زۇلحايىر مانسۇروۆ: «جاڭالىعىمىزعا جاپوندىقتار قايران قالدى»
ەڭ العاش وت جالىنىنىڭ قۇرىلىمىن 1600 جىلدارى فرەنسيس بەكون زەرتتەدٸ, ودان كەيٸن ونى بويل جالعاستىردى. عالىم بۋنزەن جالىننىڭ تەمپەراتۋراسى مەن جانۋ جىلدامدىعىن ەسەپتەپ شىعاردى. قانشاما عالىمدار عاسىرلار بويى تەر تٶگٸپ زەرتتەگەنٸمەن, وتتىڭ ەلٸ دە ادامعا پايداسىن تيگٸزەتٸن, اشىلماعان قاسيەتتەرٸ بار ەكەن. جانۋ تەوريياسىنا تىڭ جاڭالىقتار ەنگٸزگەن
قر مەملەكەتتٸك جەنە ق.سەتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ يەگەرٸ زۇلحايىر مانسۇروۆ – وسى سالانى تٷبەگەيلٸ زەرتتەگەن فارادەي, دەۆي, ميحەلسونداردىڭ دەڭگەيٸندەگٸ ٸرٸ عالىم.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ حيمييالىق فيزيكا جەنە ماتەريالتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, حيمييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى – عىلىمي جەتەكشٸسٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ زۇلحايىر ايمۇحامەتۇلى نانوكٶمٸرتەكتٸ ماتەريالدار, كٶمٸرتەكتٸ نانوتٷتٸكشەلەر مەن گرافەن ٶندٸرٸسٸن دامىتۋعا ماڭىزدى ٷلەس قوستى. ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى كٶمٸرتەگٸ جانۋىنىڭ كينەتيكاسى مەن مەحانيزمدەرٸن زەرتتەۋ, كٶمٸرسۋتەك جالىنى مەن كٷيەنٸڭ قۇرىلىمى جەنە نانوكٶمٸرسۋتەكتٸ ماتەريالداردىڭ فۋنكتسييالارىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان. پروفەسسوردىڭ زەرتتەۋلەرٸ بارىسىندا الىنعان عىلىمي نەتيجەلەر نانوتەحنولوگييانى دامىتۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. ز.مانسۇروۆ يۋنەسكو-نىڭ جەتەكشٸ عالىمدارعا, قوعام قايراتكەرلەرٸ مەن ۇيىمدارعا تاپسىرىلاتىن «نانوعىلىم مەن نانوتەحنولوگييالاردى دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن» مەدالٸمەن ماراپاتتالعان. ول 1000-نان استام عىلىمي ماقالالار مەن باياندامالار تەزيستەرٸنٸڭ, 39 مونوگرافييا مەن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى, 50-دەن استام كسرو جەنە قر اۆتورلىق كۋەلٸگٸ مەن پاتەنت يەگەرٸ. ۇلىبريتانييا, گەرمانييا, يتالييا, پولشا, تٷركييا, قىتاي, بەلگييا, اقش, تايۆان, فرانتسييا, جاپونييا ەلدەرٸنٸڭ جەتەكشٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە عىلىمي باياندامالار جاساپ, دەرٸستەر وقىعان عالىم.
– وتتىڭ جانۋى تابيعي قۇبىلىس بولعانىمەن, ول – تٸرشٸلٸكتٸڭ سيمۆولى. «وت – ادامزات ٷشٸن نەگٸزگٸ زات» دەپ جالىنعا بايلانىستى العاش رەت گرەك ويشىلى گەراكليت فيلوسوفييالىق تٷيٸن جاساعان ەكەن. شىن مەنٸندە وتسىز ٶمٸر جوق, ەرتەرەكتە ادامزات وتقا تابىندى. وسى ۋاقىتقا دەيٸن وتتىڭ قىزۋىن اس پٸسٸرۋگە, ٶندٸرٸسكە, ەلەكتر قۋاتىن الۋعا, تەمٸر بالقىتۋعا پايدالانادى. زۇلحايىر ايمۇحامەتۇلى, سٸزدٸڭ وسى جانۋ پروتسەسٸ تٶڭٸرەگٸنەن جاڭالىق ٸزدەۋٸڭٸزگە نە سەبەپ بولدى?
