سوڭعى جىلدارى تاماق ٶنەركەسٸبٸ عىلىمي-تەحنيكالىق سالامەن قاتارلاسىپ دامىپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ قىم-قۋىت زاماندا كٶپشٸلٸگٸمٸز جول-جٶنەكەي, اسىعىس تاماقتانىپ, جۇمىسقا جٷگٸرەتٸنٸمٸز بەلگٸلٸ. اسحانالاردا دايىندالعان تاماقتىڭ ساپاسىنا مەن بەرٸپ جاتپايمىز. ال دامىعان ەلدە ادام ورگانيزمٸنە قاجەتتٸ دەۋٸرمەندەردٸ بەرەتٸن پروفيلاكتيكالىق ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ پايدا بولعانىن بٸرەۋٸمٸز بٸلسەك, ەندٸ بٸرٸمٸز بٸلمەۋٸمٸز مٷمكٸن. ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى, قۇنارلى ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن دايىنداۋدا قازاق عالىمدارى دا قاراپ قالىپ جاتقان جوق. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل باعىتتا قازاق قايتا ٶڭدەۋ جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرٸ جان-جاقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. تاياۋدا اتالعان ينستيتۋتتىڭ «بيوتەحنولوگييا, تاماق ساپاسى جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸ» زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەسٸمجان ۆەلياموۆقا جولىققانىمىزدا, بٸلٸكتٸ مامان, مايتالمان عالىم ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ مەنٸ جەنە سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىققان ادامدارعا قاجەتتٸ جاڭا ەكسترات ويلاپ تاپقانىن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ.
– «اۋرۋ – استان» دەپ اتا-بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان عوي. قازٸرگٸ تاڭدا جۇرتتىڭ بەرٸ دۇرىس تاماقتانىپ جٷر دەپ كەسٸپ ايتۋ قيىن. زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن ەۋروپاعا بارعانىمدا ونداعا ٸرٸ كومپانييالار جاڭادان جۇمىسقا قابىلداناتىن ادامنىڭ قانداي ازىق-تٷلٸك تۇتىناتىنىنا باسا مەن بەرەتٸنٸن كٶرٸپ, تاڭعالدىم. ولار جۇمىس ٸزدەپ جٷرگەن ادامعا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە قانداي بيولوگييالىق قوسپالاردى قولداناتىنى جايىندا اشىق سۇرايدى ەكەن. ەگەر بيولوگييالىق قوسپالار تۇتىنباساڭىز, سٸز ون جەردەن بٸلٸمدٸ بولساڭىز دا جۇمىسقا قابىلدانبايسىز. ٶيتكەنٸ, ولار قازٸرگٸدەي ەكولوگييالىق احۋالى ۋشىققان زاماندا بيولوگييالىق قوسپالاردى تۇتىنبايتىن ادامدار تٷرلٸ اۋرۋلارعا جيٸ شالدىعىپ, كومپانييا جۇمىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸنٸن جاقسى بٸلەدٸ. سوندىقتان دامىعان باتىس ەلدەرٸنٸڭ تۇرعىندارى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرلەرٸندە بيولوگييالىق قوسپالاردى تۇتىنىپ, دۇرىس تاماقتانۋعا باسا مەن بەرەدٸ. ال بٸزدە مۇنداي جاعداي ەلٸ قالىپتاسقان جوق.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا ساپالى تاماق ٶنەركەسٸبٸن قۇرۋ باعىتىندا كٶپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. ەلٸمٸزدە ساپالى ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸن قالىپتاستىرۋعا نەگٸز بولاتىن ورازان زور شيكٸزات قورى بار. بٸزدەر بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. ٶز باسىم اگرارلىق سالانى ەلٸمٸزدٸ العا باستايتىن ستراتەگييالىق سالالاردىڭ بٸرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. ٶيتكەنٸ كەڭ-بايتاق قازاق جەرٸندە تٷرلٸ دەندٸ-داقىلدار مەن كٶكٶنٸستەردٸ ٶسٸرۋگە بولادى. ال ولاردى تەرەڭ ٶڭدەسەك, ساپالى ازىق-تٷلٸكتٸڭ مول قورىنا يە بولاتىنىمىز بەك مٷمكٸن.
