قازاقستاندا اۋقاتتى ازاماتتارعا سالىناتىن سالىق مٶلشەرٸن ارتتىرۋ مەسەلەسٸ تالقىلانىپ جاتىر. الايدا حالىقارالىق تەجٸريبە مۇنداي شەشٸمنٸڭ بيۋدجەت كٸرٸسٸن ارتتىرۋمەن قاتار, اكتيۆتەردٸ باعالاۋ, بيزنەستەگٸ قارجى اينالىمى جەنە كاپيتالدىڭ شەتەلگە كەتۋٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەر تۋىنداتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. Qazaq Expert Club ساراپشىسى, قارجىگەر ۆەنەرا جانالينا بايلىق سالىعىن ەنگٸزۋ كەزٸندە قازاقستان نەنٸ ەسكەرۋٸ كەرەگٸن تٷسٸندٸردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ٸرٸ دەۋلەت يەلەرٸنە جوعارى سالىق مٶلشەرلەمەسٸن ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن تالقىلاۋدى ۇسىنعان ەدٸ. وسى باستامانى ٸسكە اسىرۋ اياسىندا ٷكٸمەتكە حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ زەرتتەپ, اسا اۋقاتتى ازاماتتارعا سالىق سالۋ جٶنٸندە ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ تاپسىرىلدى.
ەۋروپا ەلدەرٸ قانداي تەسٸلدٸ قولدانادى?
ۆەنەرا جانالينانىڭ ايتۋىنشا, شەتەل مەملەكەتتەرٸ ٸرٸ كاپيتالعا سالىق سالۋدا ەرتٷرلٸ جولدى تاڭداعان.
"مەسەلەن, نورۆەگييادا جەكە تۇلعالاردىڭ تازا مٷلكٸنە جىل سايىن سالىق سالىنادى. سالىق بازاسىنا جىلجىمايتىن مٷلٸك, قارجى اكتيۆتەرٸ مەن كومپانييالارداعى ٷلەستەر كٸرەدٸ. بۇل رەتتە زاڭدا بەلگٸلەنگەن شەگەرٸمدەر مەن ازاماتتىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ دە ەسەپكە الىنادى. 2026 جىلى سالىق سالىناتىن دەۋلەتتٸڭ كٶلەمٸنە قاراي جيىنتىق مٶلشەرلەمە 1 جەنە 1,1 پايىزدى قۇرايدى", - دەيدٸ ول.
ال فرانتسييا 2018 جىلى ازاماتتىڭ بارلىق دەۋلەتٸنە سالىناتىن سالىقتان باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا جىلجىمايتىن مٷلٸككە نەگٸزدەلگەن IFI سالىعىن ەنگٸزدٸ. مۇندا جەكە تۇلعانىڭ تٸكەلەي يەلٸگٸندەگٸ نىساندار عانا ەمەس, كومپانييالار ارقىلى يەلەنٸپ وتىرعان جىلجىمايتىن اكتيۆتەردٸڭ قۇنى دا ەسەپكە الىنادى. دەگەنمەن زاڭنامادا بٸرقاتار ەرەكشەلٸك پەن جەڭٸلدٸك قاراستىرىلعان.
"حالىقارالىق تەجٸريبە بۇل مەسەلەگە قاتىستى بٸرىڭعاي تەسٸل جوق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. نورۆەگييا ازاماتتىڭ تازا مٷلكٸنە جىل سايىن سالىق سالسا, فرانتسييا جالپى دەۋلەت سالىعىنان باس تارتىپ, سالىقتى جىلجىمايتىن مٷلٸكپەن شەكتەدٸ. سوندىقتان قازاقستان دا ٶز ەكونوميكاسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸنە ساي مەحانيزم تاڭداۋى كەرەك", – دەيدٸ ساراپشى.
تازا مٷلٸككە سالىناتىن جىل سايىنعى سالىق كٶپ جاعدايدا بيۋدجەتكە ايتارلىقتاي مول كٸرٸس ەكەلمەگەن. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋٸنە سەيكەس, 2016 جىلى مۇنداي سالىقتان تٷسكەن تٷسٸم يسپانييادا جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 0,18 پايىزىن, نورۆەگييادا 0,43 پايىزىن, ال شۆەيتسارييادا 1,03 پايىزىن قۇراعان.
