Qazaqstanda ǵylymi jobalardy qarjylandyrý kezinde 51 mlrd teńgege qarjylyq zańbuzýshylyqtar, sondai-aq 47 mlrd teńgege qarajatty tiimsiz josparlaý jáne paidalaný faktileri anyqtaldy. Bul týraly Joǵary aýditorlyq palatanyń baspasóz qyzmeti málimdedi, dep habarlaidy dalanews.kz.
«Qazaqstan Respýblikasynyń Joǵary aýditorlyq palatasy ǵylym salasyndaǵy memlekettik qarajat pen aktivterdi paidalaný tiimdiligine júrgizilgen memlekettik aýditti aiaqtady. Tekserýdiń negizgi nátijeleri 11 qarasha, sársenbi kúni Quryltaidyń jalpy otyrysynda qaraldy. Aýdit qorytyndysy boiynsha jalpy somasy 51 mlrd teńgeniń qarjylyq zańbuzýshylyqtary, sondai-aq 47 mlrd teńgeniń qarajatyn tiimsiz josparlaý jáne paidalaný faktileri anyqtaldy», – delingen habarlamada.
2026 jyly ǵylymnyń mártebesi konstitýtsiialyq deńgeide bekitildi. Adami kapitaldy, ǵylym salasyn jáne innovatsiialardy damytý memlekettiń strategiialyq basymdyqtarynyń biri retinde aiqyndaldy.
2022-2025 jyldary ǵylymdy qarjylandyrý kólemi eki eseden astam ósip, 122 mlrd teńgeden 262 mlrd teńgege jetti. Osy kezeńde Ulttyq ǵylym akademiiasy qurylyp, joǵary oqý oryndary men ǵylymi uiymdardyń materialdyq-tehnikalyq bazasyn jańǵyrtý bastaldy. Sondai-aq jas ǵalymdardy qoldaý sharalary qabyldandy.
Alaida júrgizilgen aýdit ǵylym salasynda júieli máselelerdiń áli de saqtalyp otyrǵanyn kórsetti.
Atap aitqanda, ǵylymǵa jumsalatyn shyǵyndardyń el ekonomikasyndaǵy úlesi jalpy ishki ónimniń nebári 0,16%-yn quraidy. Al belgilengen maqsatty kórsetkish 1% deńgeiinde. Sonymen qatar qarjylandyrý kóleminiń artýy negizinen memleket esebinen qamtamasyz etilip otyr. Memlekettiń úlesi 55%-dan 82%-ǵa deiin ósken.
Aýditorlardyń baǵalaýynsha, bul biznestiń ǵylymi ázirlemelerge degen suranysynyń tómendigin jáne zertteýlerdi qarjylandyrýǵa qatysýynyń shekteýli ekenin kórsetedi.
Ǵylym salasyndaǵy josparlar birneshe ret ózgertilgen
Aýditorlar ǵylym salasyn basqarýda júieliliktiń joqtyǵyna da nazar aýdardy. 2021-2025 jyldary tórt taqyryptyq baǵdarlamalyq qujat qoldanysta bolǵan. Alaida olardyń úsheýiniń iske asyrylýy merziminen buryn toqtatylǵan.
Sonymen qatar birqatar maqsatty kórsetkish qaita qaralyp, tómendetilgen. Atap aitqanda, ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalatyn shyǵyndardyń nysanaly kórsetkishi jalpy ishki ónimniń 2%-ynan 0,5%-yna deiin, zertteýshiler sanynyń ósý kórsetkishi 50%-dan 7%-ǵa deiin, al jeke sektordyń birlesken qarjylandyrý úlesi 50%-dan 32%-ǵa deiin qysqartylǵan.
Ǵylymi tapsyrystardy qalyptastyrý tásili de suraq týǵyzǵan.
«2025-2027 jyldarǵa jeti basymdyq pen 153 mamandandyrylǵan baǵyt bekitilgen. Alaida mundai aýqymdy tizim bolǵan jaǵdaida kez kelgen zertteýdi derlik basym baǵytqa jatqyzýǵa bolady. Ǵylymi-tehnikalyq tapsyrmalar kóbine jalpy sipatta ázirlenedi. Olarda naqty nátije, ony tekserý ólshemderi jáne óndiriske engizý tetigi kórsetilmeidi. Mundai tapsyrmalardyń edáýir bóligi salalyq suranyspen negizdelmegen. 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan 393 tapsyrmanyń jalpy somasy 67 mlrd teńge bolatyn 149-y iske asyrylmaǵan», – dep habarlady Joǵary aýditorlyq palata.
Ǵylymi jobalardy irikteý kezinde de zańbuzýshylyqtar anyqtalǵan
Aýdit ǵylymi jobalardy irikteý barysynda da kemshilikter bar ekenin kórsetti.
Máselen, 2025 jylǵy konkýrstar 208 kúnge deiin keshiktirilip jariialanǵan. Sonyń saldarynan ǵylymi zertteýlerdiń búkil tsikli keiinge shegerilgen. Materialdardy Ulttyq ǵylymi keńesterdiń qaraýyna jiberý de 93 kúnge deiin keshiktirilgen.
Budan bólek, 545 joba boiynsha ekonomikalyq saraptamanyń qarjylandyrýdy shamamen 12 mlrd teńgege qysqartý jónindegi usynymdary eskerilmegen.
Aýditorlar jobalardy irikteý kezinde múddeler qaqtyǵysynyń táýekelderin de anyqtady.
