«توپىراعىن تٷرتٸپ قالساڭ, تاريح بوزداپ قويا بەرەدٸ.»
– 2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا, ياكي بىلتىر مەن رەسەي جەرٸندە التىن وردانىڭ استاناسى باتۋ-سارايدا جٷر ەدٸم. ەلباسىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ, جۋرناليست ايدوس ٷكٸباي ماعان تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, سٷيٸنشٸ سۇرادى: «تٷركٸستان وبلىس بولاتىن بولدى, پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ جارلىعى شىقتى. سٸز قايدا جٷرسٸز? «حابار» ارناسىنا ٶز پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلدٸرٸپ, «ەگەمەن قازاقستانعا» ماقالا جازساڭىز. ولار ماقالاڭىزدى شىعارۋعا دايىن وتىر» دەپ ايتتى.
سودان بٸردەن اتىراۋعا ۇشىپ كەلٸپ, ايدوستىڭ تٸلەگٸن ورىندادىم. سول مەنٸڭ ماقالام: «تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ» دەپ اتالادى. نەگە بۇلاي دەدٸم? سٶز جوق, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعى – تٷركٸستان وبلىسىن قۇرۋ, ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسى ەتٸپ بەكٸتۋ تاريحي شەشٸم. ونىڭ ٷستٸنە, التىن وردانىڭ كەزٸندە جٷزدەگەن, تٸپتٸ مىڭداعان قالا سالىنعان. استاناسى – سارايشىق قازاقستان اۋماعىندا, استاناسى – ساراي-باتۋ استراحان وبلىسىنداعى سەليترەننوە سەلوسىنىڭ قاسىندا تٶبە بولىپ جاتىر. ودان كەيٸنگٸ قازاقتىڭ استاناسى سىعاناق, سوسىن تٷركٸستان. التىن وردانىڭ كەزٸندە تٷركٸستان وبلىس بولعان قالا. ەلباسىنىڭ جارلىعىن قولداپ, «تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ قايتا قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ» دەپ ايتۋىمنىڭ سەبەبٸ وسىندا.
بٸر جىل ٶتتٸ, قىزۋ تٸرلٸك. تٷركٸستاندى وبلىس ەتۋ استاناداي قالانى سالعان, حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ ساياساتكەر ەلباسى باستاعان قايراتكەرلەرگە اسا قيىندىق ەتپەگەن بولار. تٷركٸستان – تەك قازاق حالقىنىڭ عانا قالاسى ەمەس, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحاني استاناسى.
سوندىقتان تٷركٸستان جاڭارتۋ, تٷلەتۋ وڭاي ەمەس. تٷركٸستاندى جاڭارتقاننان جاڭا قالۋ جەڭٸل بولار. ٶيتكەنٸ, بۇل التىن وردا وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان, ونىڭ ەر جاعىندا تٷرٸكتەردٸڭ باس قالالارىنىڭ بٸرٸ بولعان. كەيٸنگٸ جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ ٷش عاسىر استاناسى بولعان قالا. تٷركٸستان وسى كٷندەرٸ عاجايىپ ارحەولوگييالىق لاندشافت. توپىراعىن تٷرتٸپ قالساڭ, تاريح بوزداپ قويا بەرەدٸ. كٶنەدەن قالعان كەز كەلگەن مۇرانى, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ دەپ قاراماي, كٶزدٸڭ قاراشاعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. بٸزدە جاڭا عيمارات سالعىمىز كەلسە, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنە ماڭايىنا اپارىپ تىقپالاۋ باسىم. بۇل دۇرىس ەمەس. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ ابىرويىن ۇستاپ تۇرعان ەكٸ ەسكەرتكٸش بار. بٸرەۋٸ – قوجا احمەت ياسساۋي, ەكٸنشٸسٸ – ايشا بيبٸ كەسەنەسٸ. ەكەۋٸ يۋنەسكو ارقىلى قورعالادى.
مەن 15 مامىردا يۋنەسكو-دا بايانداما جاسادىم. سوندا, الدىمەن قازاق حالقى, ودان كەيٸن تٷرٸك حالقى التىن وردانىڭ مۇراگەرٸ ەكەنٸن ايتتى. تٷركٸستاننان XX عاسىردىڭ باسىندا تايقازان مەن ەكٸ شىراعداندى الىپ كەتتٸ. تايقازان ەلگە قايتارىلدى. ال شىراعانداننىڭ بٸرەۋٸ سانكت-پەتەربۋرگتە, ەكٸنشٸسٸ پاريجدەگٸ لۋۆر مۋزەيٸندە تۇر. تٷرٸكتٸك مەدەنيەت اسا جوعارى بولماسا, ۇلتتىق سيپاتقا يە بولماسا فرانتسۋزدەر ٶز مۋزەيلەرٸندە ساقتاماعان بولار ەدٸ.
