1789 جىلى « ادام جەنە ازامات قۇقىقتارى» تۋرالى دەكلاراتسييا ەڭ العاش دەكلاراتسييا قابىلدانعان.
بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسى اياسىندا 1948 جىلدان باستاپ ەيەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقىعى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بٶلٸگٸ بولدى.
بٸر قىزىق ستاتيستيكا وقىدىم.
• دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ زەرتتەۋٸ كٶرسەتكەندەي, ەگەر وڭتٷستٸك ازييا, افريكا جەنە تاياۋ شىعىس ەلدەرٸ 1960-1992 جىلدار ارالىعىندا شىعىس ازييا ەلدەرٸندەگٸدەي قىزدار مەن ۇلدارعا مەكتەپ بٸلٸمٸنە تەڭ قول جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتسە, وندا ولاردىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق تابىسى 0.5–0.9%-عا ٶسەر ەدٸ.
• دامۋشى ەلدەردە شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ەڭ ٷلكەن قۇقىقتاردى ەيەلدەرٸ پايدالانادى. وڭتٷستٸك ازييادا, ساحارانىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ افريكا ەلدەرٸندە, سونداي-اق تاياۋ شىعىستا جەنە سولتٷستٸك افريكا ەلدەرٸندە ەيەلدەر ەڭ قۇقىقسىز بولىپ تابىلادى.
• جوعارى دەڭگەيدەگٸ كوماندانىڭ قۇرامىندا ٷش نەمەسە ودان دا كٶپ ەيەل بار كومپانييالار بارلىق كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا جوعارى رەيتينگكە يە.
• شەشٸم قابىلداۋدى قاجەت ەتەتٸن لاۋازىمدارداعى ەيەلدەردٸڭ ەدەۋٸر پايىزى جوعارى تەۋەكەلدٸ قارجىلىق وپەراتسييالاردىڭ ازايۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
قازٸرگٸ جاعدايدا مەملەكەتتەردٸڭ جان-جاقتى دامۋى كٶبٸنەسە ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە, ولاردىڭ ەلەۋەتٸن تولىققاندى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعدايلار جاساۋعا بايلانىستى.
ٶز مەملەكەتٸمٸزگە كەلسەك, قازاقستان حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەيەلدەر سانى 9,3 ملن.ادامدى (51,4%) قۇرايدى, ونىڭ ٸشٸندە قالادا تۇراتىندار – 6,18 ملن., اۋىلدا تۇراتىندار - 3,67 ملن., ەرلەر سانىنان - 536,3 مىڭ ادام كٶپ. ورتاشا جاسى-33,5 جاس, نەكەگە تۇرۋدىڭ ورتاشا جاسى-24,8 جاس. كٷتٸلەتٸن ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى-75,5 جىل. ەلٸمٸزدٸڭ تەڭ جارتىسى ەيەلدەر ەكەن.
ەلٸمٸزدە العاش رەت ٶتكەن پرايمەريز كەزٸندە مەملەكەت باسشىسى سايلاۋ پارتييالىق تٸزٸمدەرٸندە ەيەلدەر مەن جاستارعا 30% كۆوتا ەنگٸزگەن بولاتىن. سول سەتتە حالىقتىڭ جٷرەگٸنە تەڭدٸك تۋرالى سەنٸم ۇيالادى.
قازاقستان ەيەلدەردٸ جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تۇراقتى دەڭگەيٸن قولدايدى جەنە وسىعان بايلانىستى كٶپتەگەن ەلدەردەن, ونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكاسى جوعارى دامىعان ەلدەردەن كەم تٷسپەيدٸ. سوڭعى ٷش جىلدا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ساياساتتىڭ سالماقتىلىعى ەيەلدەردٸڭ ەڭبەك نارىعىندا ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولۋىنا ىقپال ەتتٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەيەلدەر قر ەڭبەك نارىعىندا ٷلكەن سالماققا يە:
- - ەكونوميكالىق بەلسەندٸ حالىقتىڭ 48,5%
- - ەلدەگٸ بارلىق جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 48,1%
- - جەنە بارلىق جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ 48,9%.
بٸر قۋانتاتىنى بيلٸك باسىندا دا اياۋلى جاندارىمىز بار. بۇرىن دەپۋتتاتتىققا ەيەلدەر سانى تەك ساناۋلى بولسا, بٷگٸندە سەنات دەپۋتتارى قۇرامىندا ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ-18,4 %, مەجٸلٸستە- 27,8 %. بۇل ٷلكەن كٶرسەتكٸش دەپ بٸلەمٸن.
ەلدە ەيەلدەردٸڭ ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋگە, ٶز جۇمىسىن ٸستەۋگە ەش شەكتەۋ جوق. ەل اۋزىندا جٷرگەن بٸرشاما ٷكٸمەتتٸك ەسە ۇيىمدار دا بار. بٷكٸل قازاقستانعا تانىمال انالار كەڭەسٸ بٷگٸن ٷلكەن جۇمىستار اتقارىپ جاتىر.
