ەي, تەكاپپار دٷنيە,
ماعان دا بٸر قاراشى.
تانيمىسىڭ سەن مەنٸ,
«باسقادان كەم بولماۋ ٷشٸن بٸز بٸلٸمدٸ, باي ھەم كٷشتٸ بولۋىمىز كەرەك», دەپ احمەت بايتۇرسىنۇلى ايتقانداي, بٷگٸندە قانداي دا بٸر جەتٸستٸككە جەتۋ ٷشٸن ەلبەتتە بٸلٸم كەرەك ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
وسى رەتتە, بٷگٸنگٸ ەڭگٸمە اۋانى بار ٶمٸرٸن بٸلٸم جيناۋعا سارپ ەتكەن, سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان – اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايبىن ەدەپحانۇلى جايلى بولماق.
ايبىن ەدەپحانۇلى – ٶزٸنٸڭ سانالى عۇمىرىن اۋىلشارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋگە, ەسٸرەسە اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋ مٷددەسٸنە ارناعان قايراتكەر. اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا سٸڭٸرگەن قىزمەتٸ مەن جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرٸنٸڭ بارلىعىنان اۋىلعا دەگەن جاناشىرلىقتىڭ, ەلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ, بيٸك پاراسات پەن پايىمنىڭ بولمىسى كٶرٸنەدٸ. مەن وسى ماقالامدا ايبىننىڭ تاعىلىمعا تولى ەڭبەك جولىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ, عىلىمداعى ٸزدەنٸستەرٸ مەن ٸزگٸلٸكتٸ ٸستەرٸنە نازار اۋدارماقپىن.
ايبىن – كەلٸستٸ سىرت كەلبەتٸمەن, ٸشكٸ دٷنيەسٸنٸڭ تەرەڭٸمەن ەرەكشەلەنگەن, تانىم-پايىمى كەڭ, حاريزماسى قۋاتتى ازامات. باسقا دا تولىپ جاتقان جاقسى قاسيەتتەرٸ, ٶزٸنە تەن جٸگەر-قايراتى پاراسات-بٸلٸكتٸلٸگٸن اداقتاعانداي. ٷلكەندەرمەن ديدارلاسسا يناباتتىلىقپەن سٶز تىڭداۋى, كٸشٸمەن سٶيلەسسە يگٸلٸككە ٷيرەتۋگە ۇمتىلۋى, كٶرگەن-بٸلگەنٸن, ەلەمدٸك جەتٸستٸكتەردٸ تەرەڭ ۇعىنۋى, ونى جالپاق جۇرتقا قاراپايىم تٸلدە جەتكٸزە بٸلۋٸ, ەسٸرەسە, عىلىم بولسىن, ەدەبيەت بولسىن ەڭگٸمە تاقىرىبىنا بويلاي بٸلۋٸ, ەرقىرلى تابيعي تالانت دارىعان ازامات ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. وتىرىس پەن باس قوسۋلاردىڭ ەردايىم قىزىقتى ٶتۋٸن, جيىنداردىڭ اعىلعان وي-پٸكٸردٸڭ ورداسىنا اينالۋىن, كەزدەسۋلەردٸڭ ەسەرلٸ, ماعنالى ٶتۋٸنە ەرەكشە مەن بەرەتٸن ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتٸ دە ەركٸمگە بۇيىرا بەرمەس قابٸلەت.
ايبىن تٶرەحانوۆتى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ عالىم دەرەجەسٸنە جەتكٸزگەن دە تۋابٸتتٸ تالانتى جەنە تاۋداي تالابى دەۋگە بولادى. مەن ايبىندى مەسكەۋ وليمپياداسى ٶتكەن سوناۋ 1980 جىلداردان بەرٸ بٸلەم. ايبىن سول جىلعى كٷزدە مەسكەۋدەگٸ ك. ي. سكريابين اتىنداعى مال دەرٸگەرلٸك اكادەميياسىنا ستۋدەنت بولىپ قابىلدانعان ەدٸ. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ابىرويىمەن, وقۋعا دەگەن ۇقىپتىلىعىمەن وقىتۋشىلاردىڭ ىنتا-پەيٸلٸن اۋدارسا, ستۋدەنتتەر كوميتەتٸندەگٸ قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندٸ قاتىسۋىمەن ماعىنالى كەشتەردٸڭ شىرايىن اشىپ جٷردٸ. سٶيتٸپ ول زەرەكتٸگٸمەن, تالانتىمەن, تاپقىرلىعىمەن مال دەرٸگەرلٸك اكادەميياسى قابىرعاسىندا ابىرويلى بولدى. وسى قاسيەتٸ ستۋدەنت كەزٸندە سارالانىپ, ەڭبەككە ارالاسقان دا ٷلكەن بەلەسكە كٶتەرگەن بولار.
ەڭبەك جولىن اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىندا زووتەحنيك بولىپ باستادى. شارۋاشىلىقتا سەلەكتسيونەر رەتٸندە ٸس جٷزٸندە شىڭدالىپ, اسپيرانتۋراعا تٷسٸپ, عىلىمي ٸزدەنٸستەرگە بوي ۇردى. بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مەرتەبەسٸن العان سوڭ, عىلىمداعى العاشقى ەڭبەك جولىن تالدىقورعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان باستادى. سول كەزەڭ, ونان سوڭ وبلىستىق عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىعىنداعى باسشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸندەگٸ قىزمەتٸ جەنە رەسپۋبليكالىق «اسىل تٷلٸك» مال اسىلداندىرۋ ورتالىعىنداعى باسشى لاۋازىمدارى ەل قۇلاعىنا ٸلٸگٸپ, جاقسى جاعىنان ەلەنٸپ, ٶنەگە تۇتارلىق ٸسكە ۇلاسقانىن اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمي قاۋىمى تەگٸس بٸلەدٸ.
