– نۇرتٶرە اعا, قازاق جۋرناليستيكاسى ۇلتتىق مٷددەنٸ بəرٸنەن جوعارى قوياتىنىن بٸلەمٸز. بəرٸمٸز ەل بٸرلٸگٸنە تٸلەكشٸمٸز عوي. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا قازاقتٸلدٸ جۋرناليستيكاسى تاعى قانداي تاقىرىپتاردى كٶتەرۋٸ كەرەك دەپ ويلايسىز?
– سوڭعى ۋاقىتتارى مۋلتيمەدييالىق جۋرناليستيكا, ياعني, ينتەرنەت جۋرناليستيكا قارقىندى دامىدى. ونىڭ العاشقى ەكپٸنٸمەن بٸراز باسىلىمداردىڭ جابىلىپ قالعانىن دا بٸلەمٸز. قازٸر سول ينتەرنەت جۋرناليستيكانىڭ ەكپٸنٸ بەسەڭسٸگەندەي. جاپاتارماعاي اشىلعان سايتتاردىڭ بەرٸ سول باياعى گازەتكە شىققان ماتەريالداردى كٶشٸرٸپ باسۋدا. سوندا قازاقتٸلدٸ جۋرناليستەر زاماناۋي تەحنولوگييالىق جەتٸستٸككە دايىن بولماعانى ما?
«سايتتاردىڭ كٶپتەپ اشىلۋى دەستٷرلٸ جۋرناليستيكانى ىعىستىرادى, ەندٸگٸ تاڭدا قاعاز تٷرٸندەگٸ باسىلىمداردىڭ كٷنٸ بٸتتٸ» دەگەن ۋەجدٸ ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ اۋزىنان ەستٸپ جٷرمٸز. قازٸر سايتتاردىڭ دەنٸ گازەتتەردە جارىق كٶرگەن ماقالالاردى كٶشٸرٸپ باسۋمەن اينالىسىپ وتىرعانى راس. سول تەرٸزدٸ كەيبٸر گازەتتەر ينتەرنەت باسىلىمدارداعى جارييالانىمداردى جارييالاۋدان ارىعا بارماي وتىر.
– «سايتتاردىڭ كٶپتەپ اشىلۋى دەستٷرلٸ جۋرناليستيكانى ىعىستىرادى, ەندٸگٸ تاڭدا قاعاز تٷرٸندەگٸ باسىلىمداردىڭ كٷنٸ بٸتتٸ» دەگەن ۋەجدٸ ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ شەنەۋنٸكتەردٸڭ اۋزىنان ەستٸپ جٷرمٸز. ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرعانداي, سايتتاردىڭ دەنٸ گازەتتەردە جارىق كٶرگەن ماقالالاردى كٶشٸرٸپ باسۋمەن اينالىسىپ وتىرعانى راس. سول تەرٸزدٸ كەيبٸر گازەتتەر ينتەرنەت باسىلىمدارداعى جارييالانىمداردى جارييالاۋدان ارىعا بارماي وتىر. بۇعان قاراپ قازاقتٸلدٸ جۋرناليستەر زاماناۋي تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرگە دايىن بولماي شىقتى دەگەن پٸكٸر تٷيٸندەۋدٸڭ رەتٸ بولماس. ەلەمدە تەحنولوگييالىق جاعىنان وزىپ كەتكەن جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا سيياقتى مەملەكەتتەردە گازەت پەن ونىڭ ينتەرنەتتٸك نۇسقاسى قاتار ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. گازەتتەر جابىلىپ قالسا, الدىمەن وسى ەلدەردە جابىلار ەدٸ... بۇل ەلدەردٸڭ باستى ارتىقشىلىعى – وقۋ مەدەنيەتٸنٸڭ قالىپتاسقاندىعىندا. مەسەلەن, جاپونييادا «يوۋمۋري» گازەتٸ تاڭەرتەڭ جەنە كەشكە ميلليونداعان تارالىممەن جارىق كٶرەدٸ. مەترودا, قوعامدىق كٶلٸكتٸڭ باسقا دا تٷرلەرٸندە جاپاتارماعاي گازەت وقىپ وتىرعان ادامداردى كٶرۋ تاڭسىق ەمەس. قۇستىڭ قوس قاناتى سەكٸلدٸ دەستٷرلٸ باسىلىمدار مەن جاڭامەديا نارىعى بٸر-بٸرٸمەن قاناتتاسا دامىپ كەلەدٸ. بٸزدە دە سولاي بولۋ كەرەك. بۇل جەردە مەسەلە – تالعام مەن تاڭداۋعا تٸرەلەدٸ. سٸزگە قايسىسى ىڭعايلى, گازەت پە, سايت پا? تاڭداۋ ازاماتتاردىڭ ەركٸندە. قازاقتٸلدٸ ينتەرنەت رۋسۋرس ەلٸ دە كٷش الۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيمٸن. مىناۋ ٶزٸمٸزگە كٶرشٸلەس رەسەيدٸڭ بۇل مەسەلەدە بٸزدەن ەلدەقايدا وزىق كەتكەنٸن كٶرۋگە بولادى. ٶمٸردٸڭ بار سالاسى جاڭامەديا نارىعىندا بار. بٸزدە