1990 جىلى اتالعان سالىق ەىدۇ-عا مٷشە 12 مەملەكەتتە قولدانىلسا, 2017 جىلعا قاراي ولاردىڭ سانى تٶرت ەلگە دەيٸن قىسقارعان. بۇعان اكتيۆتەردٸ باعالاۋدىڭ كٷردەلٸلٸگٸ, سالىقتى باسقارۋعا كەتەتٸن شىعىن, مٸندەتتەمەنٸ زاڭدى جولمەن ازايتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ جەنە بيۋدجەتكە تٷسەتٸن كٸرٸستٸڭ شەكتەۋلٸ بولۋى سەبەپ بولعان.
"كٶپتەگەن ەلدە بايلىق سالىعىنىڭ بيۋدجەتكە تٷسٸرگەن كٸرٸسٸ سالىستىرمالى تٷردە از بولدى. ونىڭ ٷستٸنە اكتيۆتەردٸ باعالاۋ قيىن, سالىقتى ەكٸمشٸلەندٸرۋگە قوسىمشا شىعىن قاجەت, ال دەۋلەتتٸ ازاماتتار مٸندەتتەمەلەرٸن ازايتۋدىڭ تٷرلٸ جولىن تابۋى مٷمكٸن. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى مۇنداي سالىقتان باس تارتقان مەملەكەتتەر دە بار", – دەدٸ ۆەنەرا جانالينا.
سونىمەن بٸرگە شۆەيتسارييا تەجٸريبەسٸ سالىق مٶلشەرلەمەسٸ تٶمەن بولعاننىڭ ٶزٸندە كەڭ سالىق بازاسى, سالىق سالىنبايتىن شەكتٸڭ تٶمەندٸگٸ جەنە جەكە بايلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە شوعىرلانۋى بيۋدجەتكە ەلەۋلٸ كٸرٸس تٷسٸرە الاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
كاپيتال قۇنى مەن ناقتى تابىستى اجىراتۋ قاجەت
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – ازامات يەلٸگٸندەگٸ كاپيتالدىڭ قۇنى مەن ونىڭ قولىنا ناقتى تٷسەتٸن تابىستى اجىراتۋ.
مەسەلەن, كەسٸپكەردٸڭ جابىق كومپانيياداعى ٷلەسٸ 1 ملرد تەڭگەگە باعالانۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل ونىڭ قولىندا دەل سونداي كٶلەمدە بوس اقشا بار دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.
"كەسٸپكەردٸڭ كومپانيياداعى ٷلەسٸ 1 ملرد تەڭگەگە باعالانۋى مٷمكٸن. الايدا ونىڭ يەلٸگٸندە سول سەتتە 1 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قولجەتٸمدٸ قاراجات بار دەپ ەسەپتەۋ دۇرىس ەمەس. كومپانيياداعى ٷلەس – كاپيتال, ال مەنشٸك يەسٸنٸڭ قولىنا تٷسەتٸن ديۆيدەند – ناقتى تابىس. وسى ەكەۋٸنٸڭ اراسىن اجىراتۋ قاجەت", – دەيدٸ قارجىگەر.
جابىق كومپانيياداعى ٷلەستٸڭ قۇنىن انىقتاۋ دا وڭاي ەمەس. جارييا كومپانييالاردىڭ اكتسييالارى بيرجادا ساتىلاتىندىقتان, ولاردىڭ نارىقتىق باعاسىن كٶرۋگە بولادى. ال جابىق كەسٸپورىندارداعى ٷلەستٸڭ بيرجالىق باعاسى جوق.
"جابىق كومپانيياداعى ٷلەستٸڭ قۇنى تازا اكتيۆتەر, ديسكونتتالعان اقشا اعىنى نەمەسە نارىقتىق مۋلتيپليكاتورلار ارقىلى ەسەپتەلۋٸ مٷمكٸن. قاي ەدٸس تاڭدالاتىنىنا قاراي باعالاۋ نەتيجەسٸ دە ايتارلىقتاي ٶزگەرەدٸ. دەمەك كەسٸپكەردٸڭ سالىق مٸندەتتەمەسٸ مەملەكەت بەكٸتەتٸن ەدٸستەمەگە تٸكەلەي تەۋەلدٸ بولادى", – دەدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اكتيۆتەردٸ باعالاۋ تەرتٸبٸ بارىنشا اشىق بولۋى كەرەك. ەدٸستەمەدە كومپانييانىڭ قارىز جٷكتەمەسٸ, كەسٸپكەر يەلەنەتٸن ٷلەستٸڭ كٶلەمٸ, مەنشٸككە قويىلعان شەكتەۋلەر جەنە اكتيۆتٸڭ ٶتٸمدٸلٸگٸ ەسكەرٸلۋگە تيٸس.