لۋۆر دەگەن ەلەمدەگٸ تەڭدەسٸ جوق مۋزەي عوي. بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە بٸرسىپىرا جۇمىس اتقارىلدى. الدا دا قارقىن بەسەڭدەمەۋٸ كەرەك. بٸراق بٸز تٷركٸستاننىڭ ۇلتاراقتاي جەرٸنٸڭ ٶزٸنە ۇلى جٷرەكپەن قاراپ, اباي بولۋىمىز كەرەك. تٷركٸستاندى تٷلەتۋ – ۋاقىتپەن, قارقىنمەن جٷرەتٸن نەرسە ەمەس. بۇل حالىقارالىق تٷرٸكتٸك تۇتاستىقتىڭ سيمۆولى ٸسپەتتەس. سوندىقتان بۇعان اسا جاۋاپتى قاراۋ قاجەت. بٸر جىلدا ٸستەلٸنگەن جۇمىسقا تٷركٸستانتانۋشى, ەدەبيەتشٸ رەتٸندە كٶڭٸلٸم تولادى. الايدا, الداعى ۋاقىتتا بايقاپ قيمىلداۋىمىز كەرەك. تٷركٸستان – ۇلتتىڭ ۇلى ماحابباتىنا يە بولدىم.
[caption id="attachment_20549" align="alignleft" width="427"]
نۇرلان ورازالين, اقىن:
«اللانىڭ بٸزگە بەرگەن جالعىز تٷركٸستانى بار»
– ستۋدەنت كەزدە تٷركٸستاندا دٷنيەگە كەلگەن جٸگٸتتەر ارالاسىپ, بٸرگە دوس-جاران بولدىق. شىن مەنٸندە سولاردىڭ بارلىعى دا باقىتتى جاندار. اتا-جۇرتتىڭ قازىق قاققان تٷركٸستان قالاسىنا كەلگەن سايىن اياق-قولىڭ دٸرٸلدەيتٸنٸ راس.
پرەزيدەنتٸمٸز سايلانعاندا بٸرٸنشٸ قولداعان, قۋاتتاعان تٷركٸستان جۇرتى بولاتىن. مٸنە, بۇل كيەلٸ شاھارداعى تۇرعىنداردىڭ رۋحاني مىقتىلىعى. ەلدەگٸ ەڭ بەلگٸلٸ كومپانييالاردىڭ بارلىعى وسى تٷركٸستاندا قۇرلىس جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ جاتىر. بۇل ايماقتىڭ كٶركەيٸپ كەتەتٸنٸڭ بەلگٸسٸ. اللانىڭ بٸزگە بەرگەن جالعىز تٷركٸستانى بار. سول بايلىعىمىز دامىسا قۋانامىز. تٷركٸستان تۋرالى ٶلەڭدٸ ٶزٸمٸز ٷشٸن جازامىز, كٸتاپتى xالىق ٷشٸن جازارمىز.
تٷركٸستان وبلىسىنداعى ارىس قالاسىنداعى اۋىر جاعداي ارقامىزدى ايازداي قارىدى. الاشتىڭ جۇرتىن, قازاقتىڭ ەلٸن قاتتى قايعى-مۇڭعا باتىردى. بٸز كٷتپەگەن نەرسە ەدٸ عوي – بۇل. وسى كەزدە تٷركٸستان ٶڭٸرٸنٸڭ ەكٸمٸ ٶمٸرزاق شٶكەەۆتٸڭ حالقىن بٸر ٷلكەن بٸرلٸككە شاقىرىپ, ەرەكەت جاساعانى, سۋىت حابار استاناعا جەتكەن كەزدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارنايى ۇشىپ بارۋى, بٷكٸل ەلدٸڭ جۇمىلىپ جاتۋى – ۇلتتىق قايعىنى كٶتەرۋ ٷشٸن رەسپۋبليكانىڭ ەلەۋەتٸ جەتەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. قۇر ايقاي-شۋ, داۋ-داماي ەشكٸمگە پايدا بەرمەيدٸ. ٶز قايعىمىزدى ٶزٸمٸز جەڭۋٸمٸز كەرەك. قايعىنى جەڭۋدٸڭ ەڭ باستى كٷشٸ – ٸشكٸ بٸرلٸك. زييالى قاۋىم مۇنداي سەتتە قالىس قالعان ەمەس. قولىنان كەلگەنشە تٷركٸستان جۇرتشىلىعىنا كٶمەگٸن بەردٸ.