– قازٸرگٸ زاماندا ادامزات پايدالاناتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ 90 پايىزى جانۋ پروتسەسٸمەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ. سوڭعى جىلدارعا دەيٸن جانۋ پروتسەسٸ تەك قانا جىلۋ كٶزٸ رەتٸندە قاراستىرىلىپ كەلدٸ. Cوندىقتان جانۋ تەوريياسى جالىننىڭ بەرەتٸن ەنەرگەتيكاسىنا سەيكەس قانا زەرتتەلدٸ. كەيٸنگٸ ۋاقىتتا قاتتى دامىعان عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسكە بايلانىستى عالىمدارعا قىزدىرۋ ارقىلى تابيعي ٶنٸمدەر الۋ, جالىننان بٶلٸنەتٸن ۋلى زاتتاردان قورشاعان ورتانى قورعاۋ, كونسترۋكتسييالىق ماتەريالداردى وتقا تٶزٸمدٸ ەتۋ سيياقتى مەسەلەلەردٸ شەشۋ كەرەك بولدى. بۇل جانۋ پروتسەسٸ تەوريياسىنىڭ ەلٸ دە تولىق زەرتتەلمەگەنٸن كٶرسەتتٸ. سوندىقتان دٷنيەدەگٸ كيەلٸ ۇعىم – وتتىڭ بٸز بٸلمەيتٸن قاسيەتتەرٸن زەرتتەۋلەر جۇمىسى مەنٸ تۇڭعيىققا تارتىپ ەكەتتٸ.
– ەلەمدە تۇڭعىش رەت سٸز اشقان جانۋ پروتسەسٸندەگٸ جاڭالىق «تٶمەنگٸ تەمپەراتۋرالى سۋىق جالىندى كٷيە تٷزٸلۋ قۇبىلىسى» دەپ اتالاتىن تاقىرىپ بويىنشا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸ ەكەن. وسىنشا ۋاقىت جۇمساعاندارىڭىزعا قاراعاندا, بۇرىن زەرتتەلمەگەن تىڭ دٷنيە بولعانى عوي. يدەيا قالاي پايدا بولدى?
– بٸز اشىپ وتىرعان بۇل عىلىمي جاڭالىق اياقاستىنان تابىلعان «ەۆريكا» ەمەس. بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەر ارقىلى اشىلعان جاڭالىق – ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ سوڭعى جيىرما بەس جىل ٸشٸندەگٸ تاباندى ەڭبەكتەرٸنٸڭ جەمٸسٸ. بۇل تۋرالى ەرتەرەكتە يدەيالار بولعانىمەن, ەشقانداي عىلىمي جۇمىستار جاسالماعان. بٸزدٸڭ ينستيتۋت بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋدٸ بٸرٸنشٸ بولىپ باستادى. كٶپتەگەن زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە قاراپايىم جولمەن, ياعني جوعارى تەمپەراتۋرادا كٶمٸرسۋتەكتەر جانعاندا تٷزٸلەتٸن كٷيەمەن سالىستىرعاندا تٶمەن تەمپەراتۋرادا 50 پايىزعا دەيٸن پوليتسيكلدٸ اروماتتى كٶمٸرسۋتەكتەر بولاتىنى انىقتالدى. ولاردىڭ بٸزدٸ قىزىقتىراتىن بٸرقاتار ەرەكشە قاسيەتتەرٸ بار. مىسالى, اتالعان پوليتسيكلدٸ اروماتتى كٶمٸرسۋتەكتەر جوعارى تەمپەراتۋرادا (4000 س جەنە ودان جوعارى) سۇيىق كريستالدارعا تەن قاسيەتتەردٸ كٶرسەتتٸ, بۇل قۇبىلىس ەلەمدە بٸرٸنشٸ رەت انىقتالدى. وسى قاسيەتتەر تٷزٸلٸمدٸلٸگٸ جوعارى كٶمٸرتەكتٸ تالشىقتار الۋ ٷشٸن شيكٸزات رەتٸندە قولدانىلاتىن مەزوفازالى شايىرلاردى الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– بۇل جاڭالىقتى ەلەمنٸڭ باسقا ەلدەرٸندەگٸ ەرٸپتەستەرٸڭٸز قالاي قابىلدادى? ولاردىڭ تاراپىنان بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋ تۋرالى, اشىلعان جاڭالىقتى ەرٸ قاراي دامىتىپ, ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ تۋرالى ۇسىنىستار بولدى ما?