– سٸزدٸڭ قىزىلشا مەن سەبٸزدەن پەكتين شىرىنىن الىپ, ونى ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە ٶندٸرۋگە تالپىنىپ جٷرگەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. تاياۋدا قانت ديابەتٸنە شالدىققان ادامدار ٷشٸن قۇرامىندا ينۋلين ەكستراكتى بار جاڭا پروفيلاكتيكالىق ازىق تٷرٸن ويلاپ تاپقانىڭىزدى ەستٸدٸك. جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىڭىزدىڭ ماڭىزى جايىندا ەڭگٸمەلەسەڭٸز?
– ينۋلين ەكستراكتىن الۋ جولىندا بٸراز ەڭبەكتەندٸك. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا 16 ميلليوننان استام حالىق بار دەسەك, سونىڭ 2 ميلليونعا جۋىعى قانت ديابەتٸنٸڭ تٷرلٸ دەڭگەيٸنەن جاپا شەگٸپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ كٷندەلٸكتٸ قاجەتتٸ دەرٸسٸن مەملەكەت ٶزٸ ساتىپ الىپ بەرۋدە. ەگەر ٷكٸمەتٸمٸز سۋسامىر اۋرۋىنا شالدىققاندارعا مۇنداي قامقورلىق جاساماعاندا, جٷزدەگەن مىڭ ادام ٷلكەن قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلەر ەدٸ. ديابەتكە شالدىققان اۋرۋلارعا قاجەتتٸ ينسۋليننٸڭ نارىقتاعى باعاسىنا نازار اۋدارساڭىز, ونى كەز كەلگەن ناۋقاستىڭ ساتىپ الۋىنا مٷمكٸندٸگٸ جوق ەكەنٸن بايقايسىڭ.
قانت ديابەتٸ اۋرۋى ەلٸمٸزدە كەڭ تاراعان اۋرۋ بولعاندىقتان بٸزدەر وسى دەرتتٸ اۋىزدىقتاپ, الدىن الۋدىڭ جولىن كٶپ ٸزدەندٸك. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە ينۋلين ەكستراكتىسى سۋسامىردىڭ اۋىزدىقتايتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸك. ال ينۋلين, نەگٸزٸنەن كٶپشٸلٸككە بەلگٸسٸز توپينامبۋر دەگەن ٶسٸمدٸك تٷينەگٸنٸڭ قۇرامىندا كٶپ كەزدەسەدٸ.
– سٶزٸڭٸز اۋزىڭىزدا, سوندا بۇل ٶسٸمدٸك قازاقستاندا ٶسە مە?
– ٶسەدٸ. كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە ينۋلين الۋ ماقساتىندا توپينامبۋردى كٶپتەپ ٶسٸرگەن. بٷگٸندە قانت ديابەتٸنە شالدىققان بٸراز ادامدار ساياجايلارىندا توپينامبۋردى ٶسٸرٸپ, تۇتىنادى. بٸزدەر عىلىمي-زەرتتەۋ بارىسىندا توپينامبۋردىڭ قازاق جەرٸنە بەيٸمدەلگەن بٸرنەشە تٷرٸن دە انىقتادىق. توپينامبۋر – كارتوپ تۇقىمداستارىنا جاتاتىن ٶسٸمدٸك. ونىڭ تٷبٸرٸنەن سۋسامىر اۋرۋىنىڭ الدىن الاتىن ينۋلين ەستراكتىن الۋعا بولادى.
– مەسٸمجان مىرزا, توپينامبۋردان ينۋليندٸ بٶلٸپ العاننان كەيٸن ونى جۇرت قالاي تۇتىنادى?
– وسى رەتتە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك, ينۋلين – تازا تابيعي ٶنٸم. سوندىقتان ونى قاندايدا بٸر تاماق ٶنەركەسٸبٸندە قولدانىلاتىن حيمييالىق كونتسەنتراتتارمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. توپينامبۋردان بٶلٸپ العان ينۋليندٸ ايران مەن يوگۋرتتارعا, شىرىندارعا بەلگٸلٸ مٶلشەردە قوسۋعا بولادى. ينۋلين قوسىلعان يوگۋرتتار مەن شىرىنداردى تەك قانا ازىق-تٷلٸك دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. بۇدان كەيٸن ونى پروفيلاكتيكالىق ازىق-تٷلٸكتەردٸڭ قاتارىنا جاتقىزامىز.