بٸرتۇتاس ەل بولىپ جامىلىپ, بٸر-بٸرٸن قولداپ, قول ۇشىن سوزىپ جٷرگەن اقجاۋلىقتى جاندار جاسۇرپاقتى تەربيەلەپ وتىر, وساۋ جەرلەرٸن تالقىلاپ, شەشٸمٸن بٸرگە ٸزدەۋدە. مۇنىڭ بارلىعى 2019 جىلدان باستاپ گەندەرلٸك ساياسات مەسەلەلەرٸ مەن ەيەلدٸڭ قوعامداعى جاعدايى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تۇراقتى قامقورلىعىنىڭ مەنٸ بولىپ تابىلادى, ٷكٸمەتتٸڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا.
ەيەلدەردٸ ايتىپ باستاعانىممەن, باسقا تۇسىن ايتپاۋىم مٷمكٸن ەمەس. پرەزيدەنت ق. توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ ەل حالقىنا جولداۋىنا سەيكەس, ەل ەلٸ كٷنگە دەيٸن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ بٸردە-بٸر قۇربانى ۇمىتىلمايتىنىن اتاپ ٶتتٸ. قازاقستان وسىعان بايلانىستى بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ تەتٸكتەرٸمەن جەنە مٷشە مەملەكەتتەرمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدى جالعاستىرۋدا.
2019 جىلعى جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى «قر كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستٸك زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋ جەنە جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كٷشەيتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. زاڭ جىنىستىق سيپاتتاعى زورلاۋ جەنە زورلىق-زومبىلىق ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن جازانى كٷشەيتەدٸ; جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتەدٸ; ەيەلدەرگە قارسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بالالارعا قارسى قىلمىستار جەنە باسقا دا جەكە تۇلعاعا قارسى قىلمىستار ٷشٸن جازانى كٷشەيتەدٸ; قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا "نٶلدٸك" تٶزٸمدٸلٸكتٸ كٷشەيتەدٸ; جەتٸم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ وتباسىلارىنا ورنالاستىرۋعا جەردەمدەسۋ جٶنٸندەگٸ ۇيىمداردىڭ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن قۇقىقتىق جاعدايلار جاسايدى.
بٷگٸندە وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاتاڭداتىلىپ كەلەدٸ.
ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا قاماۋعا الۋ مەرزٸمٸنٸڭ تٶمەنگٸ شەگٸن 5 تەۋلٸكتەن بەلگٸلەنٸپ, سونداي-اق قايتالاما قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا قاماۋعا الۋ مەرزٸمٸن 20 تەۋلٸكتەن 25 تەۋلٸككە دەيٸن ۇلعايتىلادى. بۇرىن-سوڭدى ەسكەرتۋمەن شەكتەلسە, ەندٸگٸ قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلاتىن بولادى.
كەشەندە بۇل پوليتسيياعا تۇرمىستىق زورلىق – زومبىلىق جاساۋ فاكتٸسٸ بويىنشا جەبٸرلەنۋشٸلەردٸڭ ٶتٸنٸشٸنسٸز ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ٸس قوزعاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوڭعى قۇقىقتىق باعالاۋدى سوت بەرەدٸ.
بۇل شارا جازانىڭ بۇلتارتپاۋشىلىق قاعيداتىن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ەلەۋەتتٸ بۇزۋشىلاردى ٶز مٸنەز-قۇلقىن باقىلاۋعا بارىنشا تيٸمدٸ ىنتالاندىرادى.
ەيەل جانىن تٷسٸنبەي, وعان قامقور بولماي مۇنداي ٶزگەرٸستەر ورىن الماس ەدٸ. پرەزيدەنت 3 جىل بويى ەيەل قۇقىعىن شەكتەمەۋدٸ, مەملەكەت تاراپىنان تولىققندى قورعاۋدى, كۆوتا بٶلۋدٸ نازارعا الىپ كەلەدٸ.
ەيەلدەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاساپ, ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك قورعالۋىن ارتتىرۋ جەنە ەل-اۋقاتىنىڭ ناقتى ٶسۋٸ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ شارالاردى قابىلداپ وتىر. وسىنداي قادامدار بولاشاققا سەنٸمدٸ ارتتىرادى.
بۇل ۆەكتور سايلاۋالدى باعدارلامادا دا كٶرٸنٸس تابادى دەپ سەنگٸم كەلەدٸ. سەبەبٸ, ەيەلدەر ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸ قالىپتاستىراتىن, ونى داعدىلايتىن, سونىڭ ٸشٸندە وتباسى ەكونوميكاسىن, بالاباقشالار مەن ونداعى ورىنداردى جەنە جاياۋ جٷرگٸنشٸلەرگە قول جەتٸمدٸلٸك شەگٸندەگٸ بارلىق شارالاردى, بالالارعا ارنالعان ساپالى بٸلٸم مەن مەديتسينانى ماڭىزدى. جاس انا رەتٸندە مەن قازاقستاندىق پەرزەنتحانانىڭ نە ەكەنٸن بٸلەمٸن جەنە كٶپتەگەن جاقسى جەنە زاماناۋي پەريناتالدىق ورتالىقتار بولعانىن قالايمىن. ەيەلدەرگە بولاشاققا دەگەن سەنٸمدٸلٸك قاجەت جەنە ول ەيەلدەرگە قولداۋ مەن قامقورلىقتىڭ قاراپايىم نەرسەلەرٸنەن قالىپتاسادى.
ايسانا قاحارمان
