بٷگٸندە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, كٷنكٶرٸس جاعدايىن كٶتەرۋ ەل ٷكٸمەتٸ ٷشٸن ماڭىزدى مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ دەسەك بولادى. حالىقتتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىندا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل رەتتە مەملەكەت ەل ازاماتتارىنىڭ شاعىن كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋى ٷشٸن قايتارىمسىز گرانتتاردىڭ بەرٸلۋٸن, جۇرتتىڭ جاڭا ماماندىقتاردى يگەرە باستاۋىن ايرىقشا اتاپ ايتۋ كەرەك. ٷكٸمەت حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن جاقسارتۋ ٸسٸمەن اتقارۋشى بيلٸك كەشەندٸ تٷردە اينالىسۋ ٷشٸن حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسىن ەزٸرلەپ جٷزەگە اسىرۋدا.
ٷكٸمەت بۇل باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنان كەيٸن جەدەل تٷردە قولعا العان بولاتىن. 2022 جىلى پرەزيدەتٸمٸز ەلٸمٸزدەگٸ 1 ميلليونعا جۋىق ادام كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن تٶمەن ايلىق الاتىنىنا الاڭداپ, ٷكٸمەتكە بۇل ٸسپەن شۇعىلدانۋدى قاداپ تۇرىپ تاپسىرعان-دى. پرەزيدەنت تاپسىرما بەرگەن 2022 جىلى ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ تٶمەنگٸ ايلىق كٷنكٶرٸس دەگەيٸنٸڭ مٶلشەرٸ 36 018 تەڭگەنٸ قۇرعان ەدٸ. وسىدان 3 جىل بۇرىن بۇل اقشاعا كٷنەلتۋدٸڭ ٶزٸ قيىن بولعانىن جاسىرا المايمىز. اتقارۋشى بيلٸك حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن دايىنداۋ كەزٸندە ەلٸمٸزدەگٸ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس كٶرسەتكٸشٸن بٸرتٸندەپ كٶتەرۋدٸ قولعا الدى.
بيىلعى ەسەپ بويىنشا ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸسكە جۇمسالاتىن قارجىنىڭ كٶلەمٸ 48 692 تەڭگەنٸ قۇراپ وتىر. كٶرسەتكٸش ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,8 پايىزعا ٶسكەن. وسىلايشى جىل ٶتكەن سايىن ەلٸمٸزدە ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس مٶلشەرٸ مىسىقتابانداپ بولسا دا العا جىلجىپ كەلەدٸ.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ جٸٶ-نٸڭ 62 پايىزىن قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى قۇرايدى. دەمەك, بۇل سالادا نەپاقاسىن تاۋىپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ قاراسى كٶپ. بٸراق بۇل سالادا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ادامداردىڭ ايلىق جالاقىسى ٶڭدەۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتەتٸن مامانداردان ەلدەقايدا تٶمەن. ال ٶندٸرٸس سالاسى بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋەتٸ زور ەكەنٸن بەس جاسار بالا دا بٸلەدٸ. سوندىقتان ەلٸمٸزدە تٷرلٸ زاۋىت-فابريكالار سالىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ, تابىسىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
وسى رەتتە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىندا كٶلٸك لوگيستيكاسى, IT قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىنىڭ مٷمكٸندٸگٸ زور ەكەنٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. بۇل سالالاردىڭ بولاشاعى باياندى, سالماعى جەڭٸل ەمەس. ٸرگەدەگٸ كٶرشٸمٸز رەسەي اقش باستاعان باتىس ەلدەرٸنٸڭ سانكتسيياسىنا ۇشىراعان قازٸرگٸ كەزەڭدە قازاقستان جەرٸن كٶكتەي ٶتەتٸن كٶلٸك لوگيستيكا سالاسى ەلٸ بيۋدجەتٸنٸڭ بٷيٸرٸن شىعارىپ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىراتىن ستراتەگييالىق سالاعا اينالىپ كەلەدٸ. مۇنى جەتە تٷسٸنگەن ٷكٸمەت تٷرٸ ينفراقۇرىلىمداردى كٶلٸك دەلٸزدەرٸ مەن تەمٸرجولداردى جەنە سۋ-ەۋە جولدارىن دامىتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. الداعى 10 جىلدا كٶلٸك لوگيستيكاسى حالىقتىڭ ىرىسىن ارتتىراتىن تابىستى سالاعا اينالاتىنىنا تولىقتاي سەنەمٸز.
