دەر كەزٸندە قابىلدانعان تاماشا شەشٸم
قازاقتىڭ بٸر تۋار اقىنى ماعجان جۇماباەۆ «ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ» دەپ جىرعا قوسقان تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعى بولۋى تەك تٷركٸستاندىقتار ٷشٸن عانا ەمەس, تۇتاس قازاق حالقى ٷشٸن جەنە تٷركٸ ەلەمٸنە دە اسا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ بٸرٸ دەپ بٸلەمٸن. سەبەبٸ, وسىعان دەيٸن رۋحاني استانامىز رەتٸندە اتالىپ كەلگەن قالاعا ەندٸ بٸلدەي بٸر وبلىستىڭ جٷگٸ جٷكتەلٸپ وتىر. بۇل, ەرينە, قالانىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە وڭ ەسەرٸن تيگٸزەتٸن يگٸلٸكتٸ ٸس. سونىڭ ارقاسىندا كەشە كٷللٸ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن ورداسى بولعان تٷركٸستاننىڭ قايتادان تٷلەپ, تٷرلەنەتٸن, تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرىنىڭ بيٸكتەي تٷسۋٸنە ٶزٸندٸك ٷلەس قوساتىن كەزەڭ تۋىپ وتىر. «وسىنداي باسىمدىقتاردى ەسكەرٸپ, ەلباسىنىڭ شىمكەنتكە رەسپۋبليكالىق ماڭىز بەرٸپ, تٷركٸستاندى وبلىس ورتالىعى رەتٸندە قايتا قۇرۋىن تاريحي ەرٸ ەدٸل شەشٸم دەپ ەسەپتەيمٸن.
شىمكەنتتٸڭ دە بۇرىنعى بيٸگٸ الاسارماي, بۇرىنعى باعاسى كەمٸمەي, ودان ەرٸ دامي تٷسەدٸ. بۇل ٶڭٸردٸڭ حالقى ەڭبەكقور, ساۋداعا بەيٸم, بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸ. وبلىس ورتالىعى اۋىستى دەپ ٶكٸنٸپ جاتپاعانىنا سەنٸمدٸمٸن. ەرينە, ازداعان قيىندىقتار بولۋى مٷمكٸن. مەسەلەن, ماقتاارال اۋدانىنان شىمكەنتكە دەيٸنگٸ قاشىقتىق بۇرىن 200 شاقىرىم بولسا, ەندٸ جاڭا وبلىس ورتالىعى تٷركٸستانمەن ارادا 400 شاقىرىم جول جاتىر. ودان بٶلەك, بۇل وبلىستىڭ ٶزەندەرٸ وبلىس اۋماعىندا بٸركەلكٸ تارالماعان. تٷركٸستان وبلىسى جەرٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸنەن سولتٷستٸك-باتىسىنا قاراي سىردارييا ٶزەنٸ اعىپ ٶتەدٸ. سىرداريياعا ارىس (378 شاقىرىمداي), كەلەس (241 شاقىرىمداي), قۇركەلەس (98 شاقىرىمداي) ٶزەندەرٸ قۇيادى. حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتٷستٸك-شىعىسىندا ارىس ٶزەنٸنٸڭ سالالارى: بادام, سايرامسۋ, اقسۋ, جاباعىلى, ماشات, داۋىلبابا, بورالداي ٶزەندەرٸنٸڭ شارۋاشىلىق ماڭىزى زور.
قاراتاۋ جوتاسىنان باستالاتىن بٶگەن, شايان, ارىستاندى, شىلبىر, بايىلدىر, كٶكساراي ٶزەندەرٸ وبلىس ورتالىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەدٸ.