– بٸزدٸڭ بۇل جاڭالىعىمىزدى عىلىمي-تەجٸريبەلٸك ساراپتامادان ٶتكٸزٸپ, راستاپ, ديپلوم تاپسىرعان – رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ اكادەميياسى, عىلىمي جاڭالىقتار مەن ٶنەرتابىستار اۆتورلارىنىڭ حالىقارالىق اكادەميياسى جەنە عىلىمي جاڭالىقتار اۆتورلارىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسيياسى. وسى ديپلوم بويىنشا بۇل عىلىمي جاڭالىقتىڭ ٶنەرتاپقىش اۆتورلارى بولىپ مەنٸمەن بٸرگە ەرٸپتەستەرٸم – جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىندا قىزمەت ٸستەيتٸن جاس عالىمدار بەرٸكقازى تٶلەۋتاەۆ, توعجان تۇتقاباەۆا جەنە رەسەي عىلىم اكادەميياسىنداعى حيمييالىق سينتەز ينستيتۋتىنىڭ عالىمى ۆالەريي پوپوۆ تانىلدى. جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ زەرتحاناسىندا اشىلعان حيمييا سالاسىنداعى عىلىمي جاڭالىقتاردى بٸرلەسٸپ ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ تۋرالى ۇسىنىستار شەتەلدەردەن كٶپتەپ تٷسٸپ جاتادى. بٸراق ولاردىڭ بەرٸ بٸردەي ٸسكە اسا بەرمەيدٸ.
– جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتى قازٸر قانداي باعىتتاردا جۇمىس ٸستەپ جاتىر?
– قازۇۋ جانىنداعى جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىندا (جپي) ٸستەلٸنٸپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ٷلكەن تسيكلى قيىن جاناتىن جەنە وتقا جانبايتىن ماتەريالدار جاساۋعا, لازەرلٸ جەنە ميكروەلەكتروندى ەرتٷرلٸ اسپاپتار مەن قۇرالدارعا جۇمسالاتىن ماتەريالداردى الۋعا باعىتتالعان. مۇندا ەرتٷرلٸ گازدار مەن كوندەنساتسييالانعان زاتتاردىڭ اتموسفەرالىق جالىندارىنىڭ قۇرىلىمىن, تٶمەنگٸ تەمپەراتۋرالىق كٷيەنٸڭ تٷزٸلۋٸن جەنە ميكروەلەكترونيكا مەسەلەلەرٸنە قاتىستى كەيبٸر پوليمەرلٸك زاتتاردىڭ دەسترۋكتسيياسىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان جۇمىستار ەرەكشە ورىن الادى. سونداي-اق بٸزدٸڭ عالىمدار جەر اتموسفەراسىندا ۇشاتىن اپپاراتتار ٷشٸن ىستىقتان قورعايتىن ماتەريالدار جاساۋمەن اينالىسىپ جٷر. وتقا تٶزٸمدٸ جوعارى تەمپەراتۋرالىق سينتەز ماتەريالدارىمەن قاتار, ىستىققا شىدامدى ماتەريالدار ٶندٸرۋ, جانۋ پروتسەستەرٸن باياۋلاتۋ, جالىن مەن ينيتسييرلەنگەن پيروميز ەدٸسٸمەن تابيعي گازدار جەنە مۇناي كٶمٸرسۋتەكتەرٸن ولەفينگە دەيٸن ٶڭدەۋ, فيلتراتسييالىق جانۋ سيياقتى مەسەلەلەر بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. وسى تەحنولوگييا بويىنشا الىنعان وتقا تٶزٸمدٸ ماتەريالدار رەسپۋبليكامىزدان تىس, رەسەي, ۋكراينا, قىرعىزستان جەنە باسقا تمد ەلدەرٸنٸڭ اليۋمينيي, مۇناي ٶندٸرۋ, تسەمەنت, اۋىر مەتاللۋرگييا كەسٸپورىندارىندا جەنە ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶزگە دە سالالارىندا كەڭٸنەن قولدانىلىپ جٷر.