بۇدان باسقا, ەلٸمٸز ٷشٸن ٶندٸرٸس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ دا الاتىن ورىنى ەرەكشە. قازٸرگٸ تاڭدا اۋىل تۇرعىندارى قولداعى ازىن-اۋلىق مالىن باعىپ, ٶزٸنە تيەسٸلٸ جەرٸن جىرتىپ, ەگٸنٸن سالىپ, كٷنٸن كٶرۋدە. جەر ەمگەن شارۋانىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, كەسٸبٸن زامان تالابىنا ساي جٷرگٸزۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان تيٸستٸ قولداۋلار مەن سۋبسيدييالار ٷزدٸكسٸز بەرٸلۋٸ شارت.
اگرارلىق سالانى تابىستى سالاعا اينالدىرۋ ٷشٸن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶكٸلدەرٸنٸڭ تەحنيكالارىنا قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ەگەر ٷكٸمەت ەلٸمٸزگە كەلەتٸن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا سالىناتىن سالىقتار مەن الىمداردى ازايتسا, شارۋالار العا باسقان قادامىن ايتارلىقتاي ٷدەتە تٷسەر ەدٸ.
ال مۇناي-گاز, مەتال ٶڭدەۋ, ماشينا قۇراستىرۋ سالالارىنداعى ٶندٸرٸس يت تۇمسىعى باتپاعان نۋ ورمان دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز. بۇل باعىت بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ مٷمكٸندٸگٸن تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. الداعى ۋاقىتتا وتاندىق ٶندٸرٸستٸ دامىتقان سايىن حالىقتىڭ تابىسى ارتىپ, ەل-اۋقاتى جاقسارا تٷسەتٸنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان الداعى جىلى اياقتالاتىن حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى جاڭاشا سيپات الىپ, ەكٸنشٸ تىنىسى اشىلاتىنا سەنٸمدٸمٸز.
ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ ەڭبەك سالاسىنا تالداۋ جاساعانى بار. وعان دا نازار اۋدارىپ كٶرسەك, مەسەلەن, سوڭعى ون جىلدا جٸٶ ٶسٸمٸ قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىنىڭ ەسەبٸنەن 62 پايىزعا ارتتى, بۇل سالاداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸ ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپكە قاراعاندا ايتارلىقتاي تٶمەن. 2015 جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ جۇمىس ورىندارىنىڭ 37 پايىزى ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەن سالالاردا, نەگٸزٸنەن بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتٸك باسقارۋ سيياقتى مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋى باسىم سالالاردا قۇرىلدى. جۇمىس ورىندارىنىڭ تەك 8 پايىزى عانا ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى سالالاردا اشىلادى. نەتيجەسٸندە, جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 41 پايىزى تابىسى تٶمەن, ٶنٸمدٸلٸگٸ كەم ٶندٸرٸستەردە جۇمىس ٸستەيتٸنٸ بەلگٸلٸ بولدى. سول سەبەپتەن دە ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ ٷكٸمەت حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋ جەنە بيۋدجەتتٸك قولداۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا تٷرلٸ باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرىپ كەلە جاتىر.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ەلٸبەك قۋانتىروۆ مەلٸمەتٸنشە, ٷكٸمەت تاراپىنان 10 ناۋرىزدا كەدەيشٸلٸك پەن جۇمىسسىزدىق بويىنشا ناقتى جاعدايعا تالداۋ جاسالدى. ونىڭ نەتيجەلەرٸ تۇراقتى وڭ ديناميكانى كٶرسەتكەنٸمەن, سوڭعى ەكٸ جىلدا حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ٶسۋ قارقىنى 2019 جىلعى 6,4 پايىزدان 2021 جىلعى 2,9 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەگەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. سونىمەن قاتار, حالىق تابىسىنىڭ قۇرىلىمىندا ەڭبەك قىزمەتٸنەن تٷسەتٸن كٸرٸستەردٸڭ تٶمەندەۋٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك ترانسفەرتتەر بويىنشا كٸرٸستەردٸڭ ٶسۋٸ بايقالادى. حالىقتىڭ ەڭبەك تابىسىنىڭ ٷلەسٸ سوڭعى 10 جىلدا 10,8 پايىزدىق تارماققا كەمٸدٸ. ٶز كەزەگٸندە, ەلەۋمەتتٸك ترانسفەرتتەردٸڭ ٷلەسٸ, كەرٸسٸنشە, 10 پايىزدىق تارماققا ٶستٸ.