جازيار ماقسۇتقىزى, ف.ع.ك., دوتسەنت:
ٶڭٸردٸڭ ەلەۋەتٸ زور
تٷركٸستان قالاسىنا وبلىس ورتالىعى مەرتەبەسٸن بەرۋ جەنە ايماقتى تٷركٸستان وبلىسى دەپ اتاۋ ٶتە تاماشا ەرٸ دەر كەزٸندە قابىلدانعان شەشٸم دەپ سانايمىن. ەلباسىمىزدىڭ بۇل شەشٸمٸ كٶرەگەندٸلٸك دەپ ەسەپتەيمٸن. «بۇدان بىلاي بۇل ٶڭٸر تٷركٸستان وبلىسى دەپ اتالاتىن بولادى. وسى ەكٸمشٸلٸك اۋماقتىڭ قۇرىلىمىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ ارقىلى بۇل ٶڭٸردٸڭ ٶركەندەۋٸنە تىڭ سەرپٸن بەرۋدٸ كٶزدەگەن تاريحي قۇجات بولىپ سانالادى», - دەپ ەلباسى شەشٸم شىعارعاندا تاريحتى تەرەڭٸنەن تانىعاندار شىن قۋاندى دەپ ويلايمىن.وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ وڭتٷستٸك قازاقستان ەلٸمٸزدەگٸ ەكونوميكالىق, كٶلٸك-لوگيستيكالىق, دەموگرافييالىق ەلەۋەتٸ زور ايماق ەكەنٸن, حالقىنىڭ سانى ميلليونعا جەتكەن شىمكەنت شاھارى قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ مەگاپوليستٸڭ قاتارىنا قوسىلعانىن دا اتاعاندا قايماعى بۇزىلماعان ٶڭٸردٸڭ ٶركەندەۋٸنە شىن تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸك.تٷركٸستان قالاسىنىڭ عاسىرلار بويى قازاق حاندىعى مەن بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى بولىپ كەلگەنٸنەن كٶزٸ قاراقتى جاندار حاباردار.
شىمكەنتكە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەرتەبەسٸن بەرۋ جەنە تٷركٸستان وبلىسىن قۇرۋ تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸنٸڭ ەكونوميكالىق مٷددەسٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەگەر بٸز شىمكەنت پەن جاڭادان قۇرىلعان تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەلەۋەتٸن قاراستىراتىن بولساق, نەنٸ بايقايمىز? بٸرٸنشٸدەن, شىمكەنتتە جەنە وبلىستا ٶتە ٸرٸ ٶنەركەسٸپ جەنە بٸلٸم بەرۋ نىساندارى شوعىرلانعان. 90-شى جىلدارى تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ باستاماسىمەن تٷركٸستاندا حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرىلعانىن ەسكە الساق تا جەتكٸلٸكتٸ. بٷگٸندە بۇل ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى رەيتينگٸندە لايىقتى ورىنعا يە بولىپ وتىر.
كٶپتەگەن ستۋدەنتتەر, ونىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸكتەر دە بٸلٸم الىپ جاتىر. سونىمەن قاتار بٷگٸنگٸ تٷركٸستان وبلىسىنىڭ اۋماعى ارقىلى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جاڭا زاماناۋي دەلٸزٸ سالىندى. اقپارات بەتتەرٸندەگٸ كەي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بيىل تٷركٸستان وبلىسىندا جالپى ۇزىندىعى 968 شاقىرىم جول مەن 5 كٶپٸردٸڭ قۇرىلىس-جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ٸشٸندە 2018 جىلدان 21 نىسان ونىڭ 435,6 شاقىرىمى جول ٶتپەلٸ بولسا, 2019 جىلى جاڭادان باستالاتىن 30 نىسانعا 532,4 شاقىرىم جول مەن 5 كٶپٸرگە تيٸستٸ قارجى قارالعان ەكەن. تٷركٸستان قالاسى وبلىسى ورتالىعى مەرتەبەسٸن العاننان باستاپ, اۋدان قالالاردى وبلىس ورتالىعىنا جالعايتىن نەگٸزگٸ جولداردىڭ جاعدايىنا باسا نازار اۋدارىلۋدا.
بۇعان قوسا, گاز تارتۋ مەسەلەسٸ دە شەشٸلٸپ, ٶڭٸردە اۋىل شارۋاشىلىعى, شاعىن بيزنەس قارقىندى دامي تٷسۋدە.
مارينا ەبٸلجانقىزى, ف.ع.ك.