ينتەرنەتتٸك نۇسقانىڭ قولى دا, جولى دا جەتپەي جاتقان سالالار بار. ولاردىڭ ەسەسٸن تولتىرۋ – بٸرٸنشٸ كەزەكتە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرەتٸن شارالار. قازاق تٸلٸ قاي سالاعا بولسىن جارامدى. تٸلدٸڭ تارتىمدىلىعىن قالىپتاستىرۋ – باستى نازاردا بولۋ كەرەك. بيىل جەڭٸستٸڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى «قاھارمان» سايتى اشىلدى. كٶپتەگەن اقپارات قامتىلعان. وسىنداي سالالىق ينتەرنەت باسىلىمداردىڭ كٶبەيگەنٸنەن قورقۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. سوندىقتان ەلٸ دە بٸزگە قاي تاراپتا بولسىن جۇمىس تابىلادى.
تەلەارنا – ۇلتتى تەربيەلەۋدٸڭ قۇرالى. بٸز وسى قۇرالدىڭ پەرمەنٸن جوعالتىپ الدىق. قازٸرگٸ تاڭداعى قاپتاعان ٷندٸ, تٷرٸك, كورەي سەريالدارى قازاققا ەشتەڭە بەرمەيدٸ. ٷندٸ سەريالدارىنىڭ كٶبەيۋٸنٸڭ ار جاعىندا نە ٸستەرٸن بٸلمەي وتىرعان قازاق جاستارىنىڭ كريشنايزمگە كٸرٸپ كەتۋ قاۋپٸ تۇر.
– بٷگٸندە تەلەارنالاردى شوۋ-باعدارلامالار باسىپ قالدى? جۋرناليستيكادا ەڭبەك ەتٸپ كەلە جاتقانىڭىزعا 35-40 جىل بولدى. قازاقى كٶرەرمەن مەن وقىرماننىڭ تالعامى شىنىمەن دە شوۋ دەڭگەيٸنە تٶمەندەپ كەتتٸ مە? جوق, ەلدە بۇل مەسەلەگە باسقا دا ەلەۋمەتتٸك جاعداياتتار سەبەپشٸ بولدى ما?
– نۇرەكە ايتىڭىزشى, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاق جۋرناليستيكاسى قانداي جەتٸستٸككە جەتتٸ?
– تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە كٶپ نەرسە بەردٸ. ەركٸندٸك, ەلدٸك, مەملەكەتتٸلٸك دەگەن ۇعىمدار الدىڭعى لەككە شىقتى. مەملەكەت ٶز تاراپىنان ۇلتتىق باسپاسٶزگە ٷنەمٸ قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ۇلتتىق باسىلىمداردى قولداۋ مەن قورعاۋ ٸسٸندە ەلٸمٸزدٸڭ العاشقى اقپارات مينيسترٸ التىنبەك سەرسەنباەۆتىڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. «مەملەكەتتٸك تاپسىرىس» دەگەندٸ دە ويلاپ تاپقان التىنبەك بولاتىن. سول ارقىلى نارىقتىق رەفورمالاردىڭ قيىن سەتتەرٸندە ۇلتتىق باسپاسٶز جابىلۋدان امان قالدى. سول تۇستا قانشاما جاڭا گازەتتەر مەن جۋرنالدار پايدا بولدى. «انا تٸلٸ» گازەتٸنٸڭ تارالىمى تالايلاردىڭ تٷسٸنە دە كٸرمەيتٸن دەڭگەيگە جەتتٸ. «جاس الاش» گازەتٸ تاپ سول التىنبەك سەرسەنبايۇلىنىڭ باسشىلىعى تۇسىندا گٷرٸلدەپ تۇردى. سٶز بوستاندىعى دا بار ەدٸ. كەلە-كەلە باسپاسٶز سالاسىنداعى زاڭنامالار قاتايتىلدى. شەڭبەر تارىلدى... ەيتسە دە قازاق جۋرناليستيكاسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى مازمۇن جاعىنان دا, مەنٸسٸ جاعىنان دا ٶسۋ, ٶركەندەۋ باعىتىندا بولعانىن ايتۋىمىز كەرەك. جۋرناليستەردٸڭ قوعامدىق مەرتەبەسٸ بيٸكتەدٸ. جىل سايىن پرەزيدەنتتٸك سىيلىق بەلگٸلەندٸ. قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ, قازاقستان جۋرناليستەر اكادەميياسىنىڭ ارناۋلى سىيلىقتارى, ودان قالدى وبلىستىق, ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە بەلگٸلەنگەن قانشاما سىيلىق بار! سونىڭ بەرٸ قوعامنىڭ باق-پەن ساناساتىندىعىن كٶرسەتەدٸ. جەتٸستٸكتٸ بٸزدەن ەشكٸم تارتىپ المايدى. زامان ىڭعايىنا قاراي ۇلتتىق باسپاسٶز بٸر ورنىندا تۇرىپ قالماۋى كەرەك.