"كومپانيياداعى ٷلەستٸ قاعاز جٷزٸندە جوعارى باعالاۋعا بولادى. بٸراق ونى سول باعاعا تەز ارادا ساتۋ مٷمكٸن بولماۋى ىقتيمال. سوندىقتان سالىق ەسەپتەگەندە اكتيۆتٸڭ نومينالدى قۇنىنا عانا ەمەس, ونىڭ ناقتى ٶتٸمدٸلٸگٸنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت", – دەيدٸ ۆەنەرا جانالينا.
كەسٸپكەردە سالىق تٶلەيتٸن ارتىق قاراجات بولماۋى مٷمكٸن
ەگەر 1 ملرد تەڭگەگە باعالانعان كومپانييا ٷلەسٸنە جىل سايىن 1 پايىز سالىق سالىنسا, سالىقتان بوساتىلاتىن شەك پەن جەڭٸلدٸكتەر بولماعان جاعدايدا ونىڭ يەسٸ بيۋدجەتكە 10 ملن تەڭگە تٶلەۋگە تيٸس.
الايدا كەسٸپكەردٸڭ بٸر جىلدا الاتىن ديۆيدەندٸ بۇل سومادان از بولۋى ىقتيمال. ٶيتكەنٸ كومپانييا تابىسىن ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋگە, جاڭا جابدىق الۋعا نەمەسە قارىزىن ٶتەۋگە باعىتتاۋى مٷمكٸن.
"مىسالى, كومپانيياداعى ٷلەسٸ 1 ملرد تەڭگەگە باعالانعان كەسٸپكەر جىل سايىن 10 ملن تەڭگە سالىق تٶلەۋگە مٸندەتتەلەدٸ دەلٸك. بٸراق ول كومپانييادان مۇنداي كٶلەمدە ديۆيدەند الماۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ پايدا ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا, قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا نەمەسە قارىزداردى ٶتەۋگە جۇمسالادى", – دەپ تٷسٸندٸردٸ ساراپشى.
ەگەر كەسٸپكەردٸڭ باسقا تابىس كٶزٸ نەمەسە بوس قاراجاتى بولماسا, سالىق تٶلەۋ ٷشٸن كومپانييادان كٶبٸرەك ديۆيدەند الۋعا مەجبٷر بولۋى مٷمكٸن. بۇل بيزنەستٸ دامىتۋعا جەنە قايتا ينۆەستيتسييالاۋعا جۇمسالاتىن قارجىنى ازايتادى.
"سالىق مٸندەتتەمەسٸن ورىنداۋ ٷشٸن مەنشٸك يەسٸ ديۆيدەند كٶلەمٸن ارتتىرۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعدايدا كومپانييانىڭ ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋگە نەمەسە جاڭا جوباعا سالۋعا تيٸس قاراجاتى قىسقارادى. سوندىقتان بۇل مەحانيزمنٸڭ كەسٸپورىنداردىڭ ينۆەستيتسييالىق بەلسەندٸلٸگٸنە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن الدىن الا باعالاۋ قاجەت", – دەدٸ ۆەنەرا جانالينا.
وسىلايشا, كاپيتال قۇنىنا جىل سايىن سالىق سالۋ مەنشٸك يەسٸنٸڭ اعىمداعى تابىسىمەن قامتاماسىز ەتٸلمەگەن مٸندەتتەمە قالىپتاستىرۋى ىقتيمال.
"بۇل اۋقاتتى ازاماتتارعا ەدٸل سالىق سالۋ مٸندەتٸنەن باس تارتۋ كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. بٸراق تاڭدالاتىن مەحانيزم كاپيتالدىڭ قاعاز جٷزٸندەگٸ قۇنى مەن ازاماتتىڭ ناقتى قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸن قاتار ەسكەرۋٸ كەرەك", – دەيدٸ ساراپشى.