دەموگرافييالىق ٶسٸمگە ىقپال ەتەدٸ
ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان كٶنە قالاعا جاڭا اتاۋ بەرٸلۋٸ, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى بۇدان بىلاي تٷركٸستان وبلىسى دەپ اتالۋى, ورتالىعى – تٷركٸستان قالاسىنىڭ بولۋى وڭ شەشٸم ەكەندٸگٸنە داۋ جوق. اقوردادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنىڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸ تۋرالى» جارلىققا قول قويعان تۇڭعىش پرەزيدەنت تٷركٸستان وبلىسى تۋرالى پٸكٸرٸ بۇرىن دا وڭ بولاتىن.
ەلباسىنىڭ «مەن قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سەيكەس, شىمكەنت رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەرتەبەسٸنە يە بولدى. بۇل ەكٸمشٸلٸك بٸرلٸك ەلٸمٸزدٸڭ ون جەتٸنشٸ ايماعى اتاندى. ال قازاق حاندىعى مەن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ جٷرەگٸنە اينالعان تٷركٸستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولىپ بەكٸتٸلدٸ», - دەپ شەشٸم قابىلداعاندا بٸراز ەل جاناشىرلارى «جٶن» دەستٸ. رەسٸم كەزٸندە ول شىمكەنتتٸڭ استانا جەنە الماتى سيياقتى ميلليونداعان تۇرعىنى بار قالالاردىڭ قاتارىنا قوسىلعانىن دا باسا ايتتى. «بۇل ەكٸمشٸلٸك اۋماقتىڭ قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەرٸ وسى ٶڭٸردٸڭ ٶركەندەۋٸنە تىڭ سەرپٸن بەرۋٸن كٶزدەگەن تاريحي قۇجات بولادى. وڭتٷستٸك قازاقستان – ەلٸمٸزدەگٸ ەكونوميكالىق, كٶلٸك, لوگيستيكالىق, دەموگرافييالىق ەلەۋەتٸ زور ايماق. بيىل حالقىنىڭ سانى ميلليونعا جەتكەن شىمكەنت قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ ٷش مەگاپوليسٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلدى, - دەدٸ ەلباسى.وسىلايشا, قازاق حاندىعىنىڭ, باسقا دا سۇلتاندىقتار مەن حاندىقتاردىڭ استاناسى بولعان كيەلٸ ٶلكەنٸڭ مەرتەبەسٸ بيٸكتەي تٷستٸ.
بۇل ورايدا تۇڭعىش پرەزيدەنت ۇزاق ويلانىپ, ەبدەن يٸ قانىپ, پٸسٸپ-جەتٸلگەن سەتتٸ قالت جٸبەرمەي شەشٸم قابىلدادى. ٶيتكەنٸ كٶنەدەن كەلە جاتقان ارىسى تٷركٸ دٷنيەسٸنە, بەرٸسٸ قازاق حاندارىنا استانا بولعان بۇل شاھاردىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن, قازٸرگٸ ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ۇستانىمىنا اينالعان جاڭعىرۋدىڭ ٸس جٷزٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸ ٷشٸن اسا ماڭىزى بار. راسىن ايتقاندا, بٸزدٸڭ رۋحاني قاينارىمىز – تٷركٸستان. ەگەر بۇل مەكەن قادٸرلٸ-قاسيەتتٸ بولماسا ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى ەسٸم حان, ابىلاي حاننان باستاپ, بۇل جەردٸ ٶزدەرٸنە مەڭگٸلٸك مەكەنٸ رەتٸندە تاڭداماس ەدٸ. بۇل بٸر.
ەكٸنشٸدەن, اتالمىش شەشٸمنٸڭ ەكونوميكالىق تا قاجەتتٸلٸگٸ بار. تٷركٸستان ٶلكەسٸ جىلى رايلى, ادامدار ٶمٸر سٷرۋگە قولايلى. سول سەبەپتٸ, وندا ورتا جەنە شاعىن بيزنەستٸ دامىتۋ ارقىلى ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا بولادى. ەرٸ قاراي ساباقتاي ايتسام, ەكونوميكا جاقسارسا, حالىقتىڭ دەموگرافييالىق ٶسٸمٸ ارتادى, تۇرمىسى جاقسارادى. دەمەك, بۇل قازاق قوعامى ٷشٸن – ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني ٷشجاقتى پايداسى بار شەشٸم.
