Қазақстанда ауқатты азаматтарға салынатын салық мөлшерін арттыру мәселесі талқыланып жатыр. Алайда халықаралық тәжірибе мұндай шешімнің бюджет кірісін арттырумен қатар, активтерді бағалау, бизнестегі қаржы айналымы және капиталдың шетелге кетуі секілді мәселелер туындатуы мүмкін екенін көрсетеді. Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Венера Жаналина байлық салығын енгізу кезінде Қазақстан нені ескеруі керегін түсіндірді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Президент Қазақстан халқына Жолдауында ірі дәулет иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін талқылауды ұсынған еді. Осы бастаманы іске асыру аясында Үкіметке халықаралық тәжірибені зерттеп, аса ауқатты азаматтарға салық салу жөнінде ұсыныстар әзірлеу тапсырылды.
Еуропа елдері қандай тәсілді қолданады?
Венера Жаналинаның айтуынша, шетел мемлекеттері ірі капиталға салық салуда әртүрлі жолды таңдаған.
"Мәселен, Норвегияда жеке тұлғалардың таза мүлкіне жыл сайын салық салынады. Салық базасына жылжымайтын мүлік, қаржы активтері мен компаниялардағы үлестер кіреді. Бұл ретте заңда белгіленген шегерімдер мен азаматтың міндеттемелері де есепке алынады. 2026 жылы салық салынатын дәулеттің көлеміне қарай жиынтық мөлшерлеме 1 және 1,1 пайызды құрайды", - дейді ол.
Ал Франция 2018 жылы азаматтың барлық дәулетіне салынатын салықтан бас тартып, оның орнына жылжымайтын мүлікке негізделген IFI салығын енгізді. Мұнда жеке тұлғаның тікелей иелігіндегі нысандар ғана емес, компаниялар арқылы иеленіп отырған жылжымайтын активтердің құны да есепке алынады. Дегенмен заңнамада бірқатар ерекшелік пен жеңілдік қарастырылған.
"Халықаралық тәжірибе бұл мәселеге қатысты бірыңғай тәсіл жоқ екенін көрсетеді. Норвегия азаматтың таза мүлкіне жыл сайын салық салса, Франция жалпы дәулет салығынан бас тартып, салықты жылжымайтын мүлікпен шектеді. Сондықтан Қазақстан да өз экономикасының ерекшелігіне сай механизм таңдауы керек", – дейді сарапшы.
Таза мүлікке салынатын жыл сайынғы салық көп жағдайда бюджетке айтарлықтай мол кіріс әкелмеген. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының зерттеуіне сәйкес, 2016 жылы мұндай салықтан түскен түсім Испанияда жалпы ішкі өнімнің 0,18 пайызын, Норвегияда 0,43 пайызын, ал Швейцарияда 1,03 пайызын құраған.
1990 жылы аталған салық ЭЫДҰ-ға мүше 12 мемлекетте қолданылса, 2017 жылға қарай олардың саны төрт елге дейін қысқарған. Бұған активтерді бағалаудың күрделілігі, салықты басқаруға кететін шығын, міндеттемені заңды жолмен азайту мүмкіндіктері және бюджетке түсетін кірістің шектеулі болуы себеп болған.
"Көптеген елде байлық салығының бюджетке түсірген кірісі салыстырмалы түрде аз болды. Оның үстіне активтерді бағалау қиын, салықты әкімшілендіруге қосымша шығын қажет, ал дәулетті азаматтар міндеттемелерін азайтудың түрлі жолын табуы мүмкін. Осы себептерге байланысты мұндай салықтан бас тартқан мемлекеттер де бар", – деді Венера Жаналина.
Сонымен бірге Швейцария тәжірибесі салық мөлшерлемесі төмен болғанның өзінде кең салық базасы, салық салынбайтын шектің төмендігі және жеке байлықтың жоғары деңгейде шоғырлануы бюджетке елеулі кіріс түсіре алатынын көрсетеді.
Капитал құны мен нақты табысты ажырату қажет
Сарапшының пікірінше, Қазақстан үшін ең маңызды мәселенің бірі – азамат иелігіндегі капиталдың құны мен оның қолына нақты түсетін табысты ажырату.
Мәселен, кәсіпкердің жабық компаниядағы үлесі 1 млрд теңгеге бағалануы мүмкін. Бірақ бұл оның қолында дәл сондай көлемде бос ақша бар дегенді білдірмейді.
"Кәсіпкердің компаниядағы үлесі 1 млрд теңгеге бағалануы мүмкін. Алайда оның иелігінде сол сәтте 1 млрд теңге көлемінде қолжетімді қаражат бар деп есептеу дұрыс емес. Компаниядағы үлес – капитал, ал меншік иесінің қолына түсетін дивиденд – нақты табыс. Осы екеуінің арасын ажырату қажет", – дейді қаржыгер.
