Qazaqstanda aýqatty azamattarǵa salynatyn salyq mólsherin arttyrý máselesi talqylanyp jatyr. Alaida halyqaralyq tájiribe mundai sheshimniń biýdjet kirisin arttyrýmen qatar, aktivterdi baǵalaý, biznestegi qarjy ainalymy jáne kapitaldyń shetelge ketýi sekildi máseleler týyndatýy múmkin ekenin kórsetedi. Qazaq Expert Club sarapshysy, qarjyger Venera Janalina bailyq salyǵyn engizý kezinde Qazaqstan neni eskerýi keregin túsindirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Prezident Qazaqstan halqyna Joldaýynda iri dáýlet ielerine joǵary salyq mólsherlemesin engizý máselesin talqylaýdy usynǵan edi. Osy bastamany iske asyrý aiasynda Úkimetke halyqaralyq tájiribeni zerttep, asa aýqatty azamattarǵa salyq salý jóninde usynystar ázirleý tapsyryldy.
Eýropa elderi qandai tásildi qoldanady?
Venera Janalinanyń aitýynsha, shetel memleketteri iri kapitalǵa salyq salýda ártúrli joldy tańdaǵan.
"Máselen, Norvegiiada jeke tulǵalardyń taza múlkine jyl saiyn salyq salynady. Salyq bazasyna jyljymaityn múlik, qarjy aktivteri men kompaniialardaǵy úlester kiredi. Bul rette zańda belgilengen shegerimder men azamattyń mindettemeleri de esepke alynady. 2026 jyly salyq salynatyn dáýlettiń kólemine qarai jiyntyq mólsherleme 1 jáne 1,1 paiyzdy quraidy", - deidi ol.
Al Frantsiia 2018 jyly azamattyń barlyq dáýletine salynatyn salyqtan bas tartyp, onyń ornyna jyljymaityn múlikke negizdelgen IFI salyǵyn engizdi. Munda jeke tulǵanyń tikelei ieligindegi nysandar ǵana emes, kompaniialar arqyly ielenip otyrǵan jyljymaityn aktivterdiń quny da esepke alynady. Degenmen zańnamada birqatar erekshelik pen jeńildik qarastyrylǵan.
"Halyqaralyq tájiribe bul máselege qatysty biryńǵai tásil joq ekenin kórsetedi. Norvegiia azamattyń taza múlkine jyl saiyn salyq salsa, Frantsiia jalpy dáýlet salyǵynan bas tartyp, salyqty jyljymaityn múlikpen shektedi. Sondyqtan Qazaqstan da óz ekonomikasynyń ereksheligine sai mehanizm tańdaýy kerek", – deidi sarapshy.
Taza múlikke salynatyn jyl saiynǵy salyq kóp jaǵdaida biýdjetke aitarlyqtai mol kiris ákelmegen. Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń zertteýine sáikes, 2016 jyly mundai salyqtan túsken túsim Ispaniiada jalpy ishki ónimniń 0,18 paiyzyn, Norvegiiada 0,43 paiyzyn, al Shveitsariiada 1,03 paiyzyn quraǵan.
1990 jyly atalǵan salyq EYDU-ǵa múshe 12 memlekette qoldanylsa, 2017 jylǵa qarai olardyń sany tórt elge deiin qysqarǵan. Buǵan aktivterdi baǵalaýdyń kúrdeliligi, salyqty basqarýǵa ketetin shyǵyn, mindettemeni zańdy jolmen azaitý múmkindikteri jáne biýdjetke túsetin kiristiń shekteýli bolýy sebep bolǵan.
"Kóptegen elde bailyq salyǵynyń biýdjetke túsirgen kirisi salystyrmaly túrde az boldy. Onyń ústine aktivterdi baǵalaý qiyn, salyqty ákimshilendirýge qosymsha shyǵyn qajet, al dáýletti azamattar mindettemelerin azaitýdyń túrli jolyn tabýy múmkin. Osy sebepterge bailanysty mundai salyqtan bas tartqan memleketter de bar", – dedi Venera Janalina.
Sonymen birge Shveitsariia tájiribesi salyq mólsherlemesi tómen bolǵannyń ózinde keń salyq bazasy, salyq salynbaityn shektiń tómendigi jáne jeke bailyqtyń joǵary deńgeide shoǵyrlanýy biýdjetke eleýli kiris túsire alatynyn kórsetedi.
Kapital quny men naqty tabysty ajyratý qajet
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan úshin eń mańyzdy máseleniń biri – azamat ieligindegi kapitaldyń quny men onyń qolyna naqty túsetin tabysty ajyratý.
Máselen, kásipkerdiń jabyq kompaniiadaǵy úlesi 1 mlrd teńgege baǵalanýy múmkin. Biraq bul onyń qolynda dál sondai kólemde bos aqsha bar degendi bildirmeidi.
"Kásipkerdiń kompaniiadaǵy úlesi 1 mlrd teńgege baǵalanýy múmkin. Alaida onyń ieliginde sol sátte 1 mlrd teńge kóleminde qoljetimdi qarajat bar dep esepteý durys emes. Kompaniiadaǵy úles – kapital, al menshik iesiniń qolyna túsetin dividend – naqty tabys. Osy ekeýiniń arasyn ajyratý qajet", – deidi qarjyger.