– تاريحي تاعىلىمى تەرەڭ, تاڭعاجايىپ جاڭالىقتار ەلدٸڭ, ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ اتا-بابالار اماناتىنا دەگەن ادالدىعىنان, ەلباسىنىڭ بولاشاقتى بولجاي بٸلگەن كٶرەگەندٸگٸنەن تۋىنداپ وتىر. ٶزگەشە ٶزگەرٸستەردٸڭ بەرٸن التىن قۇرساقتى ايماقتىڭ حالقى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ناقتىلى نەتيجەلەرٸ رەتٸندە باعالاۋدا. ٶڭٸرٸڭٸزدٸڭ ٶرٸسٸ كەڭەيدٸ. ٶمٸرٸڭٸزدٸڭ ٶرەسٸ بيٸكتەدٸ. تەرەڭ تٷسٸنگەن, تٷيسٸنگەن, سەزٸنگەن جاندارعا تاپ وسىلاي, ەرينە.
ەلبەتتە, استاناعا كٶشەردە الاتاۋ باۋرايىنداعى ارۋ الماتىنى قيماعانداي, شىرايلى شۋاقتى, جىلى دا جايلى شىمكەنتتٸ قيمايتىندار دا از دەي المايمىز. ونى ايتاسىز, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى دەيتۇعىن اتاۋدى دا قيماي جٷرگەندەر كٶپ. ونداي-ونداي باۋىرلارىمىزدى دا تٷسٸنۋگە ەبدەن بولادى. قيماستىق – قاسيەتتٸ سەزٸم.
الايدا الاش ارداقتىلارى, ولاردان بۇرىنعى باعزىداعى بابالار تۋ ەتٸپ كٶتەرگەن تٷركٸستاندايىن تەكتٸ ۇعىم – ۇلى ۇعىم! تٷركٸستان دەگەندە تٷركٸ قاعاناتى, تٷركٸ جۇرتى, تٷركٸ ەلەمٸ, تٷركٸلٸك تەگٸمٸز, تٷركٸلٸك تٷبٸرٸمٸز, تٷركٸلٸك تامىرىمىز قانىمىزدى قوزدىرىپ, رۋحىمىزدى اسقاقتاتپاعى ابزال. رۋحاني جاڭعىرۋىمىز تەكتەن, تٷبٸردەن, تامىردان قايناپ, قاينارلانباعى لەزٸم-دٷر.
تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى تەك تٷركٸستان قالاسى مەن شاھار تٶڭٸرەگٸندە تۇراتىن جۇرتشىلىقتىڭ عانا ەمەس, ۇلىستىڭ ۇيىتقىسى, التىن قۇرساقتى ايماق, قازاقىلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان ٶلكە اتانعان ٶڭٸر حالقىنىڭ قالا بەردٸ تۇتاس قازاقتىڭ, تٷگەل تٷركٸنٸڭ قۋانىشى! تاياۋداعى بەس-ون جىلدىڭ بەدەرٸندە تٷركٸستان تٷلەپ شىعا كەلەدٸ. بٸرلٸك پەن ىنتىماقتى, تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بٸلسەك, جۇمىلا جۇمىس ٸستەسەك, ەل مەن جەر تاعدىرىنا جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراساق بولعانى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەربٸر جىلى تٷركٸستان وبلىسى ٷشٸن جەڭٸس پەن جەتٸستٸككە تولى. ٶيتكەنٸ كەڭەستٸك كەزەڭدە ايتۋعا تىيىم سالىنعان, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن رۋحاني دٷنيەلەرٸمٸز قايتا جاڭعىرىپ, ورتامىزعا ورالدى. بەلٸگٸلٸ جازۋشى مارحابات بايعۇت ول كەزدەردە حالىق وتىرار مەن تٷركٸستاندى, ارىستانباب پەن ياساۋيدٸ ايتۋعا, ولارعا زييارات جاساۋعا قورقاتىن.