مۇنداي تەۋەكەل حالىقارالىق تەجٸريبەدە دە ەسكەرٸلگەن. كەيبٸر مەملەكەتتەر كەسٸپكەرلٸك ماقساتتا پايدالانىلاتىن اكتيۆتەردٸ سالىقتان بوساتادى نەمەسە سالىق تٶلەمٸن كەيٸنگە قالدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
حۆق قانداي تەسٸلدٸ ۇسىنادى?
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى 2024 جىلى جارييالاعان How to Tax Wealth زەرتتەۋٸندە كاپيتالدان ناقتى الىنعان تابىسقا سالىق سالۋ اكتيۆتەردٸڭ قۇنىنا جىل سايىن سالىق ەسەپتەۋگە قاراعاندا ەكونوميكاعا ازىراق كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن.
زەرتتەۋ اۆتورلارى كاپيتالدان تٷسەتٸن تابىسقا, سونىڭ ٸشٸندە اكتيۆ قۇنىنىڭ ٶسٸمٸنە سالىق سالۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە جەنە زاڭناماداعى ولقىلىقتاردى جويۋعا باسىمدىق بەرۋدٸ ۇسىنادى.
"حۆق زەرتتەۋٸندە كاپيتالدىڭ ٶزٸنە جىل سايىن سالىق سالعاننان گٶرٸ, ودان الىنعان ناقتى تابىسقا سالىق سالۋ ەكونوميكاعا ازىراق بۇرمالاۋشى ەسەر ەتەتٸنٸ ايتىلعان. سوندىقتان الدىمەن ديۆيدەند, كاپيتال ٶسٸمٸ جەنە باسقا دا ينۆەستيتسييالىق كٸرٸستەرگە سالىق سالۋ جٷيەسٸنٸڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەپ تۇرعانىن باعالاۋ قاجەت", – دەيدٸ ۆەنەرا جانالينا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا سالىق ەنگٸزبەس بۇرىن قولدانىستاعى جٷيەدەگٸ بوس كەڭٸستٸكتەردٸ انىقتاپ, كاپيتالدان الىناتىن تابىستىڭ تولىق ەسەپكە الىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
سالىقتىڭ ٶسۋٸ اۋقاتتى ازاماتتاردى كٶشۋگە يتەرمەلەي مە?
سالىق ساياساتى اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ مٸنەز-قۇلقىنا, سونىڭ ٸشٸندە سالىق رەزيدەنتتٸگٸن ٶزگەرتۋ تۋرالى شەشٸمٸنە دە ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. نورۆەگييا تەجٸريبەسٸ سالىق جٷكتەمەسٸنٸڭ ارتۋى اسا باي ازاماتتاردىڭ باسقا ەلگە كٶشۋٸن جەدەلدەتۋٸ ىقتيمال ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
2026 جىلدىڭ قازانىندا American Economic Review باسىلىمىندا جارييالانعان زەرتتەۋگە سەيكەس, بايلىق سالىعىنىڭ ەڭ جوعارى مٶلشەرلەمەسٸ بٸر پايىزدىق تارماققا كٶتەرٸلسە, اۋقاتتى سالىق تٶلەۋشٸلەردٸڭ سانى شامامەن 2 پايىزعا قىسقارادى. ال سالىقتىق كٶشٸ-قون سالدارىنان جيىنتىق ينۆەستيتسييا كٶلەمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ 0,07 پايىز دەڭگەيٸندە باعالانعان.
"سالىق مٶلشەرلەمەسٸ ٶسكەن كەزدە اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ سالىق رەزيدەنتتٸگٸن ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن. بۇل تەۋەكەلدٸ ەلەمەۋگە بولمايدى. دەگەنمەن زەرتتەۋدە ولاردىڭ كٶشۋٸنەن ينۆەستيتسييا كٶلەمٸنٸڭ قىسقارۋى 0,07 پايىز شاماسىندا باعالانعان. ياعني ىقپال بار, بٸراق ونىڭ اۋقىمىن ناقتى دەرەكتەر نەگٸزٸندە باعالاۋ قاجەت", – دەيدٸ قارجىگەر.
