قازاقستاندا عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كەزٸندە 51 ملرد تەڭگەگە قارجىلىق زاڭبۇزۋشىلىقتار, سونداي-اق 47 ملرد تەڭگەگە قاراجاتتى تيٸمسٸز جوسپارلاۋ جەنە پايدالانۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالدى. بۇل تۋرالى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ مەلٸمدەدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى اۋديتورلىق پالاتاسى عىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك قاراجات پەن اكتيۆتەردٸ پايدالانۋ تيٸمدٸلٸگٸنە جٷرگٸزٸلگەن مەملەكەتتٸك اۋديتتٸ اياقتادى. تەكسەرۋدٸڭ نەگٸزگٸ نەتيجەلەرٸ 11 قاراشا, سەرسەنبٸ كٷنٸ قۇرىلتايدىڭ جالپى وتىرىسىندا قارالدى. اۋديت قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 51 ملرد تەڭگەنٸڭ قارجىلىق زاڭبۇزۋشىلىقتارى, سونداي-اق 47 ملرد تەڭگەنٸڭ قاراجاتىن تيٸمسٸز جوسپارلاۋ جەنە پايدالانۋ فاكتٸلەرٸ انىقتالدى», – دەلٸنگەن حابارلامادا.
2026 جىلى عىلىمنىڭ مەرتەبەسٸ كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە بەكٸتٸلدٸ. ادامي كاپيتالدى, عىلىم سالاسىن جەنە يننوۆاتسييالاردى دامىتۋ مەملەكەتتٸڭ ستراتەگييالىق باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە ايقىندالدى.
2022-2025 جىلدارى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ ەكٸ ەسەدەن استام ٶسٸپ, 122 ملرد تەڭگەدەن 262 ملرد تەڭگەگە جەتتٸ. وسى كەزەڭدە ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى قۇرىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭعىرتۋ باستالدى. سونداي-اق جاس عالىمداردى قولداۋ شارالارى قابىلداندى.
الايدا جٷرگٸزٸلگەن اۋديت عىلىم سالاسىندا جٷيەلٸ مەسەلەلەردٸڭ ەلٸ دە ساقتالىپ وتىرعانىن كٶرسەتتٸ.
اتاپ ايتقاندا, عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ٷلەسٸ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ نەبەرٸ 0,16%-ىن قۇرايدى. ال بەلگٸلەنگەن ماقساتتى كٶرسەتكٸش 1% دەڭگەيٸندە. سونىمەن قاتار قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸنٸڭ ارتۋى نەگٸزٸنەن مەملەكەت ەسەبٸنەن قامتاماسىز ەتٸلٸپ وتىر. مەملەكەتتٸڭ ٷلەسٸ 55%-دان 82%-عا دەيٸن ٶسكەن.
اۋديتورلاردىڭ باعالاۋىنشا, بۇل بيزنەستٸڭ عىلىمي ەزٸرلەمەلەرگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ تٶمەندٸگٸن جەنە زەرتتەۋلەردٸ قارجىلاندىرۋعا قاتىسۋىنىڭ شەكتەۋلٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
عىلىم سالاسىنداعى جوسپارلار بٸرنەشە رەت ٶزگەرتٸلگەن
اۋديتورلار عىلىم سالاسىن باسقارۋدا جٷيەلٸلٸكتٸڭ جوقتىعىنا دا نازار اۋداردى. 2021-2025 جىلدارى تٶرت تاقىرىپتىق باعدارلامالىق قۇجات قولدانىستا بولعان. الايدا ولاردىڭ ٷشەۋٸنٸڭ ٸسكە اسىرىلۋى مەرزٸمٸنەن بۇرىن توقتاتىلعان.
سونىمەن قاتار بٸرقاتار ماقساتتى كٶرسەتكٸش قايتا قارالىپ, تٶمەندەتٸلگەن. اتاپ ايتقاندا, عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ نىسانالى كٶرسەتكٸشٸ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 2%-ىنان 0,5%-ىنا دەيٸن, زەرتتەۋشٸلەر سانىنىڭ ٶسۋ كٶرسەتكٸشٸ 50%-دان 7%-عا دەيٸن, ال جەكە سەكتوردىڭ بٸرلەسكەن قارجىلاندىرۋ ٷلەسٸ 50%-دان 32%-عا دەيٸن قىسقارتىلعان.
عىلىمي تاپسىرىستاردى قالىپتاستىرۋ تەسٸلٸ دە سۇراق تۋعىزعان.
