باقىلاۋ جوق دەپ ويلايدى.
سول سيياقتى كٶشەدەگٸ قوقىس, قابىرعاداعى زاڭسىز جازۋلار, بٷلٸنگەن ايالدامالار نەمەسە قاراۋسىز قالعان قوعامدىق ورىندار ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقىنا ەسەر ەتەدٸ. بٸر ادامنىڭ ۇقىپسىز ەرەكەتٸ ٶزگەلەرگە دە قالىپتى كٶرٸنە باستايدى. نەتيجەسٸندە ۇساق تەرتٸپ بۇزۋشىلىقتار كٶبەيٸپ, قوعامدىق مەدەنيەت ەلسٸرەيدٸ.
نيۋ-يورك تەجٸريبەسٸ
«سىنعان تەرەزە تەوريياسىنىڭ» ەڭ تانىمال مىسالى – نيۋ-يورك قالاسى. ٶتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى قالاداعى قىلمىس دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى بولدى. مەترو ۆاگوندارى تٷگەلگە جۋىق گراففيتيمەن جابىلىپ, قوعامدىق كٶلٸك قاۋٸپسٸز ەمەس ورىنداردىڭ بٸرٸنە اينالعان ەدٸ.
قالا بيلٸگٸ مەن پوليتسييا الدىمەن ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتتٸ. مەترو ۆاگوندارى گراففيتي تولىق تازارتىلمايىنشا رەيسكە شىعارىلمادى. جولاقى تٶلەمەۋ, كٶشەگە قوقىس تاستاۋ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزۋ سيياقتى ەرەكەتتەرگە قاتاڭ باقىلاۋ ەنگٸزٸلدٸ.
بٸرنەشە جىل ٸشٸندە قالاداعى قىلمىس كٶرسەتكٸشتەرٸ ايتارلىقتاي تٶمەندەپ, نيۋ-يورك قاۋٸپسٸز مەگاپوليستەردٸڭ قاتارىنا قوسىلدى. ساراپشىلار بۇل ٶزگەرٸستٸڭ بٸر سەبەبٸ رەتٸندە قوعامدىق كەڭٸستٸكتەگٸ تەرتٸپتٸ قالپىنا كەلتٸرۋدٸ اتايدى.
عالىمدار نە دەيدٸ?
نيدەرلاند عالىمدارى جٷرگٸزگەن تەجٸريبە دە ادامنىڭ مٸنەز-قۇلقى قورشاعان ورتاعا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
زەرتتەۋ بارىسىندا ۆەلوسيپەد تۇراعىنداعى ادامداردىڭ ەرەكەتٸ باقىلانعان. قابىرعا تازا تۇرعان كەزدە ادامداردىڭ شامامەن ٷشتەن بٸرٸ عانا جارنامالىق قاعازدى جەرگە تاستاعان. ال قابىرعا زاڭسىز گراففيتيمەن بويالعان كەزدە قوقىس تاستاعانداردىڭ ٷلەسٸ ەكٸ ەسەگە جۋىق ارتقان.
بۇل تەجٸريبە قورشاعان ورتاداعى تەرتٸپسٸزدٸك ادامداردىڭ ەرەجەلەردٸ بۇزۋعا بەيٸمدٸلٸگٸن كٷشەيتەتٸنٸن دەلەلدەيدٸ.
سينگاپۋر ٷلگٸسٸ
قوعامدىق تەرتٸپ مەسەلەسٸندە سينگاپۋردىڭ تەجٸريبەسٸ جيٸ مىسالعا كەلتٸرٸلەدٸ. بۇل ەلدە كٶشەگە قوقىس تاستاۋ, قوعامدىق ورىنداردى لاستاۋ, ۆانداليزم جاساۋ سەكٸلدٸ ەرەكەتتەرگە قاتاڭ جاۋاپكەرشٸلٸك قاراستىرىلعان.
مەملەكەت تازالىق پەن تەرتٸپكە ەرەكشە مەن بەرۋ ارقىلى قوعامدىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىردى. بٷگٸندە سينگاپۋر ەلەمدەگٸ ەڭ تازا ەرٸ قاۋٸپسٸز مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تانىلىپ وتىر.
گراففيتيگە قاتىستى تالاپ نەلٸكتەن ماڭىزدى?
ەرينە, بارلىق گراففيتي ۆانداليزم بولىپ سانالمايدى. ارنايى رۇقسات بەرٸلگەن ورىندارداعى كٶشە ٶنەرٸ مەدەني كەڭٸستٸكتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولۋى مٷمكٸن. الايدا تۇرعىن ٷيلەردٸڭ قابىرعالارىنا, تاريحي نىساندارعا, ايالدامالار مەن قوعامدىق مٷلٸككە زاڭسىز جازۋ جازۋ – قوعامعا قۇرمەتسٸزدٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
مۇنداي ەرەكەتتەر ۋاقىت ٶتە كەلە جاۋاپسىزدىقتىڭ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالۋىنا ەسەر ەتەدٸ. سوندىقتان كٶپتەگەن ەلدە زاڭسىز گراففيتي مەن ۆانداليزم ٸزدەرٸن مٷمكٸندٸگٸنشە تەز جويۋ تەجٸريبەسٸ قولدانىلادى.
قوعامدىق مەدەنيەت ەر ادامنان باستالادى
"سىنعان تەرەزە تەوريياسىنىڭ" نەگٸزگٸ ساباعى – قاۋٸپسٸزدٸك پەن مەدەنيەت كەزدەيسوق قالىپتاسپايدى. ولار مەملەكەت, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك جەنە ازاماتتاردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ نەتيجەسٸ.
كٶشەدەگٸ تازالىق, قوعامدىق مٷلٸككە ۇقىپتى قاراۋ, زاڭ تالاپتارىن ساقتاۋ – جاي عانا تەرتٸپ ەمەس, ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ بەلگٸسٸ. قابىرعاداعى بٸر جازۋ نەمەسە جەردە جاتقان بٸر قوقىس ۇساق نەرسە بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق قوعامداعى ٷلكەن ٶزگەرٸستەر دەل وسىنداي ۇساق-تٷيەككە دەگەن كٶزقاراستان باستالادى.