«جاقسىنىڭ جاتتىعى جوق» دەگەن, سول ستۋدەنتتٸك كەزەڭنەن جاقسى تٸل تابىستىق. كٶڭٸل تابىسىپ, ەڭگٸمەمٸز جاراستى. بٸر بايقاعانىم, ايبىن ايتار ويىن ماقال-مەتەلمەن تۇزدىقتاپ, كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ سٶزٸمەن ساباقتاپ وتىرادى ەكەن. ستۋدەنتتٸك دەۋٸر, ارميياداعى ٶمٸر, ونان سوڭ شارۋاشىلىقتا قىزمەت اتقارىپ جٷرگەندە دە ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزداعى قارىم-قاتىناس ٷزٸلگەن ەمەس. وسى ارالاستىق, الماتىداعى «قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا» عىلىمي ورتادا جالعاسىن تاپتى. سودان بەرٸ مەن ايبىندى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە تاني الدىم دەپ ويلايمىن.
مەنٸڭ كٶڭٸلگە توقىعانىم, ايبىننىڭ بويىنان قازاققا تەن كەڭدٸك, تەرەڭدٸك جەنە بيٸكتٸك قاسيەتتەر بايقالادى. ەڭ ەۋەلٸ ويىنىڭ كەڭدٸگٸ, سونان سوڭ پەيٸلٸنٸڭ كەڭدٸگٸ. بابالارىمىزدىڭ «پەيٸلٸڭ تارىلماسىن» دەگەن سٶزٸن تٸلەك رەتٸندە قابىلدايمىز, دەگەنمەن استارىندا قولىڭدا باردى باعالاپ, ىقساتتاپ جۇمساۋعا تىرىس دەيتٸن تاپسىرما جاتقانداي. كەڭ ويلاۋ ەركٸمنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ, ويدىڭ كەڭدٸگٸ ٷلكەن شارۋا ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. وسى ورايدا, ادام ٶمٸرٸنٸڭ قانداي بولماعى ويى مەن نيەتٸنە بايلانىستى ەكەنٸ ايبىننىڭ ٶمٸرٸنەن بايقاۋعا بولادى.
ويىنىڭ كەڭدٸگٸ, ەرينە, ۇدايى وقۋىمەن, وقىعانىن كٶڭٸلگە توقۋىمەن, ٷزدٸكسٸز ٸزدەنۋٸمەن قالىپتاسقان بولار دەسەك, پەيٸلٸنٸڭ كەڭدٸگٸ ەجە تەربيەسٸ, ەكەنٸڭ قانى مەن انانىڭ اق سٷتٸنەن دارىعان سيياقتى. تاعى بٸر ەسكەرەتٸن جەيت, ايبىن پەرزەنتحانانىڭ تار بٶلمەسٸندە ەمەس, قازاقتىڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸ كەڭ جايلاۋدىڭ بيٸك تٶرٸندە ٶمٸرگە كەلۋٸ. پەيٸلٸنٸڭ كەڭدٸگٸنە قاراپ, جومارتتىعى جايلاۋدىڭ تٶسكەيٸندە دٷنيە ەسٸگٸن اشقان سەتتەن باستاۋ الىپ, جايلاۋ اياسىندا قىزىق-دۋمانى تولاستامايتىن قازاق حالقىنىڭ نيەتٸنەن نەر الىپ, سۋسىنداعانداي.
بيٸكتٸك دەگەن سيپاتتاماعا كەلسەم, بيٸكتەن قاراعان ادامعا المايتىن اسۋ بولمايدى. ايبىننىڭ جٷرٸپ ٶتكەن ٶمٸرٸنە ٷڭٸلسەم, كٷرەسكەرلٸك تە, قايراتكەرلٸك تە, باتىلدىق تا جەتٸپ ارتىلادى. مەكتەپتە وقىپ جٷرگەندە تٶرتٸنشٸ سىنىپتان /كلاسستان/ ستاروستا بولۋى ليدەرلٸكتٸڭ باستاۋى ٸسپەتتٸ. سەگٸزٸنشٸ سىنىپتان باستاپ كومسومول ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ بولعان. ەندٸ, وسىعان سوۆەت وداعىنىڭ ماقتانىشى «ارتەك» پيونەرلەر لاگەرٸنە جولداما الىپ, ول جەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ابىرويىن ارتتىرعانىن ەسكەرسەك, ايبىننىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸنٸڭ ەرتە باستان قالىپتاسقانىن كٶرەمٸز.
عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقارعان جىلدارىمدا بايقاعانىم, ايبىننىڭ بارلىق مەسەلەگە بيٸكتەن قاراپ, جاڭاشىلدىققا ۇمتىلۋى. ٸسكەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ٶندٸرٸستە بولسىن, عىلىمدا بولسىن قانشاما جاقسى نەتيجەلەرگە جەتتٸ, قىزمەتٸ دە ٶستٸ. مىسالى, «كٶكتال» اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىندا قىزمەت اتقارعان جىلدارى بٷكٸل وداقتىق كومسومولدار ۇيىمىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭٸپ العانىن بٸلەمٸن. وسى جەڭٸس بٸلٸم مەن ٶندٸرٸستٸ ۇتىمدى ۇشتاستىرۋدىڭ جەمٸسٸ ەدٸ. ستۋدەنت كەزٸندە عىلىمي جوباسى بٷكٸل وداقتىق كونكۋرستا ەڭ ٷزدٸك عىلىمي ٸزدەنٸستەر نوميناتسيياسى بويىنشا ۆاسحنيل-دٸڭ مەدالٸن ۇتىپ العانى ەسٸمدە. كەيٸندەرٸ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى «اسىل تٷلٸك» اكتسيونەرلٸك قوعامىن قۇرىپ, ونىڭ جۇمىسىن زاماناۋي دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا بٸلدٸ.
وسى تۇرعىدان, ايبىننىڭ اينالاسىنداعى ادامداردى ٶمٸر سٷرۋگە قۇلشىندىرۋ, ساپالى قىزمەت جاساۋعا ىنتالاندىرۋ جەنە ولاردى جاڭاشىلدىققا جەتەلەۋ قاسيەتٸ – بيٸككە ۇمتىلعان ازاماتتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸ دەر ەدٸم.