«2025-2027 جىلدارعا جەتٸ باسىمدىق پەن 153 مامانداندىرىلعان باعىت بەكٸتٸلگەن. الايدا مۇنداي اۋقىمدى تٸزٸم بولعان جاعدايدا كەز كەلگەن زەرتتەۋدٸ دەرلٸك باسىم باعىتقا جاتقىزۋعا بولادى. عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمالار كٶبٸنە جالپى سيپاتتا ەزٸرلەنەدٸ. ولاردا ناقتى نەتيجە, ونى تەكسەرۋ ٶلشەمدەرٸ جەنە ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ تەتٸگٸ كٶرسەتٸلمەيدٸ. مۇنداي تاپسىرمالاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ سالالىق سۇرانىسپەن نەگٸزدەلمەگەن. 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان 393 تاپسىرمانىڭ جالپى سوماسى 67 ملرد تەڭگە بولاتىن 149-ى ٸسكە اسىرىلماعان», – دەپ حابارلادى جوعارى اۋديتورلىق پالاتا.
عىلىمي جوبالاردى ٸرٸكتەۋ كەزٸندە دە زاڭبۇزۋشىلىقتار انىقتالعان
اۋديت عىلىمي جوبالاردى ٸرٸكتەۋ بارىسىندا دا كەمشٸلٸكتەر بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
مەسەلەن, 2025 جىلعى كونكۋرستار 208 كٷنگە دەيٸن كەشٸكتٸرٸلٸپ جارييالانعان. سونىڭ سالدارىنان عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ بٷكٸل تسيكلٸ كەيٸنگە شەگەرٸلگەن. ماتەريالداردى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەردٸڭ قاراۋىنا جٸبەرۋ دە 93 كٷنگە دەيٸن كەشٸكتٸرٸلگەن.
بۇدان بٶلەك, 545 جوبا بويىنشا ەكونوميكالىق ساراپتامانىڭ قارجىلاندىرۋدى شامامەن 12 ملرد تەڭگەگە قىسقارتۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىمدارى ەسكەرٸلمەگەن.
اۋديتورلار جوبالاردى ٸرٸكتەۋ كەزٸندە مٷددەلەر قاقتىعىسىنىڭ تەۋەكەلدەرٸن دە انىقتادى.
اتاپ ايتقاندا, عىلىمي كەڭەستەردٸڭ 225 مٷشەسٸنٸڭ 84-ٸ جالپى سوماسى 52 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 127 جوبانىڭ زەرتتەۋ توپتارىنا قاتىسقان. ولاردىڭ 27-سٸ عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشٸسٸ بولعان. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تٶراعاسى ەليحان سمايىلوۆ قۇرىلتايدىڭ جالپى وتىرىسىندا عىلىمعا بٶلٸنەتٸن مەملەكەتتٸك قاراجاتتى پايدالانۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸنە نازار اۋداردى.
62 ملرد تەڭگە جۇمسالعان جوبالاردىڭ شىعىندارى تولىق ناقتىلانباعان
اۋديت نەتيجەسٸندە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ اياسىنداعى 79 جوباعا شىعىنداردى ەگجەي-تەگجەيلٸ بٶلمەستەن 62 ملرد تەڭگە باعىتتالعانى بەلگٸلٸ بولدى.
بۇل رەتتە ورىنداۋشىلار جوبانىڭ قورىتىندى باعالاۋى جٷرگٸزٸلگەنگە دەيٸن ونىڭ جالپى قۇنىنىڭ 96-98%-ىن الىپ قويادى. وسىلايشا, قورىتىندى ەسەپ قابىلدانباعان جاعدايدا دا بٶلٸنگەن قاراجاتتىڭ باسىم بٶلٸگٸ ورىنداۋشىلاردىڭ قولىندا قالادى.
«جالپى سوماسى 16 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايتىن 176 جوبا بويىنشا تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋ قامتاماسىز ەتٸلمەگەن. ۇلتتىق مەملەكەتتٸك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى جٷرگٸزگەن مونيتورينگ اۋىتقۋلاردى تٸركەگەنٸمەن, بۇل تيٸستٸ شەشٸمدەردٸڭ قابىلدانۋىنا ەكەلمەگەن. 2025 جىلى ورتالىق 2 مىڭنان استام عىلىمي جوبا مەن كوممەرتسييالاندىرۋ جوباسىن قامتىپ, 3 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا زاڭبۇزۋشىلىقتاردى انىقتاعان. الايدا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر بۇل اقپاراتتى نازارعا الۋمەن عانا شەكتەلگەن», – دەدٸ ەليحان سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ كٶبٸنە فورمالدى كٶرسەتكٸشتەر ارقىلى باعالانادى. ولاردىڭ قاتارىندا عىلىمي جارييالانىمدار سانى, قورعاۋ قۇجاتتارى مەن ەزٸرلەمەلەردٸ ەنگٸزۋ اكتٸلەرٸ بار.