– زۇلحايىر ايمۇحامەتۇلى, ٶزٸڭٸز باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋت وسى ۋاقىتقا دەيٸن حالىق يگٸلٸگٸنە جاراتاتىنداي قانشاما ٶندٸرٸستٸك جاڭالىقتار اشتى, سولار ٶندٸرٸستە كەدەگە جارادى ما?
– ۋلى كٶمٸرسۋتەگٸ قوسپالارىمەن لاستايتىن مۇناي قالدىقتارى ەكولوگييالىق قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ. بٸز سول لاس قالدىقتاردى ادامعا قىزمەت ەتۋگە باعىتتاپ وتىرمىز. مۇناي قالدىقتارىنىڭ ورگانيكالىق بٶلٸگٸن توتىقتىرۋ ارقىلى, بٸرٸنشٸدەن, بيتۋم الىنادى; ەكٸنشٸدەن, مۇناي ٶندٸرەتٸن ٶڭٸردٸڭ ەكولوگييالىق مەسەلەلەرٸن تيٸمدٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىعان بايلانىستى جپي زەرتحاناسىندا مۇنايلى قالدىقتاردى قايتا ٶڭدەيتٸن جاڭا تەحنولوگييا جاسالدى. جاڭا تەحنولوگييا بويىنشا مۇنايمەن لاستانعان توپىراق پەن مۇناي شلامدارىنان جولعا تٶسەيتٸن اسفالتتى بەتون قوسپالارى الىندى. تاعى بٸر جاڭالىعىمىز – كۆارتس نەگٸزٸندە جاسالعان مۇنايمەن لاستانعان سۋدى تازالايتىن ماگنيتتٸك سوربەنتتەر. بۇل دا بٸزدٸڭ قازاقستانعا تەن پروبلەما. لاستانعان سۋدىڭ بەتٸنە سەبٸلگەن, مەحانوحيمييالىق جولمەن الىنعان سوربەنت ۇنتاق مۇناي قالدىقتارىن بويىنا جيناپ الادى. بۇل سوربەنتتەردٸڭ بويىنداعى مۇنايدى تازارتىپ الىپ, ونى تاعى دا قولدانۋعا بولادى. قازٸر جىلۋ بەرەتٸن ەلەكتر ستانسالارىندا باعاسى جىلدان-جىلعا قىمباتتاپ بارا جاتقان مازۋتتى جاعادى. بٸزدٸڭ عالىمدار كٶمٸردٸ مازۋتسىز, پلازموحيمييالىق تەسٸلمەن جاندىراتىن تەحنولوگييانى ويلاپ تاپتى. بۇل تەسٸل جىلىتۋ پروتسەسٸن ارزانداتىپ قانا قويماي, اۋانى لاستايتىن تٷتٸننٸڭ قۇرامىنداعى ۋلى زاتتاردىڭ شىعۋىن دا ازايتادى.
– يە, تازا وتتەگٸن جۇتۋ بٷگٸندە بٷكٸلادامزاتتىق پروبلەماعا اينالىپ وتىر...