Жабық компаниядағы үлестің құнын анықтау да оңай емес. Жария компаниялардың акциялары биржада сатылатындықтан, олардың нарықтық бағасын көруге болады. Ал жабық кәсіпорындардағы үлестің биржалық бағасы жоқ.
"Жабық компаниядағы үлестің құны таза активтер, дисконтталған ақша ағыны немесе нарықтық мультипликаторлар арқылы есептелуі мүмкін. Қай әдіс таңдалатынына қарай бағалау нәтижесі де айтарлықтай өзгереді. Демек кәсіпкердің салық міндеттемесі мемлекет бекітетін әдістемеге тікелей тәуелді болады", – деді сарапшы.
Оның айтуынша, активтерді бағалау тәртібі барынша ашық болуы керек. Әдістемеде компанияның қарыз жүктемесі, кәсіпкер иеленетін үлестің көлемі, меншікке қойылған шектеулер және активтің өтімділігі ескерілуге тиіс.
"Компаниядағы үлесті қағаз жүзінде жоғары бағалауға болады. Бірақ оны сол бағаға тез арада сату мүмкін болмауы ықтимал. Сондықтан салық есептегенде активтің номиналды құнына ғана емес, оның нақты өтімділігіне де назар аудару қажет", – дейді Венера Жаналина.
Кәсіпкерде салық төлейтін артық қаражат болмауы мүмкін
Егер 1 млрд теңгеге бағаланған компания үлесіне жыл сайын 1 пайыз салық салынса, салықтан босатылатын шек пен жеңілдіктер болмаған жағдайда оның иесі бюджетке 10 млн теңге төлеуге тиіс.
Алайда кәсіпкердің бір жылда алатын дивиденді бұл сомадан аз болуы ықтимал. Өйткені компания табысын өндірісті кеңейтуге, жаңа жабдық алуға немесе қарызын өтеуге бағыттауы мүмкін.
"Мысалы, компаниядағы үлесі 1 млрд теңгеге бағаланған кәсіпкер жыл сайын 10 млн теңге салық төлеуге міндеттеледі делік. Бірақ ол компаниядан мұндай көлемде дивиденд алмауы мүмкін. Себебі пайда өндірісті дамытуға, құрал-жабдық сатып алуға немесе қарыздарды өтеуге жұмсалады", – деп түсіндірді сарапшы.
Егер кәсіпкердің басқа табыс көзі немесе бос қаражаты болмаса, салық төлеу үшін компаниядан көбірек дивиденд алуға мәжбүр болуы мүмкін. Бұл бизнесті дамытуға және қайта инвестициялауға жұмсалатын қаржыны азайтады.
"Салық міндеттемесін орындау үшін меншік иесі дивиденд көлемін арттыруы ықтимал. Мұндай жағдайда компанияның өндірісті кеңейтуге немесе жаңа жобаға салуға тиіс қаражаты қысқарады. Сондықтан бұл механизмнің кәсіпорындардың инвестициялық белсенділігіне қалай әсер ететінін алдын ала бағалау қажет", – деді Венера Жаналина.
Осылайша, капитал құнына жыл сайын салық салу меншік иесінің ағымдағы табысымен қамтамасыз етілмеген міндеттеме қалыптастыруы ықтимал.
"Бұл ауқатты азаматтарға әділ салық салу міндетінен бас тарту керек дегенді білдірмейді. Бірақ таңдалатын механизм капиталдың қағаз жүзіндегі құны мен азаматтың нақты қаржылық мүмкіндігін қатар ескеруі керек", – дейді сарапшы.
Мұндай тәуекел халықаралық тәжірибеде де ескерілген. Кейбір мемлекеттер кәсіпкерлік мақсатта пайдаланылатын активтерді салықтан босатады немесе салық төлемін кейінге қалдыруға мүмкіндік береді.
ХВҚ қандай тәсілді ұсынады?
Халықаралық валюта қоры 2024 жылы жариялаған How to Tax Wealth зерттеуінде капиталдан нақты алынған табысқа салық салу активтердің құнына жыл сайын салық есептеуге қарағанда экономикаға азырақ кері әсер ететінін атап өткен.
Зерттеу авторлары капиталдан түсетін табысқа, соның ішінде актив құнының өсіміне салық салу жүйесін жетілдіруге және заңнамадағы олқылықтарды жоюға басымдық беруді ұсынады.