«تالداۋلاردى ەسكەرە وتىرىپ, حالىقتىڭ كٸرٸسٸن ارتتىرۋ باعدارلاماسىندا كەلەسٸ باسىمدىقتار انىقتالدى: جۇمىس ٸستەيتٸن جاستار; حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارىنىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن جۇمىسپەن قامتۋ; بيۋدجەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸنە لايىقتى جالاقى; ەڭبەك تابىسىنداعى تەڭگەرٸمسٸزدٸكتەردٸ جويۋ; اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸندە تيٸمدٸ جۇمىسپەن قامتۋدى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ; كەسٸپكەرلٸك تابىستىڭ ٶسۋٸن ىنتالاندىرۋ; تابىستىڭ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸن قورعاۋ. سوندىقتان دا تابىستى ارتتىرۋدى كٶزدەيتٸن باعدارلامادا وسىلارعا تٸكەلەي جەنە جاناما قولداۋ شارالارى قاراستىرىلدى. تٸكەلەي شارالار بيۋدجەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسىن ارتتىرۋعا جەنە تابىس تەڭگەرٸمسٸزدٸگٸن تەڭەستٸرۋگە باعىتتالعان. جاناما شارالار حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا, كەسٸپتٸك وقىتۋعا (قايتا دايارلاۋعا), ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىنداردىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا جەنە كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا جەردەمدەسۋ ارقىلى تابىستىڭ ٶسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ كەسٸپورىندارىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ كٸرٸستەرٸنٸڭ تەڭگەرٸمسٸزدٸگٸن جويۋ, ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىنداردى جاڭعىرتۋدى ىنتالاندىرۋ سيياقتى شارالار دا نازاردان تىس قالعان جوق. جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان ٸس-شارالارعا «العاشقى جۇمىس», «تٷلەكتەرگە ارنالعان جاستار تەجٸريبەسٸ» جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جوبالارىن, سونداي-اق جەكەلەگەن وسال تۇلعالاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ مەحانيزمٸن ٸسكە اسىرۋ كٸرەدٸ. بٸلٸكتٸلٸك پەن داعدىنى ارتتىرۋ ٷشٸن مەكتەپ وقۋشىلارى مەن كوللەدج تٷلەكتەرٸ اراسىندا كەسٸپتٸك باعدار بەرۋدٸ ەنگٸزۋگە, حالىقتى, نەگٸزٸنەن جاستاردى جاپپاي دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جەنە بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ بويىنشا «زاۋىتتار» قۇرۋعا كٷش سالىنىپ جاتىر. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋدىڭ ٶڭٸرلٸك باعدارلاماسى شەڭبەرٸندە نەسيەلەرگە/ميكروكرەديتتەرگە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردەن سۋبسيدييالار بەرۋ, مونو, شاعىن قالالار مەن اۋىلدىق جەرلەردە جەڭٸلدەتٸلگەن شاعىن نەسيە بەرۋ جەنە جاڭا كەپٸلدٸك قۇرالىن ەنگٸزۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى», - دەدٸ ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترٸ سەرٸك شەپكەنوۆ.
سونىمەن قاتار, باعدارلامادا كٸرٸستٸڭ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸن قورعاۋ بويىنشا كەشەندٸ شارالار دا قاراستىرىلعان ەكەن. وسىنداي ٸس-شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ 2025 جىلعا قاراي كەلەسٸ 5 نىسانالى ينديكاتورعا جٷيەلٸ قول جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ: جٸٶ-دەگٸ جالاقىنىڭ ٷلەسٸ 34,5 پايىز; جالپى تابىستاعى ەڭبەك قىزمەتٸنەن تٷسكەن تابىس ٷلەسٸ – 76,2 پايىز; تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن تٶمەن حالىقتىڭ ٷلەسٸ – 5,2 پايىز; جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ – 4,7 پايىز; جالپى العاندا, 2 ميلليوننان استام ادامعا جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
تاعى دا ايتا كەتەرلٸگٸ, رەسمي مەلٸمەتتەر بويىنشا ەلٸمٸزدە 300 مىڭعا جۋىق ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار ٷشٸن فريلانسەرلەردٸڭ قىزمەتٸن تسيفرلىق جٷيەگە كٶشٸرۋ ماقساتىندا «پلاتفورمالىق جۇمىس» ەلەكتروندى سەرۆيس ەزٸرلەنۋدە. بۇل ٶزٸن-ٶزٸ جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردىڭ ەرتٷرلٸ قىزمەت تٷرلەرٸن تٸركەۋدٸ جەڭٸلدەتەدٸ, قاجەتتٸ مامانداردى تەز تابۋعا, ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋعا جەنە تۇتىنۋشىلارمەن قارىم-قاتىناستى رەسٸمدەۋگە سەپتەسەدٸ. قازٸر بۇل كۆوتا 13,5 مىڭ ادامدى قۇرايدى.