ايبىننىڭ بويىنداعى تاعى بٸر قاسيەت – تەرەڭدٸك. شىنىمەن دە, ايبىن تەرەڭ ويلايدى. وقىعانى مول, توقىعانى كٶپ, جيناعان ٸلٸم-بٸلٸمٸ دە تەرەڭ. عىلىمداعى بٸلەتٸن ٸلٸمدەرٸ مەن جاڭالىقتارى ٶز الدىنا, قازاق اقىن-جازۋشىلارىنان بٶلەك, ەلەمدٸك ٷزدٸك تۋىندىلارمەن, فيلوسوفييالىق ەڭبەكتەرمەن جەنە ساياساتكەرلەردٸڭ تۇجىرىمدى سٶزدەرٸمەن جەتە تانىس. ەسٸرەسە, قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸمەن قاناتتانىپ, ناقىل سٶزدەرٸمەن سٶز ساپتاۋى قازاقى بولمىسىن اشا تٷسەدٸ.
عىلىمعا ەرتە ارالاسقاننان بولار, ەر نەرسەگە عىلىمي نەگٸزدە قارايتىن ەدەت قالىپتاسقان. العاشقى عىلىمي ماقالالارى ستۋدەنتتٸك كەزدە مەسكەۋ مال دەرٸگەرلٸك اكادەميياسى قابىرعاسىندا جارىققا شىققان. بٷگٸنگٸ تاڭدا 500-دەن استام عىلىمي جارييالىمدارى جارىق كٶردٸ. بۇل دا جاقسى كٶرسەتكٸش, بيٸك جەتٸستٸك. وسى ورايدا, ايبىننىڭ عالىم رەتٸندە بولمىسىن ايشىقتاۋدى پارىزىم دەپ سانار ەدٸم.
عىلىمي پايىمدارىنا توقتالسام. بٸرٸنشٸدەن, مال شارۋاشىلىعى قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن اداقتاعان عىلىمي شىعارمالارىن تالداساڭ عىلىمي ويلاۋ ەلەۋەتٸنٸڭ ەرەكشە قىرلارىنا تەنتٸ بولاسىڭ. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ تاريحىن سارالاۋ جەنە ونى دامىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ بارىسىندا بايىرعى حالىقتىڭ سول تۇستاعى ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق احۋالىنا تەرەڭ بويلاپ, ەجەلدەن قالىپتاسقان شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ ەدٸستەرٸنٸڭ قىر-سىرىن عىلىمي تۇرعىدان سارالايدى.
مەسەلەن, ەلٸمٸزدٸڭ كەڭ دالاسىندا باتىسى مەن شىعىسىن, وڭتٷستٸگٸ مەن سولتٷستٸگٸن تۇتاستىرىپ جاتقان تابيعي جايىلىم كەشەندەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋعا باعىتتالعان دوكتورلىق عىلىمي ٸزدەنٸسٸ مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ سالاسىنداعى ماڭىزى اسا جوعارى عىلىمي ەڭبەك. وسى جۇمىستىڭ عىلىمي جاڭالىعى ٶز الدىنا, ونىڭ تەورييالىق قۇندىلىعى اگرارلىق عىلىمعا قوسىلعان سالماقتى ٷلەس. ەزەلگٸ قازاق حالقىنىڭ كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىن ۇتىمدى جٷرگٸزۋدەگٸ تابيعي جايىلىمداردىڭ ماۋسىمدىلىعى مەن ٶرٸستەگٸ ٶسٸمدٸكتەردٸڭ بيولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ مال شارۋاشىلىعىن تيٸمدٸ ٶركەندەتكەن ەدٸس-ەدەتتەرٸن عىلىمي تۇرعىدان «كەڭەستٸك مودەل» دەگەن اتاۋمەن دەلەلدەپ, ونى زاماناۋي تۇرعىدان جٷزەگە اسىرۋدىڭ قاعيدالارىن ۇسىندى.
تابيعي جايىلىمداردى پايدالانۋدىڭ وڭتايلى ەدٸسٸ رەتٸندە كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋدٸڭ العى شارتتارى جاسالدى. وسى ورايدا, مال جايۋدىڭ ٶرٸستەگٸ ٶسكەن ٶسٸمدٸكتەرگە تيگٸزەتٸن ەسەرٸ, شامادان تىس مال جايۋدىڭ توپىراقتىڭ بەتكٸ جامىلعىسىنا كەرٸ ەسەرٸ, جايىلىمداعى شٶپتەردٸڭ كورەكتٸك قۇندىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ جايىلىمداردى پايدالانۋ رەتتٸلٸگٸ مەن تەرتٸبٸ جٷيەلەندٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وسى ەڭبەكتٸڭ عىلىمي جاڭالىعى ەرالۋان جايىلىم تٷرلەرٸن ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ تەورييالىق نەگٸزدەرٸن دەلەلدەپ, پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعىن ٸس جٷزٸندە كٶرسەتتٸ.
كەزٸندە الاش كٶسەمدەرٸ نازار اۋدارعان, بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتا كٶپ جىلدار تٸرشٸلٸك ەتكەن حالىقتىڭ عاسىرلار بويى ساناسىنا سٸڭگەن دەستٷرلەرٸ قولدانىستان شىقسا, حالىق ٷلكەن تىعىرىققا تٸرەلەدٸ دەگەن مەسەلە دە ايبىننىڭ ٸزدەنٸستەرٸنەن ورىن الدى. ٶيتكەنٸ, داعدىلانعان تٸرلٸكتەن بٶتەن شارۋاشىلىققا ادامنىڭ بٸردەن يكەمدەلە كەتۋٸ قيىن جاعداي. «تٸرشٸلٸك قاراكەتٸ ٶزگەرگەن سوڭ ادامدار قينالىسقا تٷسەدٸ, جاسيدى, ونىڭ اقىرى بويكٷيەزدٸككە الىپ كەلەدٸ» دەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ بولجامى حالىقتىڭ قالىپتاسقان شارۋاشىلىق جٷرگٸزۋ ەدەت-داعدىسىنىڭ كٷيزەلٸسكە تٷسكەنٸنەن كٶرٸنٸس تاپتى.