– بٸز بۇل مەسەلە بويىنشا دا جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. شانحايدا ٶتكەن VI حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا ەرٸپتەستەرٸمە كٶمٸرقىشقىل گازىن جويۋدىڭ جاڭادان اشىلعان جولدارىن كٶرسەتتٸم. سو2-نى جويۋ ٷشٸن بٸز تابيعي گازدى پايدالاندىق. جاساعان تەجٸريبەمٸزدٸڭ نەتيجەسٸندە قۇرامىندا سۋتەگٸ مەن ەرتٷرلٸ مٶلشەردە سو بار سينتەز-گاز تٷزٸلدٸ. ال ودان بولاشاقتىڭ جانارمايى بولىپ سانالاتىن الدەگيدتەر, سپيرتتەر, ديمەتيل ەفيرٸ الىنادى.
بٸزدە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاعى بٸر كٶزٸ – حيمييالىق باتارەيالاردىڭ جاڭا تٷرٸ جاسالدى. بۇرىن باتارەيالارعا گرافيتتٸ قولدانۋشى ەدٸك, ەندٸ كٶمٸرتەكتەلگەن تابيعي ماتەريال – سارى ٶرٸكتٸڭ سٷيەگٸنەن جاسالادى. بۇل عىلىمداعى ناعىز سەنساتسييا بولدى. كەدٸمگٸ سارى ٶرٸكتٸڭ سٷيەگٸ كٶمٸرتەكتەلگەننەن كەيٸن ەلەكتروحيمييالىق قاسيەتتەرٸ جاعىنان بٸرنەشە ەسە اسىپ تٷستٸ. وسى جاڭالىعىمىزبەن توكيونىڭ تەحنولوگييالىق ينستيتۋتىن تانىستىرعاندا ماماندار تەجٸريبەنٸڭ نەتيجەسٸن كٶرٸپ قايران قالدى. جاپوندىق عالىمدارمەن وسى مەسەلە بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋعا كەلٸسٸمگە وتىردىق. سونداي-اق ٶندٸرٸستە قولدانىلاتىن ەلەكترود تاپشىلىعىن جويۋ ٷشٸن مەتالدى ەلەكترمەن دەنەكەرلەۋ ەلەكترودتارىنىڭ جۇمىس مەرزٸمٸن ۇزارتاتىن ە-46 جاعىلاتىن شيحتانىڭ قۇرامىن جاسادىق. بۇل تەحنولوگييا ەلەكتر دوعاسىنىڭ تەز تۇتانۋىن جەنە ونىڭ ۇزاق جانۋىن, تەمٸردٸ پٸسٸرۋ كەزٸندە تٸگٸستٸڭ تەگٸس بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ.
جاڭا تەحنولوگييانى پاۆلودار قالاسىنداعى ەلەكترود شىعاراتىن «ۆتورچەرمەت» اق قابىلداپ, ٶندٸرٸسكە قوستى. وسى تەحنولوگييا بويىنشا قۇرامى ناشار بولات قۇيماسىن پٸسٸرۋگە جەنە مەتالدان جاسالعان زاتتاردى اينىمالى جەنە تۇراقتى ەلەكتر اعىنىندا جارتىلاي اۆتوماتتى تٷردە پٸسٸرۋگە ارنالعان كۆس-19ك ماركالى كەراميكالىق فليۋستەر الىندى. جاڭادان جاسالىنىپ جاتقان تەحنولوگييالارىمىز مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. مىسالى, ەسكٸرٸپ, جەلٸنگەن اۆتوماشينا دٶڭگەلەكتەرٸن قايتادان ٶڭدەۋ ٷلكەن پروبلەما. بٸز ونىڭ وڭاي جولىن تاپتىق. دٶڭگەلەككە 180 گرادۋستىق سۇيىق ازوتتى قۇيىپ جٸبەرسەڭ, رەزيناسى سىقىرلاپ قاتىپ قالادى, سودان كەيٸن وعان وتتەگٸ مەن سۋتەگٸ بەرٸلەدٸ دە, وت قويىلادى. جارىلىستىڭ نەتيجەسٸندە دٶڭگەلەكتٸڭ رەزيناسى بٸر بٶلەك, سىمى بٸر بٶلەك ٷگٸتٸلٸپ تٷسەدٸ. اينالاسى بٸرنەشە سەكۋندتىق قانا جۇمىس.