– سٸز ەلٸمٸزدٸڭ ماڭدايىنا باسقان ٸرٸ گازەتتەردٸ تٸزگٸندەپ, باسقاردىڭىز. قازٸر «ايقىن» گازەتٸن باسقارىپ وتىرسىز? جۋرناليستيكاداعى جۇمىس تەجٸريبەڭٸز بارىسىندا تٸلگە قاتىستى الالاۋشىلىق مەسەلە الدىڭىزدا شىقتى ما? (جارناما, جالاقى مەسەلەسٸ, ماڭىزدى ساياسي ماقالالاردى باسۋ بارىسىندا).
– تٸلگە قاتىستى الالاۋشىلىق دەگەندٸ كٶپ كەزدەستٸرگەن جوقپىن. كەزٸندە «اق جول قازاقستان» گازەتٸن شىعاراردا سونىمەن «ەپوحا» گازەتٸنٸڭ شتات كەستەسٸندە ەدەۋٸر ايىرماشىلىقتىڭ بار ەكەنٸن كٶرٸپ, باسىلىم قوجايىندارىنا «ەگەر قازاقتٸلدٸ باسىلىم قىزمەتكەرلەرٸ 1 تسەنت كەم جالاقى الاتىن بولسا, بۇل جەردە جۇمىس ٸستەمەيمٸن» دەگەن تالاپ قويعانمىن. بٸزدٸڭ قازاق جۋرناليستەرٸ كٶپ جاعدايعا كٶنگٸش. ورىندى تالاپ قويا بٸلمەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان وپىق جەيتٸن تۇستارى دا بار. تۇتاس العاندا تٸلگە بايلانىستى قانداي دا بٸر الالاۋشىلىق بولعان ەمەس.
– سٸز جۋرناليستيكادا تەڭدەسسٸز ٸس-تەجٸريبە جيناعان مامانسىز? بولاشاقتا وراسان زور ٸس-تەجٸريبەڭٸزدٸ بيزنەسپەن بايلانىستىرعىڭىز كەلمەي مە?
– قازاق جۋرناليستيكاسىندا جٷرگەنٸمٸزگە 40 جىلعا جاقىندادى. بٸرشاما تەجٸريبەمٸز دە بار شىعار. ورايى كەلگەندە ايماقتارعا شىعىپ, «شەبەرلٸك سىنىبىنان» دەرٸستەر وقيمىن. قازٸرگٸ تاڭدا بيزنەسپەن اينالىسۋعا كەشٸگٸپ قالدىق. بٸزدٸكٸ – كەسٸبي تٸرلٸك. قۇرىلتايشىعا قانداي گازەت كەرەك: ٶلٸ گازەت بولسا – ٶلٸ گازەت, تٸرٸ گازەت بولسا – تٸرٸ گازەت شىعارىپ بەرە الامىن. قولدان كەلەتٸنٸ سول عانا.
– نۇرەكە, سٸز كەڭەس زامانىندا پاۆلوداردىڭ وبلىستىق گازەتٸندە جۇمىس ٸستەپ, سول كەزدەگٸ جۋرناليستيكانىڭ بارلىق باسپالداعىنان ٶتتٸڭٸز? سوڭعى ۋاقىتتارى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردان گٶرٸ وبلىستىق, قالالىق باسىلىمدار كٷش الا باستاعانى بايقالادى? بۇعان قانداي جايتتار ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن?
جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرٸن بٸتٸرٸپ جاتقان جاس جۋرناليستەردٸڭ اراسىندا گازەت قىزمەتكەرٸ بولۋعا دەگەن قۇلشىنىس جوقتىڭ قاسى. جاستاردىڭ بەرٸ تەلەارناعا بارىپ, بٸردەن «جۇلدىز» بولعىسى كەلەدٸ. بۇل جۋرناليستيكانى جايلاپ العان قوعامدىق دەرت بولىپ وتىر. «جۋرناليستيكانىڭ بالالىق اۋرۋىنان» ايىعار كٷن دە الىس ەمەس شىعار دەپ ويلايمىن.
– سوڭعى جىلدارى بٸرقاتار رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ٸرٸ مەدياحولدينگتەردٸڭ قاناتىنىڭ استىنا ٶتتٸ. مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, بۇل ٸس-تەجٸريبە ٶزٸن اقتادى ما?
– باسىلىمداردىڭ ٸرٸ مەدياحولدينگتەرگە بٸرٸكتٸرٸلۋٸنٸڭ جاقسى جاعى دا بار, جامان جاعى دا بار. جاقسى جاعى رەسۋرستار بٸر جەرگە شوعىرلاندىرىلادى. ەڭبەكاقى, قالاماقى تٶلەۋ مەسەلەلەرٸ بٸرشاما جولعا قويىلعان. گازەتتەردٸ باسۋ جەنە تاراتۋ ٸسٸ دە وڭتايلاندىرىلعان. الايدا, تاقىرىپتىق, شىعارماشىلىق تۇرعىدان العاندا بٸرشاما شەكتەۋلەردٸڭ بارى دا انىق. جاقىندا عانا شىمكەنت قالاسىندا «100 ناقتى قادام: اقپاراتتىق قامتۋ جەنە ٸلگەرٸلەتۋ» دەگەن ايماقتىق جۋرناليستەر فورۋمى ٶتتٸ. سوندا 2020 جىلعا قاراي قازاقستاندا شىعاتىن بارلىق اۋداندىق, قالالىق جەنە وبلىستىق گازەتتەردٸڭ ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقالارىن مەملەكەتتٸك تٸلدە شىعاتىن باسىلىمداردىڭ جانىنان شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. بۇل تاراپقا ٶزگە تٸلدە شىعاتىن باسىلىمداردى دا قوسۋ قاجەت. مەسەلەن, وبلىستىق «وڭتٷستٸك قازاقستان» گازەتٸنٸڭ قوسىمشاسى ەتٸپ, ورىس تٸلٸندەگٸ «يۋجنىي كازاحستان» جەنە ٶزبەك تٸلٸندەگٸ «جانۋبيي قازوقيستان» گازەتتەرٸن شىعارعاننان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. كەزٸندە نيكيتا حرۋششەۆتىڭ تىڭايعان جەرلەردٸ يگەرۋدٸ جەلەۋ ەتٸپ, اتالعان باسىلىمداردىڭ ورىسشا نۇسقالارىن شىعارتقان. سونداعى ويى – سوۆەت حالقى بٸر تٸلدە سٶيلەيتٸن بولادى دەگەن سىلتاۋ ەدٸ. سول سەبەپتەن تازا قازاق اۋداندارىندا ورىسشا گازەتتەردٸ شىعارۋدى ارنايى حاتتار جازدىرتىپ, قولدان ۇيىمداستىرعان. ەندٸ بٸز مەڭگٸلٸك ەل بولامىز دەپ وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە» دەگەن اتالى سٶز ايتتى. دەمەك, مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ باسىلىمدارعا باسىمدىق بەرەتٸن كەز جەتتٸ.
– مەرەكە قارساڭىندا ەرٸپتەستەرٸڭٸزگە قانداي تٸلەك ارنايسىز?
– تٶل مەرەكەمٸز قۇتتى بولسىن! جۋرناليستەر ستاتيستيكا دەرەكتەرٸ بويىنشا ەڭ قاتەرلٸ ماماندىق يەلەرٸ سانالادى. بۇل سالادا كٷندٸز-تٷنٸ ەل يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن جانداردىڭ جٷيكەسٸ مەن جٷرەگٸنە كٶپ كٷش تٷسەدٸ. باسىمىز امان, باۋىرىمىز بٷتٸن بولسىن دەگەن تٸلەكتەن باسقا نە ايتامىن?!.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان.