وسى ورايدا, عاسىرلار بويى تٸرشٸلٸك ەتكەن ورتاسىنا بەيٸمدەلگەن تابيعاتتىڭ تٶل تۋىندىسى رەتٸندە قالىپتاسقان جەرگٸلٸكتٸ مال تۇقىمدارىن ٶسٸرۋ داعدىسى كەڭەس دەۋٸرٸ كەزەڭٸندە ٷلكەن ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. ۇلان عايىر دالا تٶسٸندە كٶشپەلٸ تٸرلٸك ەتكەن بابالارىمىز تابيعاتتىڭ اياسىندا قولدان جاعداي جاسالماسا دا, ٶز تٶلٸنەن كٶبەيە الاتىن, قورشاعان ورتانىڭ قيىندىقتارىنا كٶنبٸس وسى مالداردى تەگەۋٸرٸندٸ سۇرىپتاۋ تەزٸنەن ٶتكٸزگەنٸ زور جەتٸستٸك ەدٸ. الايدا, مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ ماقساتى, ەرٸ جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىن دامىتۋعا بەيٸمدەۋ ٷردٸستەرٸ قازاق حالقىنىڭ قالىپتى تٸرشٸلٸگٸنە, ونىڭ ٸشٸندە مال باعۋ داعدىسىنا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ.
وسى ورايدا, ايبىن تٶرەحانوۆتىڭ «مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە, تابيعاتتىڭ تٶل پەرزەنتتەرٸنە باسىمدىق بەرۋ كەرەك, ەكٸنشٸدەن, قازاقتىڭ مال ٶسٸرۋ تەجٸريبەسٸنە زاماناۋي تەحنولوگييالاردى بەيٸمدەۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىسى ويعا قونىمدى. ٶيتكەنٸ, ٶتكەندٸ سارالاساق, قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مال باعۋ تەجٸريبەسٸنەن اجىرادىق, جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ تۇقىمىن تازا قالپىندا ساقتاي المادىق, سوندىقتاندا تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸكتە دامىعان مال شارۋاشىلىعى سالاسى توقىراۋعا ۇشىرادى. عالىمنىڭ ۇسىنىسىنىڭ استارىندا, تابيعاتتىڭ تٶل تۋىندىسى بولىپ تابىلاتىن جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ تەكتٸك قورىن تازا ساقتاۋ, ەلەمدٸك سەلەكتسييانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن قولدانۋ بارىسىندا كەزدەسەتٸن سەلەكتسييالىق داعدارىس كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ مال گەنوتيپٸن قايتا قولدانۋ ارقىلى مالدى ازعىندالۋ ٷردٸسٸنەن ساقتاپ قالۋ ٸلٸمٸ جاتتى.
وسىنداي باتىل عىلىمي بولجامدار ۇسىنعان عالىم 2010 جىلدارى ەلٸمٸزدە مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋ ٷشٸن, الدىمەن سەلەكتسييا جۇمىستارىن جولعا قويىپ, مال ازىعىن قامداۋ مەن مال دەرٸگەرلٸك مەسەلەلەرٸنە پەرمەن بەرۋ ارقىلى «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا» باعدارلاماسىن ٶندٸرٸسكە ۇسىنىپ, وسى باعىتتا ٷلكەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن باستادى.
«كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا» باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى رەتٸندە, مال اسىلداندىرۋ ٷردٸستەرٸن زاماناۋي تالاپتارعا ساي اۆتوماتداندىرۋ جٷيەسٸنە كٶشٸرۋ باستاماسىن ۇسىنىپ, وسى باعىتتا اقپاراتتىق-ساراپتاما جٷيەسٸن /ياس/ جاساقتاۋدى قولعا الدى. وسى جٷيە /ياس/ باستاپقى كەزەڭدە سىن-ەسكەرتپەلەرگە ۇشىراسا دا, ەلٸ كٷنگە جۇمىس ٸستەپ تۇر, ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان ەمەس. ەزٸرگٸ ۋاقىتتا رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق اسىل تۇقىمدى مال ٶسٸرەتٸن شارۋالار وسى جٷيەنٸڭ قىزمەتٸنە جٷگٸنەدٸ. ەۆرازييالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا مال اسىلداندىرۋ سالاسى بويىنشا وسى جٷيە عانا باياندى قىزمەت اتقارىپ, باسقا ەلدەردٸڭ نازارىنا ٸلٸنگەن. الداعى ۋاقىتتا وسى جٷيەنٸڭ وداق شەڭبەرٸندە مال اسىلداندىرۋ جۇمىسىنا مۇرىندىق بولاتىنىنا كۋە بولساق, قازاقستاندىقتار ٷشٸن ماقتانىش بولاتىنى سٶزسٸز.
ايبىننىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ماقتانىشى رەتٸندە اتالاتىن عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸ جەتەرلٸك. مىسالى, رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى «اسىل تٷلٸك» اكتسيونەرلٸك قوعامى قولدانىپ كەلە جاتقان اتالىق مالداردىڭ ۇرىقتارىن مۇزداتۋدىڭ زاماناۋي تەسٸلٸ ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەدٸ. ايتۋلى جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ - جاڭا تۇقىم بولىپ قالىپتاسقان «ەتتٸ مەرينوس» قويى. ساۋىن سيىر سالاسى بويىنشا, رەسپۋبليكامىزدا ٶسٸرٸلٸپ كەلە جاتقان جەرگٸلٸكتٸ مالدىڭ, مىسالى, الاتاۋ تۇقىمىنىڭ سٷتتٸ باعىتتاعى جاڭا تيپٸ «اقىرىس», سيممەنتال تۇقىمىنىڭ سٷتتٸ تٷرٸ «ەرتٸس» جاڭا تيپٸ جەنە قارالا سيىردىڭ قازاقى تٷرٸ «سايرام» جاڭا تيپتەرٸنٸڭ اۆتورى. وسى جەتٸستٸكتەر جايلى اقپاراتتار بۇقارالىق باسپا بەتتەرٸندە جارييالانىپ, كەڭٸنەن ناسيحاتتالدى. بۇل سەلەكتسييالىق جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸر پاراسى.