Jabyq kompaniiadaǵy úlestiń qunyn anyqtaý da ońai emes. Jariia kompaniialardyń aktsiialary birjada satylatyndyqtan, olardyń naryqtyq baǵasyn kórýge bolady. Al jabyq kásiporyndardaǵy úlestiń birjalyq baǵasy joq.
"Jabyq kompaniiadaǵy úlestiń quny taza aktivter, diskonttalǵan aqsha aǵyny nemese naryqtyq mýltiplikatorlar arqyly eseptelýi múmkin. Qai ádis tańdalatynyna qarai baǵalaý nátijesi de aitarlyqtai ózgeredi. Demek kásipkerdiń salyq mindettemesi memleket bekitetin ádistemege tikelei táýeldi bolady", – dedi sarapshy.
Onyń aitýynsha, aktivterdi baǵalaý tártibi barynsha ashyq bolýy kerek. Ádistemede kompaniianyń qaryz júktemesi, kásipker ielenetin úlestiń kólemi, menshikke qoiylǵan shekteýler jáne aktivtiń ótimdiligi eskerilýge tiis.
"Kompaniiadaǵy úlesti qaǵaz júzinde joǵary baǵalaýǵa bolady. Biraq ony sol baǵaǵa tez arada satý múmkin bolmaýy yqtimal. Sondyqtan salyq eseptegende aktivtiń nominaldy qunyna ǵana emes, onyń naqty ótimdiligine de nazar aýdarý qajet", – deidi Venera Janalina.
Kásipkerde salyq tóleitin artyq qarajat bolmaýy múmkin
Eger 1 mlrd teńgege baǵalanǵan kompaniia úlesine jyl saiyn 1 paiyz salyq salynsa, salyqtan bosatylatyn shek pen jeńildikter bolmaǵan jaǵdaida onyń iesi biýdjetke 10 mln teńge tóleýge tiis.
Alaida kásipkerdiń bir jylda alatyn dividendi bul somadan az bolýy yqtimal. Óitkeni kompaniia tabysyn óndiristi keńeitýge, jańa jabdyq alýǵa nemese qaryzyn óteýge baǵyttaýy múmkin.
"Mysaly, kompaniiadaǵy úlesi 1 mlrd teńgege baǵalanǵan kásipker jyl saiyn 10 mln teńge salyq tóleýge mindetteledi delik. Biraq ol kompaniiadan mundai kólemde dividend almaýy múmkin. Sebebi paida óndiristi damytýǵa, qural-jabdyq satyp alýǵa nemese qaryzdardy óteýge jumsalady", – dep túsindirdi sarapshy.
Eger kásipkerdiń basqa tabys kózi nemese bos qarajaty bolmasa, salyq tóleý úshin kompaniiadan kóbirek dividend alýǵa májbúr bolýy múmkin. Bul biznesti damytýǵa jáne qaita investitsiialaýǵa jumsalatyn qarjyny azaitady.
"Salyq mindettemesin oryndaý úshin menshik iesi dividend kólemin arttyrýy yqtimal. Mundai jaǵdaida kompaniianyń óndiristi keńeitýge nemese jańa jobaǵa salýǵa tiis qarajaty qysqarady. Sondyqtan bul mehanizmniń kásiporyndardyń investitsiialyq belsendiligine qalai áser etetinin aldyn ala baǵalaý qajet", – dedi Venera Janalina.
Osylaisha, kapital qunyna jyl saiyn salyq salý menshik iesiniń aǵymdaǵy tabysymen qamtamasyz etilmegen mindetteme qalyptastyrýy yqtimal.
"Bul aýqatty azamattarǵa ádil salyq salý mindetinen bas tartý kerek degendi bildirmeidi. Biraq tańdalatyn mehanizm kapitaldyń qaǵaz júzindegi quny men azamattyń naqty qarjylyq múmkindigin qatar eskerýi kerek", – deidi sarapshy.
Mundai táýekel halyqaralyq tájiribede de eskerilgen. Keibir memleketter kásipkerlik maqsatta paidalanylatyn aktivterdi salyqtan bosatady nemese salyq tólemin keiinge qaldyrýǵa múmkindik beredi.
HVQ qandai tásildi usynady?
Halyqaralyq valiýta qory 2024 jyly jariialaǵan How to Tax Wealth zertteýinde kapitaldan naqty alynǵan tabysqa salyq salý aktivterdiń qunyna jyl saiyn salyq esepteýge qaraǵanda ekonomikaǵa azyraq keri áser etetinin atap ótken.
Zertteý avtorlary kapitaldan túsetin tabysqa, sonyń ishinde aktiv qunynyń ósimine salyq salý júiesin jetildirýge jáne zańnamadaǵy olqylyqtardy joiýǵa basymdyq berýdi usynady.