سونىمەن بٸرگە نورۆەگيياداعى سالىق رەفورمالارىن قاراستىرعان باسقا زەرتتەۋ سالىق جٷكتەمەسٸنٸڭ ٶسۋٸ زەرتتەلگەن كومپانييالارداعى ينۆەستيتسييانىڭ ازايۋىنا نەمەسە ديۆيدەند تٶلەمدەرٸنٸڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلگەنٸن دەلەلدەيتٸن ناقتى دەرەك تاپپاعان.
"حالىقارالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸ بٸركەلكٸ ەمەس. بٸر زەرتتەۋ سالىقتىڭ ٶسۋٸ اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ كٶشۋٸنە ىقپال ەتەتٸنٸن كٶرسەتسە, ەكٸنشٸسٸ كومپانييالارداعى ينۆەستيتسييا مەن ديۆيدەند ساياساتىنا ايتارلىقتاي ەسەر بولماعانىن ايتادى. سوندىقتان ٶزگە ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸن قازاقستانعا سول كٷيٸندە كٶشٸرۋ دۇرىس بولمايدى", – دەدٸ ساراپشى.
قازاقستاندا قانداي سالىقتار قازٸردٸڭ ٶزٸندە بار?
قازاقستان زاڭناماسىندا تابىسى جوعارى جەنە قىمبات مٷلٸك يەلەنەتٸن ازاماتتارعا جوعارى مٶلشەرلەمەمەن سالىق سالۋدىڭ بٸرقاتار ەلەمەنتٸ بار.
2026 جىلدان باستاپ جەكە تابىس سالىعىنىڭ پروگرەسسيۆتٸ شكالاسى قولدانىلادى. ديۆيدەندتەرگە 5 جەنە 15 پايىز مٶلشەرلەمە بەلگٸلەنگەن. جوعارى مٶلشەرلەمە جىلدىق سالىق سالىناتىن تابىستىڭ 230 مىڭ اەك-تەن اساتىن بٶلٸگٸنە قولدانىلادى.
سونداي-اق قۇنى جوعارى جىلجىمايتىن مٷلٸككە سالىناتىن سالىق تا كٶبەيتٸلدٸ. بٸر ادامنىڭ يەلٸگٸندەگٸ نىسانداردىڭ جيىنتىق سالىقتىق قۇنى 450 ملن تەڭگەدەن اسسا, سالىق كٶلەمٸ 2 946 600 تەڭگەنٸ جەنە بەلگٸلەنگەن شەكتەن اسقان سومانىڭ 2 پايىزىن قۇرايدى.
"قازاقستاندا جوعارى تابىس پەن قىمبات مٷلٸككە سالىق سالۋدىڭ جەكەلەگەن تەتٸكتەرٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. سوندىقتان جاڭا سالىق ۇسىنباس بۇرىن وسى شارالاردىڭ بيۋدجەتكە قانشا كٸرٸس ەكەلەتٸنٸن, كاپيتال يەلەرٸنە تٷسەتٸن جالپى جٷكتەمەنٸ جەنە قوسىمشا مەحانيزمنٸڭ قانداي نەتيجە بەرەتٸنٸن ەسەپتەۋ قاجەت", – دەيدٸ ۆەنەرا جانالينا.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بايلىق سالىعىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تەك ونىڭ مٶلشەرلەمەسٸنە بايلانىستى ەمەس. نەتيجەگە سالىق سالىناتىن اكتيۆتەردٸڭ قۇرامى, سالىقتان بوساتىلاتىن شەك, اكتيۆتەردٸ باعالاۋ تەرتٸبٸ, جەڭٸلدٸكتەر جەنە سالىقتى باسقارۋ ساپاسى تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
"قازاقستانعا سالىق اۋىرتپالىعىن ەدٸل بٶلەتٸن, بٸراق بيزنەستٸڭ دامۋى مەن ينۆەستيتسيياعا كەدەرگٸ كەلتٸرمەيتٸن شەشٸم قاجەت. ول ٷشٸن بيۋدجەتكە تٷسەتٸن ىقتيمال كٸرٸستٸ عانا ەمەس, كەسٸپكەرلەردٸڭ ٶتٸمدٸلٸگٸن, قايتا ينۆەستيتسييالاۋ مٷمكٸندٸگٸن جەنە كاپيتالدىڭ ەلدەن كەتۋ قاۋپٸن دە ەسكەرۋ كەرەك", – دەپ قورىتىندىلادى Qazaq Expert Club ساراپشىسى.