«ەڭبەك نارىعىندا 300 مىڭعا جۋىق جۇمىسسىز جەنە NEET جاستارى, 80 مىڭنان استام كٶپ بالالى جەنە از قامتىلعان وتباسى, مٷگەدەك بالالاردى تەربيەلەپ وتىرعان اتا-انالار بار. بۇل ەربٸر مۇقتاج توپ ٷشٸن بەيٸمدەلگەن تەسٸلدەردٸ قابىلداۋدى تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان, بٸرٸنشٸدەن, اقپاراتتىق جٷيەلەردٸ ساراپتاۋ نەتيجەسٸندە ەلەۋمەتتٸك قولداۋدى جەنە جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى قاجەت ەتەتٸن ازاماتتاردى «ەرتە انىقتاۋ جٷيەسٸ» ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل رەتتە تسيفرلىق كارتا ارقىلى ەلەۋمەتتٸك جاعدايى جوق, قولداۋدى قاجەت ەتەتٸن ازاماتتاردىڭ پورترەتٸ جاسالىپ, ولاردىڭ ناقتى قاجەتتٸلٸكتەرٸ انىقتالادى. ەكٸنشٸدەن, NEET جاستارعا ارنالعان «العاشقى جۇمىس», تٷلەكتەرگە ارنالعان «جاستار تەجٸريبەسٸ», «ۇرپاقتار كەلٸسٸمٸ» جوبالارى اياسىندا سۋبسيدييالاردىڭ ۇزاقتىعى مەن كٶلەمٸ ۇلعايتىلادى. ٷشٸنشٸدەن, جاستاردى ەڭبەككە تارتۋ جەنە ىنتالاندىرۋ ٷشٸن زاڭناماعا «جاس جۇمىسشى» ۇعىمىن ەنگٸزۋ, ولار ٷشٸن سىناق مەرزٸمٸن الىپ تاستاۋ, باسقا ٶڭٸرلەردەن كەلگەن جاستارعا تۇرعىن ٷي جالداۋ ٷشٸن جەردەماقى ەنگٸزۋ شارالارى قابىلداناتىن بولادى», - دەيدٸ س.شاپكەنوۆ
سونىمەن قاتار, جاستاردى وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋعا جەنە سۇرانىسقا يە ماماندىقتارعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەتٸن بولادى. وسىعان بايلانىستى «ۇلتتىق بٸلٸكتٸلٸك جٷيەسٸ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋدە. ونىڭ اياسىندا بٸلٸكتٸلٸكتٸ تانۋ بويىنشا تەۋەلسٸز ورتالىقتاردى قۇرۋ ٷشٸن تيٸمدٸ جاعداي جاساۋ, ٷمٸتكەرلەرگە جىل سايىنعى اتتەستاتسييادان ٶتۋ ٷشٸن كەمٸندە 1000 ۆاۋچەر بەرۋ قاراستىرىلعان. ال ستۋدەنتتەر مەن جاستار اراسىندا كەسٸپتٸك باعدار بەرۋدٸ ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن «مانساپتىق ٶسۋ جەنە جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىن قامتۋ بويىنشا كەمٸندە 100 نۇسقاۋ» ەزٸرلەۋ جوسپارلانۋدا. بۇل شارالار جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ سۇرانىسى بويىنشا كادرلار دايارلاۋعا, جاستاردى اقپاراتتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
وسىنداي ٸلكٸمدٸ ٸستەردٸڭ وڭ نەتيجەسٸ دە كٶپ ۇزاماي كٶرٸنٸس تابۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, قارالعان قارجى بار, باعدارلاما جۇمىس ٸستەپ تۇر, ۇيىمداستىرۋ تەتٸكتەرٸ ناقتىلانعان. تەك شارۋالاردىڭ بارىسى جٷيەسٸنەن اۋىتقىماۋى تيٸس.
