Қара теңіздегі жағдай барған сайын күрделеніп барады. Ресей мен Украина арасындағы соғыс енді жағалаудағы нысандармен ғана шектелмей, халықаралық сауда кемелерінің қауіпсіздігіне де тікелей әсер ете бастады. Осыған алаңдаған Түркия Мәскеу мен Киевке кем дегенде уақытша болса да, Қара теңіздегі кемелерге шабуыл жасамау жөнінде келісімге келуді ұсынды, деп хабарлайды dalanews.kz.
Анкараның бұл бастамасы жай ғана дипломатиялық мәлімдеме емес. Өйткені Қара теңіздегі ахуалдың ушығуы Түркияның өз экономикалық және қауіпсіздік мүдделеріне тікелей соққы болып отыр.
Кеме де нысанаға айналды
Түркияның сыртқы істер министрі Хакан Фидан Қара теңіздегі ахуалдың азаматтық кеме қатынасы үшін барған сайын қауіпті болып келе жатқанын мәлімдеді.
Анкара Ресей мен Украина арасында арнайы механизм қалыптастырып, екі тараптың бір-бірінің коммерциялық кемелеріне шабуыл жасамауын ұсынып отыр. Фиданның айтуынша, мұндай келісімге деген қажеттілікті Украина тарапы да білдірген.
Мәселенің Түркия үшін маңызы ерекше. Себебі соңғы уақытта шабуылға түрік кемелері, түрік компанияларына тиесілі немесе құрамында түрік азаматтары бар компания кемелер де ұшырай бастаған.
«Түрік кемелеріне, түрік иелеріне тиесілі немесе түрік экипажы бар кемелерге шабуыл жасалуы біз үшін үлкен проблемаға айналып отыр», – деді Хакан Фидан.
Бұл сөздің салмағы бар. Себебі Түркия Қара теңіздегі әскери текетірестің сырттай бақылаушысы емес. Ол – аймақтағы негізгі сауда және логистикалық хабтардың бірі.
Бір шабуылдың артында үлкен нарық тұр
4 тамызда Түркия Сыртқы істер министрлігі Қара теңізде түрік компанияларына тиесілі екі танкердің дрон шабуылына ұшырағанын хабарлады. Оқиға салдарынан теңізшілер зардап шекті. Олардың арасында Түркия азаматтары да болған.
Осыдан кейін Анкара Ресей мен Украинаға тағы да үндеу жасап, коммерциялық кемелерді әскери қақтығыстың нысанасына айналдырмауға шақырды.
Бұл жерде мәселе тек кемелердің қауіпсіздігінде емес.
Қара теңіз арқылы мұнай, астық, азық-түлік және өзге де стратегиялық тауарлардың қомақты көлемі тасымалданады. Егер теңіз жолдары қауіпті аймаққа айналса, оның салдары тасымалдаушылармен ғана шектелмейді. Логистикалық шығын өседі, сақтандыру бағасы қымбаттайды, жеткізу тізбегі бұзылады. Ал мұның ақыры қарапайым тұтынушының қалтасына келіп тірелуі мүмкін.
Яғни Қара теңіздегі әрбір дрон шабуылы – картадағы әскери нүкте ғана емес, халықаралық сауда жүйесіне түсетін қосымша қысым.
Анкара неге алаңдап отыр?
Түркияның ұстанымын түсіну үшін оның Қара теңіздегі ерекше рөлін ескеру қажет.
Анкара бір жағынан НАТО мүшесі болса, екінші жағынан Ресеймен экономикалық және энергетикалық байланыстарын сақтап отыр. Сонымен қатар Украинамен де әскери-техникалық және экономикалық ынтымақтастығы бар.
Сондықтан Түркия үшін Ресей мен Украина арасындағы соғыстың Қара теңізге толық таралуы – өте қолайсыз сценарий.
Анкара бір тараптың жеңісін жариялаудан гөрі, аймақтағы тепе-теңдікті сақтап қалуға тырысып келеді. Бұған дейін де Түркия Ресей мен Украина арасындағы келіссөздерде арағайын болуға ұмтылған еді.
Енді мәселе одан да күрделене түсті. Өйткені соғыс аймағы кеңейген сайын азаматтық кемелердің қауіпсіздігіне кепілдік беру қиындай түсуде.
«Кемелерге тимеу» – атысты тоқтатудың алғашқы қадамы ма?
Анкараның ұсынысы толыққанды бейбіт келісімге шақыру емес. Бірақ бұл соғысты бәсеңдетудің практикалық жолдарының бірі болуы мүмкін.
Екі тарап бір-бірінің коммерциялық кемелеріне шабуыл жасамауға келіссе, ең болмағанда Қара теңіздегі жағдайды тұрақтандыруға мүмкіндік туады.
Бірақ мұнда бір үлкен мәселе бар: Ресей мен Украина мұндай міндеттеменің орындалуын қалай бақылайды және кім оның кепілі болады?
Өйткені соғыс жағдайында кез келген дрон немесе зымыран шабуылы үшін тараптар бір-бірін айыптап отыр. Ал азаматтық кемелерге жасалған шабуылдың өзі әскери және саяси жауап шараларына ұласуы мүмкін.
Сондықтан Түркия ұсынып отырған механизмнің тағдыры оның қалай жүзеге асатынына байланысты.
Қара теңіз үшін күрес енді жаңа кезеңге өтті
Бір нәрсе анық: Қара теңіз енді тек Ресей мен Украина арасындағы әскери қақтығыстың алаңы емес. Оның қауіпсіздігі халықаралық саудаға, энергетикаға және азық-түлік тасымалына тікелей әсер етеді.
Сондықтан Анкараның Мәскеу мен Киевке жасап отырған ұсынысын тек дипломатиялық қадам деп қарау жеткіліксіз.
Түркия өзінің қауіпсіздік белдеуін сақтап қалуға тырысып отыр. Ал Ресей мен Украина бұл ұсынысқа қалай жауап береді – Қара теңіздегі ахуалдың алдағы бағытын айқындайтын маңызды сұрақтың бірі.
Ең қауіптісі – соғыс біртіндеп майдан шебінен шығып, халықаралық сауда жолдарының өзіне қауіп төндіре бастауы. Егер коммерциялық кемелер де соғыстың заңды нысанасына айналатын болса, Қара теңіздегі текетірестің бағасы бұрынғыдан да қымбатқа түспек.