سونىمەن بٸرگە, ەتتٸ باعىتتاعى سيىر تۇقىمدارىنىڭ بٸرنەشە تيپتەرٸ مەن اتالىق ٸزدەرٸنٸڭ /لينييا/ قالىپتاسۋىنا اتسالىستى, ٶنٸمدٸ, ياعني ەتتٸ-سٷتتٸ باعىتتاعى جىلقى مالىنىڭ جاڭا تيپٸ قوجامبەردٸ تۇقىمىنىڭ جەنە جىلقى شارۋاشىلىعىنداعى بٸرنەشە اتالىق ٸزدەرٸنٸڭ اۆتورى. مال شارۋاشىلىعىنان تىسقارى, مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ سالاسىندا دا سەلەكتسييالىق جۇمىستارعا جەمٸستٸ باسشىلىق ەتٸپ, ەركەك شٶپتٸڭ جاڭا تۇقىمى «سابات» پەن جوڭىشقانىڭ جاڭا «بالاۋسا» تۇقىمدارىن شىعارۋعا بەلسەنە قاتىستى, ەرٸ اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ.
عىلىمي جۇمىستارىنا بويلاي بەرسەك, قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸكتەر ۇشان تەڭٸز. مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم باسقا, ول ايبىنعا تەن قاراپايىمدىلىق. مىسالى, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ايعايلاماي-اق ٷلەس قوسۋى. بار نيەتٸمەن, جان-تەنٸمەن قىزمەتكە بەرٸلۋ ايبىن ٷشٸن ازاماتتىق پارىز, ەرٸ نامىس ٸسپەتتٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اتلاسىن شىعارۋ بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى بٶلٸمٸن, ونىڭ ٸشٸندە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ سالاسى بويىنشا قاراستىرىلعان ماتەريالداردى دايىنداۋعا باسشىلىق ەتتٸ. وسى ەڭبەگٸن اتاقتاپ ايتقانىن ەستٸگەن ەمەسپٸن. عالىمعا تەن قاراپايىمدىلىقپەن ارزان بەدەلگە بوي الدىرماي, مٷمكٸندٸگٸ بولا تۇرا جەتٸستٸكتەرٸن جارييا ەتٸپ, جاعىمدى يميدج قالىپتاستىرۋعا تالپىنعان ەمەس. ونىڭ بويىنداعى وسى قاسيەت ٶمٸرلٸك قاعيداتى ٸسپەتتٸ, مەن وسىعان تەنتٸمٸن.
قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸنە ارنالعان انا تٸلٸندە دايىندالعان بٸرنەشە وقۋلىقتار شىعاردى. وسىلاي, «قازاق تٸلٸ – عىلىمنىڭ تٸلٸ بولا المايدى» دەگەندەرگە ناقتى ٸسٸمەن تويتارىس بەردٸ. مىسالى, «مال ٶسٸرۋ جەنە سەلەكتسييا», «شالعىندىق-جايىلىمدىق مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ», «اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسىن ساراپتاۋ جەنە باقىلاۋ», «ٸرٸ قارا شارۋاشىلىعى» اتتى وقۋلىقتارى جەنە «مال سەلەكتسيياسى» پراكتيكۋمى مەن «قازاقستاندا مال مەن كۇس ازىقتاندىرۋ جەنە ازىق دايىنداۋ تەحنولوگيياسى» انىقتامالىعى ستۋدەنتتەر قاۋىمى مەن جوعارى جەنە ارنايى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارى ٷشٸن باعدارشام ٸسپەتتەس.
باسشىلىق كٷردەلٸ ٸستەردٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زور ادامعا تاپسىراتىنى بەلگٸلٸ. رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى جۇمىسىنىڭ قالىپتى ٷردٸسكە تٷسكەنٸ سول ەدٸ, ايبىندى كەڭەس وداعىنان قالعان بٸرنەشە ينستيتۋتتىڭ بازاسىندا جاساقتالعان جاڭا عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىقتى باسقارۋعا جٸبەردٸ. قوي شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋاشىلىعى, ٸرٸ قارا شارۋاشىلىعى, مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ جەنە مال دەرٸگەرلٸك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن بٸرٸكتٸرگەن «مال شارۋاشىلىعى جەنە ۆەتەرينارلىق عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىعىنا» باسشىلىققا ايبىن وسىلاي تاعايىندالعان ەدٸ.
وسى كەزەڭدە, رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە مال شارۋاشىلىعىنداعى سەلەكتسييالىق جۇمىستار جاندانىپ, تەحنولوگييالىق ٸزدەنٸستەر جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, زاماناۋي تالاپ تۇرعىسىنان گەنومدىق ساراپتاۋ جٷرگٸزۋ ەدٸستەرٸ ٶندٸرٸسكە جول تارتتى. تابيعي جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ عىلىمي نەگٸزدەرٸ جاساقتالىپ, ەكپەلٸ شٶپتەردٸڭ جايىلىم كەشەندەرٸنٸڭ دامۋىنا ەسەرٸ پايىمدالدى. زامانا تالابىنا وراي, مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋدىڭ العىشارتتارى انىقتالىپ, مال ازىقتاندىرۋدىڭ جاڭا ەدٸس-تەسٸلدەرٸن ٶندٸرٸسكە بەيٸمدەۋدٸڭ عىلىمي نەگٸزدەرٸ قاراستىرىلىپ, پراكتيكالىق قولدانىسىنا پەرمەن بەرٸلدٸ. وسىنداي كەشەندٸ زەرتتەۋلەردٸڭ نەگٸزٸندە تٶرت تٷلٸكتٸ تەڭ ٶسٸرۋدٸڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسى جاسالىپ, مينيسترلٸككە ۇسىنىلدى. وسى ەڭبەكتەرٸندە ەلەمدەگٸ وزىق تەحنولوگييالاردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋدٸڭ عىلىمي نەگٸزدەرٸ تيياناقتالدى.