Atap aitqanda, ǵylymi keńesterdiń 225 múshesiniń 84-i jalpy somasy 52 mlrd teńgeni quraityn 127 jobanyń zertteý toptaryna qatysqan. Olardyń 27-si ǵylymi jobalardyń jetekshisi bolǵan. Joǵary aýditorlyq palatanyń tóraǵasy Álihan Smaiylov Quryltaidyń jalpy otyrysynda ǵylymǵa bólinetin memlekettik qarajatty paidalaný tiimdiligin arttyrý qajettigine nazar aýdardy.
62 mlrd teńge jumsalǵan jobalardyń shyǵyndary tolyq naqtylanbaǵan
Aýdit nátijesinde baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý aiasyndaǵy 79 jobaǵa shyǵyndardy egjei-tegjeili bólmesten 62 mlrd teńge baǵyttalǵany belgili boldy.
Bul rette oryndaýshylar jobanyń qorytyndy baǵalaýy júrgizilgenge deiin onyń jalpy qunynyń 96-98%-yn alyp qoiady. Osylaisha, qorytyndy esep qabyldanbaǵan jaǵdaida da bólingen qarajattyń basym bóligi oryndaýshylardyń qolynda qalady.
«Jalpy somasy 16 mlrd teńgeni quraityn 176 joba boiynsha túpkilikti nátijelerge qol jetkizý qamtamasyz etilmegen. Ulttyq memlekettik ǵylymi-tehnikalyq saraptama ortalyǵy júrgizgen monitoring aýytqýlardy tirkegenimen, bul tiisti sheshimderdiń qabyldanýyna ákelmegen. 2025 jyly ortalyq 2 myńnan astam ǵylymi joba men kommertsiialandyrý jobasyn qamtyp, 3 mlrd teńgeden astam somaǵa zańbuzýshylyqtardy anyqtaǵan. Alaida Ulttyq ǵylymi keńester bul aqparatty nazarǵa alýmen ǵana shektelgen», – dedi Álihan Smaiylov.
Onyń aitýynsha, ǵylymi zertteýlerdiń tiimdiligi kóbine formaldy kórsetkishter arqyly baǵalanady. Olardyń qatarynda ǵylymi jariialanymdar sany, qorǵaý qujattary men ázirlemelerdi engizý aktileri bar.
Alaida mundai kórsetkishterdiń ózi naqty tehnologiialyq, óndiristik nemese ózge de praktikalyq nátijelerge qol jetkizilgenin rastamaidy. Qoldanystaǵy júiede ǵylymi joba boiynsha jumys is júzinde esep daiyndaýmen aiaqtalady. Al onyń nátijeleriniń keiin qalai paidalanylatyny tiisti deńgeide baqylanbaidy.
Máselen, aýdit barysynda iriktelip tekserilgen 60 patent boiynsha olardy paidalaný jónindegi kelisimder tabylmaǵan.
22 mlrd teńgeniń 103 jobasy kútken nátijege jetpegen
Ǵylymi ázirlemelerdi kommertsiialandyrý máselesi de ózekti bolyp otyr.
Ǵylym qorynyń derekterine sáikes, kommertsiialandyrýdyń resmi kórsetkishi 44%-dy quraidy. Alaida esepti jyl boiynsha salystyrmaly ádispen eseptegende bul kórsetkish nebári 16% bolǵan.
«Naqty naryqtyq nátije de shekteýli. Aiaqtalǵan 141 jobanyń tek 38-i, iaǵni 27%-y sońǵy úsh jylda ónimdi turaqty satýdy qamtamasyz etken. Al jalpy somasy 22 mlrd teńgeni quraityn qalǵan 103 joba ónim óndirý jáne satý kólemi boiynsha kútilgen nátijelerge qol jetkizbegen», – dedi Joǵary aýditorlyq palata tóraǵasy.
Aýditorlardyń baǵalaýynsha, jer qoinaýyn paidalanýshylardyń ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarǵa 1% mólsherinde mindetti aýdarym jasaý tetigi de qoldanbaly ǵylymdy qarjylandyrýdyń tolyqqandy kózine ainalmaǵan.
Buǵan mindettemelerdiń oryndalýyna baqylaýdyń jetkiliksizdigi, sondai-aq túsken qarajattyń ǵylymi ainalymnan shyǵarylyp, depozitterge ornalastyrylýy, baǵaly qaǵazdarǵa investitsiialanýy jáne REPO operatsiialarynda paidalanylýy sebep bolǵan.
36 is boiynsha materialdar ýákiletti organdarǵa joldandy
Joǵary aýditorlyq palata ǵylym salasyn basqarýdyń tiimdiligin arttyrý úshin úderisterdi odan ári tsifrlandyrý jáne qarajat pen jobalardyń biryńǵai esebin engizý qajet dep esepteidi.
Bul ǵylymi jobalardyń búkil jolyn, iaǵni qarjy bólingen sátten bastap naqty nátijege qol jetkizýge jáne ony tájiribede qoldanýǵa deiingi kezeńderdi baqylaýǵa múmkindik beredi. Aýdit qorytyndysy boiynsha 36 derekke qatysty materialdar kináli tulǵalardy ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin ýákiletti organdarǵa joldanǵan.
Taǵy úsh fakt boiynsha materialdardy quqyq qorǵaý organdaryna berý týraly sheshim qabyldanǵan.
«Atalǵan máseleler boiynsha Úkimetke tiisti usynymdar berilip, jaýapty memlekettik organdarǵa tapsyrmalar júkteldi. Joǵary aýditorlyq palata aldaǵy ýaqytta da osy baǵyttaǵy jumystyń barysyn júieli túrde baqylap otyrady», – dep qorytyndylady Álihan Smaiylov.