– ينۋلين قوسىلعان سٷت ٶنٸمدەرٸ مەن شىرىنداردى جالپى كٶپشٸلٸكتٸڭ تۇتىنۋىنا بولادى ما?
– ەرينە. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كەرٸگە دەيٸن قۇرامىندا ينۋلين بار ازىق-تٷلٸكتٸ تۇتىنىپ, ٶزدەرٸنٸڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتا الادى. بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتساق, ينۋلين تابيعي-بيولوگييالىق قوسپا دەپ اتاساق بولادى.
– ينۋلين ديابەتيكتەر كٷن سايىن پايدالاناتىن ينسۋليننٸڭ ورنىن الماستىرا الا ما?
– جوق. ينۋلين ەشقاشان ينسۋليننٸڭ ورنىن الماستىرا المايدى. بٸزدٸڭ ويلاپ تاپقان ٶنٸمٸمٸز اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا جەردەمدەسەتٸنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قانت ديابەتٸ اۋرۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸنە شالدىققان ادامدارعا ينسۋلين اۋاداي قاجەت. ال اتالعان اۋرۋدىڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيٸمەن اۋىراتىن ناۋقاستار ينۋلين قوسىلعان ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن پروفيلاكتيكالىق ماقساتتا پايدالانۋىنا بولادى. ايتالىق, قانىندا قانت قۇرامى 4-5 مٶلشەردە بولاتىن ادامداردىڭ اۋرۋى اسقىنعاندا قانتتىڭ قۇرامى 7-8 دەيٸن جوعارىلاپ كەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. وسىنداي ادامدار ينۋلين قوسىلعان ازىق-تٷلٸكتەردٸ پايدالانىپ, قانداعى قانتتىڭ مٶلشەرٸن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاۋىنا بولادى. ادام ورگانيزمٸنە قانت اۋاداي قاجەت. ەگەر ونى كٶپ مٶلشەردە تۇتىنساڭىز, سۋسامىرعا شالدىعۋىڭىز مٷمكٸن. قانت ديابەتٸنەن ساقتانعىسى كەلەتٸن ادامدار قۇرامىندا ينۋلينى بارى پروفيلاكتيكالىق ازىق-تٷلٸكتەردٸ پايدالانۋىنا بولادى.
– عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىڭىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور ەكەنٸن بايقادىق. جالپى, بۇل جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان كەسٸپورىندار بولدى ما?
– بٸزدەر بۇل باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ەندٸ عانا اياقتاپ, ونى ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيگە شىعارۋ ٷشٸن بيزنەس جوسپار دايىنداۋدامىز. بولاشاقتا ەلٸمٸزدەگٸ كەسٸپورىندارمەن تٸزە قوسىپ جۇمىس ٸستەيتٸنە سەنٸمٸم مول. ٶيتكەنٸ بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋٸ ٷشٸن شىرىن مەن سٷت ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىندار ٶندٸرٸستٸك جٷيەسٸن قايتا قۇرىپ, ەۋرەگە تٷسپەيدٸ. ٷلكەن رەزۋارلارداعى سٷت پەن شىرىننىڭ كٶلەمٸن انىقتاپ, وعان 10-15 پايىز ينۋلين ەكستراكتىن قوسسا, ولاردىڭ ٶنٸمدەرٸ پروفيلاكتيكالىق ازىق-تٷلٸك دەگەن اتاۋعا يە بولادى. ينۋليندٸ يوگۋرت پەن شىرىنعا قوسۋ ٷشٸن باسى ارتىق شىعىننىڭ قاجەتٸ جوق.
– ٶنٸمنٸڭ باعاسىنا ەسەر ەتپەي مە?
– بٸزدەر بۇل جاعىندا ەسەپتەدٸك. يوگۋرت پەن شىرىنعا ينۋلين ەكستراكتىن قوسقاندا ولاردىڭ قۇنى بار بولعان 10-15 تەڭگەگە ارتاتىنىن بايقادىق.
نۇرلان جۇماقانوۆ,
«ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ جەتەكشٸسٸ