ايبىننىڭ عالىم رەتٸندە, قايراتكەر رەتٸندە ٸزدەنٸسٸ دە, شىعارماشىلىعى دا كٶپ قىرلى. جوعارىدا اتاپ كەتكەن عىلىمداعى تىڭ ويلارى مەن باتىل ٸزدەنٸستەرٸ ٶز الدىنا, بۇقارالىق باسپاسٶز بەتٸندە جارىق كٶرگەن تەرەڭ ويلى ماقالالارى مەن اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن ماعنالى سۇحباتتارى شىعارماشىلىق قابٸلەتٸنٸڭ كٶپ قىرلىلىعىنا كۋە. كەيبٸر سۇحباتتارىندا, مىسالى, «الاش ايناسى» گازەتٸنە بەرگەن «جاقىن جايىلىمداردى ازعىنداۋدان ارىلتىپ, شالعاي جايىلىمداردى پايدالانۋدى قولعا العان دۇرىس» اتتى سۇحباتىندا, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتٸندە جارييالانعان «پوتەنتسيال - ۆ ميلليوناح گەكتاروۆ. وتگوننىە پاستبيششا - نەيسپولزۋەمىي رەزەرۆ رازۆيتييا وتەچەستۆەننوگو جيۆوتنوۆودستۆا» ماقالاسىندا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالانعان «بەسەكەنٸڭ بٸر شارتى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ» مەن «ساپالى جەمشٶپ - مول ٶنٸم كەپٸلٸ» جەنە «اقيقات» جورنالىندا بەرٸلگەن «وتاندىق عالىمدار زاماناۋي تەحنولوگييالارعا ٸلەسە الۋدا ما?» ماقالالارىندا قايتالانباس ويلار ايتىلىپ, باتىل ۇسىنىستار جاسالادى.
وسى ورايدا, ايبىندى عالىم رەتٸندە تانىتقان عىلىمي جاڭا زەرتتەۋلەرٸ مەن ٸزدەنٸستەرٸندەگٸ تەورييالىق تولىقتىرۋلار عانا ەمەس, كٶپشٸلٸككە ارنالعان پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى دەسەك اقيقاتتان الىستامايمىن. مىسالى, «اتا-بابالارىمىز قولدان سۇرىپتاۋدى ساۋاتتى جٷرگٸزگەن», «تەكتٸلٸك - مال ٶسٸرۋدٸڭ العى شارتى», «جىلقى - تٶرت تٷلٸكتٸڭ تٶرەسٸ», «قۇتتى مالدىڭ» قۇتى كەتپەسٸن», «مال شارۋاشىلىعىن قالاي دامىتامىز?» اتتى تانىمدىق ماقالالارىندا بايىرعى قازاق حالقىنىڭ دەستٷر-داعدىسىنا سٷيەنە وتىرىپ, زاماناۋي مال ٶسٸرۋدٸڭ قىرى مەن سىرىن اشا تٷسەدٸ. ايبىن قاي تاقىرىپتا مەسەلە كٶتەرمەسٸن, نىق سەنٸممەن پروبلەما بولمىسىنا تەرەڭ بويلاپ, زاماناۋي اعىم اۋانىن ەسكەرٸپ, جان-جاقتى تۇجىرىم جاسايدى. فراگمەنتارلى ويلاردى بٸر جٷيەگە تۇتاستىرىپ, كەشەندٸ شەشٸم قابىلداۋعا ۇمتىلادى. بۇل عالىمعا تەن ەرەكشە قابٸلەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ.
سونىمەن بٸرگە, عىلىمي زەرتتەۋلەرٸن انا تٸلٸندە جارييالاۋ بارىسىندا كٶپتەگەن تەرميندەردٸ قولدانىسقا ەنگٸزدٸ. «مال ٶسٸرۋ جەنە سەلەكتسييا», «شالعىندىق-جايىلىمدىق مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ», «اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسىن ساراپتاۋ جەنە باقىلاۋ» جەنە «ٸرٸ قارا شارۋاشىلىعى» وقۋلىقتارىندا جٷزدەن اسا جاڭا تەرميندەر قولدانىسقا ۇسىنىلدى. وقىتۋشىلار مەن وقۋشىلار تاراپىنان توسىرقاماي اينالىمعا ەنگەن وسى تەرميندەر اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا, ەسٸرەسە مال شارۋاشىلىعىندا كەڭٸنەن قولدانىلادى.
«سٶزٸ جوعالعان جۇرتتىڭ ٶزٸ دە جوعالادى» دەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ۇستانىمىنا سٷيەنگەن ايبىن, مال شارۋاشىلىعىنداعى عىلىمي تەرميندەردٸڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا پەرمەن بەرٸپ كەلە جاتقان عالىمداردىڭ بٸرٸ. قاعازعا تٷسكەن ەر تەرميننٸڭ عىلىمي استارى قازاقى ۇعىممەن ٷيلەسٸمدٸ بولۋىنا مەن بەرٸپ, سٶزدٸڭ قاتتالىپ تٷسۋٸنە دەيٸن نازاردا ۇستايدى. مىسالى, ەۋكە - پودگرۋدوك, بولبىر - رىحلىي, جاباعى جٷن - رۋننايا شەرست, مەۋٸتٸ جٷن - كامۆولنايا شەرست, جەتٸلمەي قالۋ - نەدورازۆيتيە, جٷيكەسٸ جۇقا - نەرۆنىي تيپ, كٷيگەلەك - نەۋروۆنوۆەشەننىي تيپ, كٷيتتەۋشٸ قوشقار - باران-پروبنيك, ٶنٸپ-ٶسۋ - ۆوسپرويزۆودستۆو, سارقا ساۋۋ – رازدوي, سۋالعان سيىر – سۋحوستوينايا كوروۆا, تۇقىمنىڭ ازعىنداۋى – ۆىروجدەنيە پورودى, اتالىقٸز – لينييا. وسى تەرميندەردٸڭ قازاقشا اتالۋى كٶڭٸلگە قونىمدى, تٸلگە جاتىق ەرٸ قازاقى ۇعىمعا ساي ٶرٸلۋٸ كٶزگە ۇرىپ تۇر.