الايدا مۇنداي كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ٶزٸ ناقتى تەحنولوگييالىق, ٶندٸرٸستٸك نەمەسە ٶزگە دە پراكتيكالىق نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸلگەنٸن راستامايدى. قولدانىستاعى جٷيەدە عىلىمي جوبا بويىنشا جۇمىس ٸس جٷزٸندە ەسەپ دايىنداۋمەن اياقتالادى. ال ونىڭ نەتيجەلەرٸنٸڭ كەيٸن قالاي پايدالانىلاتىنى تيٸستٸ دەڭگەيدە باقىلانبايدى.
مەسەلەن, اۋديت بارىسىندا ٸرٸكتەلٸپ تەكسەرٸلگەن 60 پاتەنت بويىنشا ولاردى پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمدەر تابىلماعان.
22 ملرد تەڭگەنٸڭ 103 جوباسى كٷتكەن نەتيجەگە جەتپەگەن
عىلىمي ەزٸرلەمەلەردٸ كوممەرتسييالاندىرۋ مەسەلەسٸ دە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
عىلىم قورىنىڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, كوممەرتسييالاندىرۋدىڭ رەسمي كٶرسەتكٸشٸ 44%-دى قۇرايدى. الايدا ەسەپتٸ جىل بويىنشا سالىستىرمالى ەدٸسپەن ەسەپتەگەندە بۇل كٶرسەتكٸش نەبەرٸ 16% بولعان.
«ناقتى نارىقتىق نەتيجە دە شەكتەۋلٸ. اياقتالعان 141 جوبانىڭ تەك 38-ٸ, ياعني 27%-ى سوڭعى ٷش جىلدا ٶنٸمدٸ تۇراقتى ساتۋدى قامتاماسىز ەتكەن. ال جالپى سوماسى 22 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايتىن قالعان 103 جوبا ٶنٸم ٶندٸرۋ جەنە ساتۋ كٶلەمٸ بويىنشا كٷتٸلگەن نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزبەگەن», – دەدٸ جوعارى اۋديتورلىق پالاتا تٶراعاسى.
اۋديتورلاردىڭ باعالاۋىنشا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا 1% مٶلشەرٸندە مٸندەتتٸ اۋدارىم جاساۋ تەتٸگٸ دە قولدانبالى عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ تولىققاندى كٶزٸنە اينالماعان.
بۇعان مٸندەتتەمەلەردٸڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋدىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ, سونداي-اق تٷسكەن قاراجاتتىڭ عىلىمي اينالىمنان شىعارىلىپ, دەپوزيتتەرگە ورنالاستىرىلۋى, باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسييالانۋى جەنە رەپو وپەراتسييالارىندا پايدالانىلۋى سەبەپ بولعان.
36 ٸس بويىنشا ماتەريالدار ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارعا جولداندى
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا عىلىم سالاسىن باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ٷدەرٸستەردٸ ودان ەرٸ تسيفرلاندىرۋ جەنە قاراجات پەن جوبالاردىڭ بٸرىڭعاي ەسەبٸن ەنگٸزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.
بۇل عىلىمي جوبالاردىڭ بٷكٸل جولىن, ياعني قارجى بٶلٸنگەن سەتتەن باستاپ ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋگە جەنە ونى تەجٸريبەدە قولدانۋعا دەيٸنگٸ كەزەڭدەردٸ باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اۋديت قورىتىندىسى بويىنشا 36 دەرەككە قاتىستى ماتەريالدار كٸنەلٸ تۇلعالاردى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ٷشٸن ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارعا جولدانعان.
تاعى ٷش فاكت بويىنشا ماتەريالداردى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانعان.
«اتالعان مەسەلەلەر بويىنشا ٷكٸمەتكە تيٸستٸ ۇسىنىمدار بەرٸلٸپ, جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگاندارعا تاپسىرمالار جٷكتەلدٸ. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ بارىسىن جٷيەلٸ تٷردە باقىلاپ وتىرادى», – دەپ قورىتىندىلادى ەليحان سمايىلوۆ.
