زەينوللا ساماشەۆ: «التىن وردا يمپەريياسى – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ قاينار كٶزٸ»
– زەينوللا ساماشۇلى, سٸز سارايشىقتى زەرتتەۋمەن اينالىستىڭىز. بۇعان نە تٷرتكٸ بولىپ ەدٸ? ەلدە بٸرەۋ سول تاقىرىپقا باعىتتادى ما?
– ٶتكەن عاسىردىڭ سەكسەنٸنشٸ جىلدارىندا تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸڭ جيناقتارىن قۇراستىرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ ەرتٷرلٸ ٶڭٸرلەرٸندە ارحەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەنبٸز. سول كەزدە اتىراۋ وبلىسىنا دا كٶڭٸل بٶلە باستادىق. ول ۋاقىتتا مەسكەۋلٸك ارحەولوگييا ەكسپەديتسيياسى دا جۇمىس ٸستەدٸ. ولاردىڭ ەرەكەتتەرٸنە باقىلاۋ جاساپ, بٸرٸگٸپ ٸس اتقارۋ مەسەلەلەرٸ تۋىندايتىن. عىلىمي ەسەپتەرٸ, تاپسىرعان زاتتارىنىڭ سانى مەن ساپاسى تۋرالى ەڭگٸمەلەر شىعا باستادى.
تٸپتٸ, كەيبٸر قۇندى ماتەريالداردى مەسكەۋگە الىپ كەتكەندەرٸ بەلگٸلٸ بولا باستاعان سوڭ, ٶزٸمٸزدە ارناۋلى ەكسپەديتسييا جاساقتاۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندادى. سٶيتٸپ, جالپى باتىس ٶڭٸرٸندەگٸ ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸ جٷيەلٸ تٷردە زەرتتەۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلا باستادى. وسى كەزدە باتىس ٶڭٸرٸنٸڭ تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸنە ٶزٸمنٸڭ دە قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ , ولاردى اشىپ, قۇجاتتاندىرۋ جۇمىستارىنا تٸكەلەي ارالاسىپ كەتتٸم. وسىنداي جۇمىستاردىڭ باتىس ايماقتا باستالعانىن ەستٸگەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ مەنٸ شاقىرىپ, «سٸزدەر كٶنە سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىن نەگە زەرتتەمەيسٸزدەر? قالانىڭ ورنىن سۋ شايىپ, بۇزىلىپ بارادى. قانداي كٶمەك كەرەك? ايتىڭىز, كٶمەكتەسەمٸز» دەدٸ.
وبلىستىڭ سول كەزدەگٸ باسشىسى راۆيل شىرداباەۆ قازبا جۇمىستارىنا ارنايى قارجى بٶلٸپ, كٶپ جىلعا سوزىلعان سارايشىقتاعى قازبا جۇمىستارى باستالعان ەدٸ. وسىلايشا, وبلىستىق مۋزەيدٸڭ قورى مولايىپ, 1999 جىلى سارايشىقتا مۋزەي كەشەنٸ سالىندى. قازبا جٷرگٸزٸلگەن جەردٸ قورشاپ, تۋريستەردٸڭ كەلٸپ تاماشالاۋىنا جاعداي جاسالدى. كەيٸن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ مۋزەي-قورىعى اشىلدى. «سارايشىق ەپوپەياسى» وسىلاي قولعا الىنعان ەدٸ.
سوڭعى جىلدارى كٶنە سارايشىق شاھارىنىڭ ورنىن ساقتاپ قالۋ جۇمىستارى باستالدى. ٶزەن جاعالاۋىن بەتونمەن بەكٸتٸپ, قالانى سۋ شايۋ قاۋپٸنەن ساقتاپ قالدى.قازٸر سارايشىقتى زەرتتەپ, ونى حالىقتىڭ مەدەني يگٸلٸگٸنە پايدالانۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالدى. ونى حالىقارالىق دەڭگەيدە جالعاستىرۋ قاجەت.
– «ۇلىق ۇلىس – التىن وردا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيياسى اتىراۋدا ٶتتٸ. بۇعان سٸز قانداي كٶزقاراس بٸلدٸرەسٸز?
– كونفەرەنتسيياعا بەلگٸلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى قاتىسا المادىم. بٸراق ٶتە ورىندى. جوشى ۇلىسى ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ سانالاتىن سارايشىق يمپەرييانىڭ ساياسي, مەدەني جەنە يدەولوگييالىق تۇعىرلارىنىڭ دا بٸرٸ بولدى. سارايشىقتىڭ ٸرگەسٸندە وسىنداي حالىقارالىق شارانى ٶتكٸزگەن جٶن دەپ سانايمىن. سونداي-اق, ونى تەك ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارى ٷشٸن عانا ەمەس, ەلەمدٸك دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋ اتىراۋلىقتار ٷشٸن دە ٷلكەن مەرتەبە.
– كونفەرەنتسيياعا ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن تاريحشىلار, زەرتتەۋشٸ عالىمدار, شەتەلدٸك مەيماندار قاتىستى. التىن ورداعا ارنالعان مۇنداي اۋقىمدى شارانى ٶتكٸزۋ ارقىلى نەگە قول جەتكٸزە الامىز دەپ ويلايسىز?
– ۇلىق ۇلىس, جوشى ۇلىسى نەمەسە التىن وردا يمپەريياسى – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ قاينار كٶزٸ, باستاۋى. كەزٸندە تاريحىمىزدى زەردەلەۋدە وسى جاعدايعا اكتسەنت (باسىمدىق) جاسالماي, تٸپتٸ بٶلٸپ قاراعان جاعدايلار بولدى.
سوندىقتان , كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ ورتاق تاريحىن بٸرٸگٸپ زەردەلەپ, كەلەشەكتە عالىمداردىڭ باسىن ورتاق تاريحىمىزدى جازۋعا بٸرگە جۇمىلدىرۋ ٷشٸن مۇنداي شارالار ارتىق بولمايدى دەپ ەسەپتەيمٸن.
– ۋاقىت بٶلٸپ, سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەنٸڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان الماس قابدولوۆ.