"ХВҚ зерттеуінде капиталдың өзіне жыл сайын салық салғаннан гөрі, одан алынған нақты табысқа салық салу экономикаға азырақ бұрмалаушы әсер ететіні айтылған. Сондықтан алдымен дивиденд, капитал өсімі және басқа да инвестициялық кірістерге салық салу жүйесінің қаншалықты тиімді жұмыс істеп тұрғанын бағалау қажет", – дейді Венера Жаналина.
Оның пікірінше, жаңа салық енгізбес бұрын қолданыстағы жүйедегі бос кеңістіктерді анықтап, капиталдан алынатын табыстың толық есепке алынуын қамтамасыз ету маңызды.
Салықтың өсуі ауқатты азаматтарды көшуге итермелей ме?
Салық саясаты ауқатты азаматтардың мінез-құлқына, соның ішінде салық резиденттігін өзгерту туралы шешіміне де әсер етуі мүмкін. Норвегия тәжірибесі салық жүктемесінің артуы аса бай азаматтардың басқа елге көшуін жеделдетуі ықтимал екенін көрсетті.
2026 жылдың қазанында American Economic Review басылымында жарияланған зерттеуге сәйкес, байлық салығының ең жоғары мөлшерлемесі бір пайыздық тармаққа көтерілсе, ауқатты салық төлеушілердің саны шамамен 2 пайызға қысқарады. Ал салықтық көші-қон салдарынан жиынтық инвестиция көлемінің төмендеуі 0,07 пайыз деңгейінде бағаланған.
"Салық мөлшерлемесі өскен кезде ауқатты азаматтардың бір бөлігі салық резиденттігін өзгертуі мүмкін. Бұл тәуекелді елемеуге болмайды. Дегенмен зерттеуде олардың көшуінен инвестиция көлемінің қысқаруы 0,07 пайыз шамасында бағаланған. Яғни ықпал бар, бірақ оның ауқымын нақты деректер негізінде бағалау қажет", – дейді қаржыгер.
Сонымен бірге Норвегиядағы салық реформаларын қарастырған басқа зерттеу салық жүктемесінің өсуі зерттелген компаниялардағы инвестицияның азаюына немесе дивиденд төлемдерінің көбеюіне әкелгенін дәлелдейтін нақты дерек таппаған.
"Халықаралық зерттеулердің нәтижесі біркелкі емес. Бір зерттеу салықтың өсуі ауқатты азаматтардың көшуіне ықпал ететінін көрсетсе, екіншісі компаниялардағы инвестиция мен дивиденд саясатына айтарлықтай әсер болмағанын айтады. Сондықтан өзге елдің тәжірибесін Қазақстанға сол күйінде көшіру дұрыс болмайды", – деді сарапшы.
Қазақстанда қандай салықтар қазірдің өзінде бар?
Қазақстан заңнамасында табысы жоғары және қымбат мүлік иеленетін азаматтарға жоғары мөлшерлемемен салық салудың бірқатар элементі бар.
2026 жылдан бастап жеке табыс салығының прогрессивті шкаласы қолданылады. Дивидендтерге 5 және 15 пайыз мөлшерлеме белгіленген. Жоғары мөлшерлеме жылдық салық салынатын табыстың 230 мың АЕК-тен асатын бөлігіне қолданылады.
Сондай-ақ құны жоғары жылжымайтын мүлікке салынатын салық та көбейтілді. Бір адамның иелігіндегі нысандардың жиынтық салықтық құны 450 млн теңгеден асса, салық көлемі 2 946 600 теңгені және белгіленген шектен асқан соманың 2 пайызын құрайды.
"Қазақстанда жоғары табыс пен қымбат мүлікке салық салудың жекелеген тетіктері қазірдің өзінде жұмыс істейді. Сондықтан жаңа салық ұсынбас бұрын осы шаралардың бюджетке қанша кіріс әкелетінін, капитал иелеріне түсетін жалпы жүктемені және қосымша механизмнің қандай нәтиже беретінін есептеу қажет", – дейді Венера Жаналина.
Сарапшының пікірінше, байлық салығының тиімділігі тек оның мөлшерлемесіне байланысты емес. Нәтижеге салық салынатын активтердің құрамы, салықтан босатылатын шек, активтерді бағалау тәртібі, жеңілдіктер және салықты басқару сапасы тікелей әсер етеді.
"Қазақстанға салық ауыртпалығын әділ бөлетін, бірақ бизнестің дамуы мен инвестицияға кедергі келтірмейтін шешім қажет. Ол үшін бюджетке түсетін ықтимал кірісті ғана емес, кәсіпкерлердің өтімділігін, қайта инвестициялау мүмкіндігін және капиталдың елден кету қаупін де ескеру керек", – деп қорытындылады Qazaq Expert Club сарапшысы.