ۆلاديمير شنايدەر, ف.ع.ك., دوتسەنت:
بۇل - عالامدىق تەجٸريبە
نەگٸزٸ وبلىس ورتالىعىن كٶشٸرۋدٸڭ ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸ مەن قوسا, رۋحانييات تۇرعىسىندا دا وڭ ٶزگەرٸستەرگە باستاۋ بولاتىنى قيسىنعا كەلەدٸ. تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ قاي پرەزيدەنتٸنٸڭ اياعى قازاق جەرٸنە تيسە دە, تٷركٸستانعا بارماي ەلٸنە ورالمايدى. بۇل ٶزٸمٸز كٶرٸپ جٷرگەن جاعداي. قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸن دٸننٸڭ دٸڭگەگٸ, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى دەپ بٸلەدٸ. قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وسى قالادا ٸرگەسٸنٸڭ قالانۋى الىستاعى اعايىنداردىڭ باۋىرمالدىعى دەپ باعالايمىز. دەمەك, بۇنداي بەتبۇرىسقا تٷركييانىڭ دا وڭ كٶزعاراس تانىتۋى عاجاپ ەمەس. مەسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ 40 پەداگوگى تٷركييا رەسپۋبليكاسىندا تەجٸريبە الماسىپ قايتىپتى. حالىقارالىق باعدارلاما ەلباسى ن.ە.نازارباەۆتىڭ ٶتكەن جىلعى جولداۋىنداعى ۇستاز مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنان سەيكەس جٷزەگە اسىپتى.
«تٷركٸستان — ەكٸ دٷنيە ەسٸگٸ عوي, تٷركٸستان— ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ عوي» ,-دەپ ەسكٸ ياسسى قالاسىن جىر بەسٸككە سالىپ ەلديلەگەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەكٸ شۋماق ٶلەڭٸنٸڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى?! قالاي ايتقاندا دا بۇل ۇسىنىستى ەلدٸڭ جەلپٸنە قابىلداعانى جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەپ ايتۋعا بولادى.
بٸز ٶركەندەپ, دامىپ كەلە جاتقان ەلمٸز. سوندىقتان بٸزگە دەل وسىنداي ٶتە ماڭىزدى شەشٸمدەر قاجەت. ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزدە دەل بٷگٸنگٸ زامان اعىمىنا سەيكەس ٸرٸ مەگاپوليس قالالار پايدا بولدى. ەلەمدٸك ەكونوميكا تاريحىنا نازار سالساق, ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرەتٸن وسى ٸرٸ قالالار. بۇل شاھارلاردىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ەكٸمشٸلٸك-قۇرىلىمدىق ورتالىقتان تىس بولۋى تيٸس. سەبەبٸ مەگاپوليستەر ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, رەسپۋبليكا بيۋدجەتٸنە دونور بولا الادى. بۇل عالامدىق تەجٸريبە.
وسى ورايدا, بٷگٸنگٸ قابىلدانعان شەشٸمٸ ارقىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ بولاشاقتا دونورلىق مٷمكٸندٸككە يە تاعى بٸر قۇرىلىمدى جاساي الدى. ودان كەيٸن بۇل شەشٸمنٸڭ مەن ٷشٸن رۋحاني ماڭىزى – جاڭا ايماقتىڭ تٷركٸستان وبلىسى دەپ اتالۋى جەنە ونىڭ ورتالىعى قازاقتىڭ كٷللٸ ۇلىلارىنا مەڭگٸلٸك مەكەن بولعان تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاڭدالۋى.
ەندٸگٸ بٸر مەسەلە – بولاشاقتا بوي كٶتەرۋٸ تيٸس جاڭا قالا ناعىز قازاقى ستاندارتىن ساقتاعان مازمۇن, ەرٸ ەجەلگٸ تٷركٸلٸك مەدەنيەتتٸڭ جاڭا زامانداعى كەلبەتٸنە ساي جاڭعىرتىلسا دەگەن نيەت بار.