"HVQ zertteýinde kapitaldyń ózine jyl saiyn salyq salǵannan góri, odan alynǵan naqty tabysqa salyq salý ekonomikaǵa azyraq burmalaýshy áser etetini aitylǵan. Sondyqtan aldymen dividend, kapital ósimi jáne basqa da investitsiialyq kiristerge salyq salý júiesiniń qanshalyqty tiimdi jumys istep turǵanyn baǵalaý qajet", – deidi Venera Janalina.
Onyń pikirinshe, jańa salyq engizbes buryn qoldanystaǵy júiedegi bos keńistikterdi anyqtap, kapitaldan alynatyn tabystyń tolyq esepke alynýyn qamtamasyz etý mańyzdy.
Salyqtyń ósýi aýqatty azamattardy kóshýge itermelei me?
Salyq saiasaty aýqatty azamattardyń minez-qulqyna, sonyń ishinde salyq rezidenttigin ózgertý týraly sheshimine de áser etýi múmkin. Norvegiia tájiribesi salyq júktemesiniń artýy asa bai azamattardyń basqa elge kóshýin jedeldetýi yqtimal ekenin kórsetti.
2026 jyldyń qazanynda American Economic Review basylymynda jariialanǵan zertteýge sáikes, bailyq salyǵynyń eń joǵary mólsherlemesi bir paiyzdyq tarmaqqa kóterilse, aýqatty salyq tóleýshilerdiń sany shamamen 2 paiyzǵa qysqarady. Al salyqtyq kóshi-qon saldarynan jiyntyq investitsiia kóleminiń tómendeýi 0,07 paiyz deńgeiinde baǵalanǵan.
"Salyq mólsherlemesi ósken kezde aýqatty azamattardyń bir bóligi salyq rezidenttigin ózgertýi múmkin. Bul táýekeldi elemeýge bolmaidy. Degenmen zertteýde olardyń kóshýinen investitsiia kóleminiń qysqarýy 0,07 paiyz shamasynda baǵalanǵan. Iaǵni yqpal bar, biraq onyń aýqymyn naqty derekter negizinde baǵalaý qajet", – deidi qarjyger.
Sonymen birge Norvegiiadaǵy salyq reformalaryn qarastyrǵan basqa zertteý salyq júktemesiniń ósýi zerttelgen kompaniialardaǵy investitsiianyń azaiýyna nemese dividend tólemderiniń kóbeiýine ákelgenin dáleldeitin naqty derek tappaǵan.
"Halyqaralyq zertteýlerdiń nátijesi birkelki emes. Bir zertteý salyqtyń ósýi aýqatty azamattardyń kóshýine yqpal etetinin kórsetse, ekinshisi kompaniialardaǵy investitsiia men dividend saiasatyna aitarlyqtai áser bolmaǵanyn aitady. Sondyqtan ózge eldiń tájiribesin Qazaqstanǵa sol kúiinde kóshirý durys bolmaidy", – dedi sarapshy.
Qazaqstanda qandai salyqtar qazirdiń ózinde bar?
Qazaqstan zańnamasynda tabysy joǵary jáne qymbat múlik ielenetin azamattarǵa joǵary mólsherlememen salyq salýdyń birqatar elementi bar.
2026 jyldan bastap jeke tabys salyǵynyń progressivti shkalasy qoldanylady. Dividendterge 5 jáne 15 paiyz mólsherleme belgilengen. Joǵary mólsherleme jyldyq salyq salynatyn tabystyń 230 myń AEK-ten asatyn bóligine qoldanylady.
Sondai-aq quny joǵary jyljymaityn múlikke salynatyn salyq ta kóbeitildi. Bir adamnyń ieligindegi nysandardyń jiyntyq salyqtyq quny 450 mln teńgeden assa, salyq kólemi 2 946 600 teńgeni jáne belgilengen shekten asqan somanyń 2 paiyzyn quraidy.
"Qazaqstanda joǵary tabys pen qymbat múlikke salyq salýdyń jekelegen tetikteri qazirdiń ózinde jumys isteidi. Sondyqtan jańa salyq usynbas buryn osy sharalardyń biýdjetke qansha kiris ákeletinin, kapital ielerine túsetin jalpy júktemeni jáne qosymsha mehanizmniń qandai nátije beretinin esepteý qajet", – deidi Venera Janalina.
Sarapshynyń pikirinshe, bailyq salyǵynyń tiimdiligi tek onyń mólsherlemesine bailanysty emes. Nátijege salyq salynatyn aktivterdiń quramy, salyqtan bosatylatyn shek, aktivterdi baǵalaý tártibi, jeńildikter jáne salyqty basqarý sapasy tikelei áser etedi.
"Qazaqstanǵa salyq aýyrtpalyǵyn ádil bóletin, biraq biznestiń damýy men investitsiiaǵa kedergi keltirmeitin sheshim qajet. Ol úshin biýdjetke túsetin yqtimal kiristi ǵana emes, kásipkerlerdiń ótimdiligin, qaita investitsiialaý múmkindigin jáne kapitaldyń elden ketý qaýpin de eskerý kerek", – dep qorytyndylady Qazaq Expert Club sarapshysy.