ايبىن ەڭبەك جولىنداعى بارلىق بيٸكتەرگە ٶزٸنٸڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ, بٸلٸكتٸلٸگٸ, تالاپشىلدىعى, تالعامپازدىعى جەنە ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەرٸ ارقىلى جەتتٸ. ٶمٸر جولىندا تالاي قيىندىق پەن ەدٸلەتسٸزدٸكتەردٸ باستان كەشٸردٸ. الايدا, ەشبٸرٸنە مويىعان ەمەس. اقىل-ويىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاپ, رۋحىنىڭ قۋاتىنا سٷيەنٸپ, اينالاداعى بولىپ جاتقان جاعدايلارعا بارىنشا سابىرلىقپەن قاراپ, ۋاقىتشا تۋىنداعان قيىندىقتاردى جەڭە بٸلدٸ.
ٶزٸنە تەن تاباندىلىعىمەن مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي ۇستانىمدارىنا سەنٸمدٸلٸكپەن قاراپ, بٷگٸنگٸ تاڭدا سول باعىتتاردى قايتا جاڭعىرتىپ, ٸسكە اسىرۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن ارناۋدا. ٷلگٸ بولار جاقسى قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ عىلىمي ماقالالاردىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلۋٸ. عىلىمي جارييالانىمدار بولسىن, عىلىمي ٸزدەنٸستەر بولسىن, تاپتاۋىرىن بولعان ەسكٸ سارىننان باس تارتىپ, زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ وزىق ماتەريالداردى دايىنداۋعا ەرەكشە مەن بەرەتٸن تالاپشىلدىعى. بٷگٸنگٸ بيٸككە جەتكٸزگەن دە وسى تالاپشىلدىعى بولار.
ايبىننىڭ جاقسى جاقتارى كٶپ, دەگەنمەن ٷلگٸ تۇتاتىن قاسيەتٸنٸڭ بٸرەگەيٸ – ٸزدەنٸمپازدىعى. ٷنەمٸ ٸزدەنٸس ٷستٸندە. كٸتاپ, گازەت-جۋرنالداردى ٷزبەي وقۋ كٷندەلٸكتٸ داعدىعا اينالعان. وقىعان ماتەريالدارىنىڭ كەرەكتٸ تۇستارىن تٷرتٸپ, قاعازعا تٷسٸرۋدەن جالىقپايتىن ەدەتٸ تاعى بار. سٶيلەسكەندە سۇحباتتاسىن ەڭگٸمەنٸڭ يٸرٸمٸنە باۋراپ الۋ دا ايبىنعا تەن ەرەكشەلٸك. سونىمەن بٸرگە, تابان استىندا سٶز تابۋعا, ۇتقىر شەشٸم قابىلداۋعا, قيسىنىن كەلتٸرٸپ جىلدام جاۋاپ بەرۋگە شەبەر. وسى قاسيەتتەر بٸلٸمٸ مول, ٸزدەنٸمپاز ادامنىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸن ايعاقتاپ تۇرعانداي.
بٸلٸممەن قاتار بٸلٸكتٸلٸگٸن دە ەلگە مويىنداتقان ازامات. عىلىمي جيىنداردا تالاس-تارتىس تۋىنداعان پٸكٸرلەردٸ بٸر ارناعا توعىستىرىپ, بەرٸ مويىندايتىن كەسٸمدٸ شەشٸم ايتا الاتىن ەدٸلدٸگٸ دە عىلىمي ورتاعا مەلٸم. عىلىمعا دەگەن ادالدىعىنىڭ كۋەسٸ عىلىمي-تانىمدىق ماقالالارىندا عىلىمي بولجامداردى تانىمدىق تۇرعىدان كٶركەم سۋرەتتەپ, ەسكەرٸلمەگەن ەلگە تانىس دٷنيەلەردٸ /قۇبىلىستاردى/ جاڭا قىرىنان سيپاتتاپ, عالىمداردى دا, وقۋشىلاردى دا ويعا جەتەلەيدٸ. جيناعان بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن, اتقارار ٸسٸنٸڭ مەيەگٸنە اينالدىرا العان وسى قابٸلەتٸ كەلبەتٸنە كٶرٸك بەرٸپ, كٸسٸلٸك مەرتەبەسٸن اسقاقتاتا تٷسكەندەي.
وسى ورايدا, قازاق اگرارلىق عىلىمىنىڭ تىنىسىنا دەم بەرگەنٸمەن قاتار, باسقا ەلدەردٸڭ عىلىمي ورتاسىنا ۇلتىمىزدىڭ ٷزدٸك جەتٸستٸكتەرٸن تانىتۋ بارىسىندا رەسەي, اقش, فرانتسييا جەنە المانييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ عىلىمي جارييالانىمدارىندا ماقالالار جارييالاپ, قازاقستاندىق عىلىمنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە زور ٷلەس قوسىپ كەلە جاتىر.
ەڭبەك سٷيگٸشتٸگٸ ٶز الدىنا, جالقاۋلىق پەن كەرتارتپالىققا جانى قاس. جان قۋاتى مول بولعاندىقتان, قازاقشىلىققا سالىنبايتىن تەۋەكەلشٸل ازاماتتىعى بار. كٶپ عالىمدارعا تەن «اربانى سىندىرماي, ٶگٸزدٸ ٶلتٸرمەي», باستاعان ٸستەرٸن اياقسىز قالدىرۋ دەگەن ايبىنعا جات قاسيەت. «تەۋەكەل تٷبٸ – جەل قايىقتىڭ» ەسكەگٸن قورىقپاي ەسەتٸن باتىلدىعى بار. وسى باتىلدىعى بولار, ەل ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان 2000 جىلدارى, ماتەريالدىق بازاسى كٷيرەپ جاتقان اقمولا وبلىستىق مال اسىلداندىرۋ ستانتسيياسىنىڭ نەگٸزٸندە رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى «اسىل تٷلٸك» قوعامىن قۇرىپ, جۇمىسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كٶتەردٸ.