عىلىمقال ماناني, ماگيستر:
رۋحاني استانانىڭ ەلەۋەتٸ ارتىپ كەلەدٸ
كٷللٸ مۇسىلمان حالقى ٷشٸن كيەلٸ سانالاتىن تٷركٸستاننىڭ تانىمالدىلىعىنا تالاس جوق. ارعى تاريحى شاۋعار, كەيٸننەن ياسسى, ال بٷگٸن تٷركٸستان دەگەن اتىمەن ەلەمگە تانىلعان كٶنە قالاعا الىس-جاقىننان ات شالدىرىپ كەلەتٸندەر دە از ەمەس. سەبەبٸ, تٷركٸستان - قازاق مەملەكەتٸن, قازاق حاندىعىن قۇرۋدا ٷلكەن رٶلٸ بار قالا.
تٷركٸستاننىڭ وبلىس اتاۋى رەتٸندە قايتا جاڭعىرىپ جاتقانى, ەلباسىمىز تٷركٸستاندى «بٷكٸل تٷركٸ حالقىنىڭ رۋحاني استاناسى» دەپ اتاۋى, تٷركٸستان قالاسىنا ٷلكەن ابىروي جەنە سونىڭ ارقاسىندا بٷكٸل تٷركٸ تٸلدەس حالىقتارمەن بايلانىسىمىز ارتا تٷسپەك. وسى تۇرعىدان العاندا, ەگەر تٷركٸستاندى وبلىس ورتالىعى بولۋى, ونىڭ كٶركەيٸپ-كٶرٸكتەنۋٸنە دە كەڭ جول اشۋى دەپ ەسەپتەگەن جٶن. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, قانشا دەگەنمەن وبلىس ورتالىعى دەگەن ستاتۋس بەرٸلۋٸ, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸ ورنالاستىراتىن جاڭا عيماراتتار بوي كٶتەرٸپ, زاماناۋي قۇرىلىستار دا قارقىن الادى دەگەن سٶز. بۇل ٶز كەزەگٸندە باستالىپ تا كەتتٸ. ال, جاڭادان سالىنىپ جاتقان ٷيلەر قالانىڭ كٸرەبەرٸسٸندەگٸ مٶلتەكاۋدانداردان بوي كٶتەرۋدە. بەرٸ دە بٷگٸنگٸ ارحيتەكتۋرالىق تالاپ ٷدەسٸنەن شىعاتىنداي ٶزارا ٷندەسٸپ جاتىر.
تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعىنا لايىق تۇسى – ونىڭ ساۋدا-ساتتىق ورتالىعى رەتٸندە جاقسى جولعا قويىلعاندىعى. ار جاعىنداعى قىزىلوردا حالقى نەگٸزٸنەن وسى تٷركٸستانعا كەلٸپ ساۋدا جاسايدى. كٷنٸ-تٷنٸ ٷزٸلٸسسٸز جۇمىس ٸستەيتٸن بازارى بار. ياعني, كەلٸم-كەتٸم كٶپ. بارىس-كەلٸس پەن الىس-بەرٸس بار جەردە قالا ٶزدٸگٸنەن دامي بەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. وعان وبلىس ورتالىعى دەگەن مەرتەبەنٸڭ بەرٸلۋٸ, ونسىز دا تٸرشٸلٸگٸ قىز-قىز قايناپ جاتقان رۋحاني استانانىڭ ەلەۋەتٸ ارتىپ, از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ادام تانىماستاي بولىپ دامىپ كەتۋٸنە زور ىقپال بولىپ وتىر.
تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني مەسەلەلەردە ٶڭٸرگە تىڭ سەرپٸن بەرەتٸن بولدى. بۇل ٶزگەرٸستٸڭ بارلىعى شاھاردىڭ گٷلدەنۋٸنە زور ٷلەس قوسادى. ىنتىماعى ۇيىسقان ايماقتىڭ تاتۋلىعىن ەرٸ قاراي ساباقتاي تٷسەدٸ. تٷركٸستان اتاۋى قانداي مەرتەبەگە دە, ماداققا دا لايىقتى. ەندٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىق الدىندا وسىنداي مەرتەبەلٸ اتاققا ساي بولۋ مٸندەتٸ تۇر.
ەسەل بٸرجان, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترٸ, «تۇران-استانا» كوللەدج ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى7