– زۇلحايىر ايمۇحامەتۇلى, سٸز عىلىم سالاسىنداعى ٸرٸ تۇلعاسىز, قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ, ٸرگەلٸ بٸلٸم ورداسىندا ونداعان جىل باسشىلىق قىزمەتتەردٸ اتقاردىڭىز. وسى ۋنيۆەرسيتەتكە, جالپى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەنگٸزگەن جاڭالىقتارىڭىز بار ما?
– 1981 جىلى تەجٸريبە جيناقتاپ, بٸلٸمٸمدٸ جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن لوندون ۋنيۆەرسيتەتٸنە ون ايعا ٸسساپارمەن باردىم. ەرينە, ول جاقتان قايتىپ كەلگەندە باسىم جاڭا يدەيالارعا, رەفورماتورلىق ويلارعا تولى بولدى. ارادا بٸر-ەكٸ اي ٶتكەن سوڭ, سول كەزدەگٸ قازمۋ-دىڭ مەحانيكالىق فاكۋلتەتٸندەگٸ مەجٸلٸس زالىندا پارتييا اكتيۆٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتتٸ. سول جەردە ماعان سٶز بەرٸلدٸ. مەن بولسام, بٸزدٸڭ وقۋ ورنىنداعى كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋ تۋرالى, كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كەرەكتٸگٸن قىزبالانا ايتىپ, بٸراز جەرگە بارسام كەرەك. جينالىس سوڭىندا قورىتىندى سٶزدٸ العان رەكتورىمىز ٶمٸربەك جولداسبەكوۆ: «مانسۇروۆ سيياقتىلاردى شەتەلگە وقۋعا جٸبەرسەڭ, وسىلاي باسىمىزعا بەلە بولادى, ٶزٸمٸزدٸ سىناپ, بٸر كٷندە ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸ كەمبريدجدەگٸدەي قىلىپ ٶزگەرتكٸسٸ كەلەدٸ», – دەپ قالجىڭداپ ەدٸ. بٸراق ارتىنان مەنٸڭ ايتقان ەسكەرتۋلەرٸمنٸڭ بٸرقاتارى جولعا قويىلدى. ول كٸسٸ ۋنيۆەرسيتەتكە كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸ, ال بٸز سول كٸسٸنٸڭ باستاماسىن جالعاستىرىپ كەلەمٸز.
ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز بٸرنەشە حالىقارالىق جوبالار مەن گرانتتاردى جەڭٸپ الدى. ولاردىڭ ٸشٸندە ناتو-نىڭ, تەمپۋس/تاسيس گرانتتارىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. سونداي شارالاردىڭ كٶمەگٸمەن ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز رەسپۋبليكادا بٸرٸنشٸ بولىپ كومپيۋتەرلٸك جٷيەگە ٶتتٸ. قازٸر قازۇۋ جٷيەسٸندە مىڭداعان كومپيۋتەر جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل جاعىنان كەيبٸر ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردەن كٶش ٸلگەرٸ كەلەمٸز دەۋگە بولادى. حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ, بٸرلەسكەن ورتالىقتار اشىپ جاتىرمىز. قازٸر لانچجوۋ ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرلەسٸپ اشقان قىتاي تٸلٸ ورتالىعى, قازاقستان-ٷندٸ اقپارات تەحنولوگييالارى ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. ينفورماتيكا, شەت تٸلٸ, زاڭ, ەكونوميكا سالالارى بويىنشا ەلەكتروندى الىستان باسقارۋ جٷيەسٸ قۇرىلدى. جالپى بٸلٸم بەرۋ باعىتىندا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ ٶتە كٶپ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت.