2010 جىلدارى «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا» باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, رەسپۋبليكامىزداعى اسىل تۇقىمدى مال ٶسٸرۋدٸڭ جاڭا باعىتىن جاساقتاپ, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا تسيفرلاندىرۋ جٷيەسٸن /ياس/ ەندٸردٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا, كەزٸندە 2012 جىلدارى باستاعان مال تۇقىمىن باعالاۋدىڭ زاماناۋي جٷيەسٸن تولىق ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە بار كٷش-جٸگەرٸن سالۋدا. ەڭ باستىسى, گەنومدىق سارالاۋ ارقىلى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ قۇندىلىعىن ەرتە انىقتاۋدىڭ ۇتىمدى ەدٸستەرٸن ٶندٸرٸسكە ۇسىنۋعا بار بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن جۇمىلدىرۋدا.
ادامي جاقسى قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸر پاراسى – قولى اشىق, كٶپشٸلدٸگٸ. كۋرستاستارىنا, جانىندا جٷرگەن جاقىن ازاماتتارعا جىلى ىقىلاس تانىتىپ, ەردايىم كٶمەك كٶرسەتٸپ, دەمەپ جٸبەرۋگە دايىن تۇرادى. ٷيٸندە بولسىن, ٸس ساپاردا بولايىق, ەردايىم دەم-تۇزىن ۇسىناتىن قازاقى قوناقجايلى مٸنەزٸنە رازى بولاسىڭ. قىزمەتٸن بۇلداماي, ٷلكەندٸ قۇرمەتتەپ, كٸشٸگە ٸزەتپەن قاراپ, ادام كٶڭٸلٸن جىعا بەرمەيتٸن كٸشٸپەيٸلدٸلٸگٸ باسىم. دەگەنمەن, بەتٸڭە ايتاتىن تۋراشىل, بٸربەتكەي مٸنەزٸنە ساي كەيدە, اشۋ قىسقاندا بۋراداي بۋىرقانۋى دا مٷمكٸن.
جوعارى وقۋ ورنىندا بٸرگە وقىعان, ەرٸ ٷزەڭگٸلەس دوسىم ايبىننىڭ قىر-سىرىنا ٷڭٸلە وتىرىپ, «ۇستازى جاقسىنىڭ, ۇستامى جاقسى» دەگەن ناقىل كٶكەيگە قوناقتادى. ايبىننىڭ ەردايىم اۋزىنان تاستامايتىن, ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن ۇستازىنىڭ بٸرٸ اكادەميك لەۆ كونستانتينوۆيچ ەرنست. اكادەميك ل.ك. ەرنست كەڭەستٸك وداقتىڭ بەلگٸلٸ عالىمدارىنىڭ بٸرەگەيٸ, ۆاسحنيل-دٸڭ وتىز جىلدان اسا ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ بولعان مەملەكەتتٸك قايراتكەر, ەرٸ عۇلاما عالىم. كەڭەس وداعىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ العىشارتتارىن عىلىمي نەگٸزدە قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ەڭبەك سٸڭٸرگەن عالىم-ۇيىمداستىرۋشى. كەڭەس وداعىنىڭ اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن ٸلگەرٸلەتۋ باعىتىنداعى كەشەندٸ باعدارلاماسى «سەلەكس» - تٸڭ باستى اۆتورى.
ٶمٸرٸنٸڭ جاۋاپتى كەزەڭدەرٸندە ۇستاز بولعان ادامدار دا كەڭەس وداعىنىڭ عىلىمي ورتاسىنا تانىمال جاندار. مال دەرٸگەرلٸك اكادەميياسىندا ديپلومدىق جۇمىسىنا جەتەكشٸ بولعان اكادەميك كراسوتا ۆلاديمير فيليپپوۆيچ ەدٸ, گەنەتيكا ٷيٸرمەسٸندە عىلىمي جەتەكشٸسٸ پروفەسسور گەن نيكيفيروۆيچ شانگين-بەرەزوۆسكيي بولدى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىنا ل.ك. ەرستپەن قاتار قازاقستاندىق عالىم - اكادەميك, سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ قاسىم ەبۋۇلى اسانوۆ جەتەكشٸلٸك ەتتٸ. سوۆەت وداعىنا تانىمال عالىمدار - اكادەميكتەر ق.ٷ. مەدەۋبەكوۆ, ي.ن. نەچاەۆ, ر.ا. ورازاليەۆ سيياقتى تۇلعالارمەن يىقتاسىپ بٸرگە قىزمەت اتقاردى. ايبىننىڭ عىلىمعا ادال ازامات بولىپ قالىپتاسقانىنا وسىنداي ۇستازدارىنان بٸلٸم الىپ, ٷلگٸ-ٶنەگە ٷيرەنگەنٸ بولار. بٸلٸم جولىندا دا, عىلىمي ٸزدەنٸستەردە اقىل-بٸلٸمٸ اسقان ادامداردىڭ قارىمىندا شىڭدالىپ, عالىمدىعىن جالعاستىرۋدان تانباي كەلەدٸ.
ٷزەڭگٸلەس دوسىم ايبىن وسىلايشا ٶزٸنٸڭ تابيعي قالپىمەن ازاماتتىق كەلبەتٸن سومداپ, قازاقستاننىڭ اگرارلىق عىلىمىنىڭ ٸلگەرٸلەۋٸنە جان-تەنٸمەن ات سالىسىپ جٷرگەن عالىم. ٶنەگەسٸن ايتا بەرسەم, ٷلگٸ الۋعا تۇرارلىق قاسيەتتەرٸ كٶپ ازامات.
مەن بٸلەتٸن ايبىننىڭ بولمىسى جايلى پايىم مەن قىسقاشا بايانىمنىڭ بٸر ٷزٸك نۇسقاسىن وسىمەن اياقتاپ, ايبىن دوسىما الداعى كەلە جاتقان الپىستىڭ اسقار اسۋىنا ابىرويمەن كٶتەرٸلۋٸنە تٸلەكتەسپٸن.
جٶكەن تۇرمۋحامەتوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ» تٶسبەلگٸسٸنٸڭ يەگەرٸ.