«تٷركٸستان – تاريح پەن بٷگٸنگٸ زامانداعى رۋحاني بايلانىستى ٷيلەستٸردٸ»
– زييالى قاۋىم, ەسٸرەسە, تاريحتى جاقسى بٸلەتٸن ازاماتتار تٷركٸستان اتاۋىنا, وبلىستىڭ اتاۋىنىڭ جاڭعىرعانىن جاقسى قابىلدادى. بۇل ۋاقىتى جەتكەن جەنە تەۋەلسٸزدٸك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن شەشٸم. ٶيتكەنٸ, مۇنىڭ ٷش-تٶرت نەگٸزٸ بار. ماعجان اقىن ايتقانداي: «قاراشاڭىراققا يە بولىپ قالعان قازاق حالقىنىڭ» جاڭا زامانداعى, جاڭا ەلەمدەگٸ قازاقستاننىڭ بەت-پەردەسٸن, ۇستانىمىن كٶرسەتەدٸ.
ەكٸنشٸ جاعداي, بٸز «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ جاتىرمىز. تاريح پەن ۇلتتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى انىقتايدى. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ وبلىستاردىڭ اتاۋى جاسىرۋىپ قاجەتٸ جوق, قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ اۋماقتىق بٶلٸنٸسٸ بەرٸبٸر دە كەڭەستٸك بٶلٸسكە سەيكەس كەلەدٸ. وڭتٷستٸك قازاقستان, سولتٷستٸك قازاقستان, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان دەگەن سەكٸلدٸ.
ەرينە, بٸر كەزدەرٸ شەكارامىزدى انىقتاۋ كەرەك بولدى, سول كەزدە ماڭىزدى بولعان شىعار. مەن تالاي جەردە ايتىپ جٷرمٸن, وبلىستاردىڭ اتاۋىن بۇرىنعى تاريح اتتارىمەن قويساق دەگەن. مىسالى, ورتالىق قازاقستان – ۇلىتاۋ, باتىس قازاقستان – سارايشىق, شىعىس قازاقستان – التاي وبلىسى بولۋى كەرەك. سول كەزدە ەكٸارادا بايلانىس بولادى. تاريح پەن بٷگٸنگٸ زامانداعى رۋحاني بايلانىستى كٶرسەتەدٸ. كەزٸندە تٷرلٸ فورماتتا وسىنداي ۇسىنىس بەرٸلگەن دە ەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, «تٷركٸستان» اتاۋى – تٷركٸستان قالاسىنىڭ مەرتەبەسٸ. تۇران زاماننان بەرگٸ بٷگٸن زامانعا دەيٸن تاريحي بەلەستەرٸن انىقتايدى. سوعان ەكپٸن تٷسٸرٸلەدٸ. بۇل تۇرعىدان دا زييالىلار دۇرىس قابىلدايدى دەپ ويلايمىن.
تٶرتٸنشٸدەن, تٷركٸستان جاڭعىرعان تٷركٸ دٷنيەسٸ. جاڭعىرعان دٷنيە – ٷلكەن ۇعىم, جاڭعىرعان دٷنيە – يننوۆاتسييا, تاريحقا دۇرىس قاراۋ, عىلىم-بٸلٸمگە جاۋاپتى بولۋ. وسىنىڭ بەرٸ دە تٷركٸستاننىڭ اتاۋىمەن جاقسى بٸر كەزەڭدٸ باستايمىز با دەگەن وي-نيەت بار.
جالپى, تٷركٸستاننىڭ جاڭعىرۋى, تٷركٸستان يدەياسىنىڭ كٶتەرٸلۋٸ تٷركٸ دٷنيەسٸنە دە جاقسى ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. تٷركٸستان وبلىسىنىڭ پايدا بولۋى تاريحشىلارعا, جالپى قوعام تانۋشىلارعا جاڭا مٸندەت جٷكتەيدٸ. سوندىقتان, ەرينە, جۇمىس كٶپ. قالانىڭ سەۋلەتٸ, قۇرلىسىنىڭ بارلىعى دا تاريحي نەگٸزدە, ورتالىق ازييانىڭ مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزٸندە جاسالۋى كەرەك. تٷركٸستاننىڭ تۇتاستىعىنا باعىتتالعان جاڭا عىلىمي جوبالار كەرەك. سول ارقىلى ورتالىق ازييا ەشقاشان بٶلٸنبەيدٸ, اعايىنبىز دەگەن دٷنيەنٸ ۇستانامىز. تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعىنا اينالۋى ورتالىق ازييانىڭ ەشقاشان دٷردارازدىققا بارمايتىندىعىنا, بٶلٸنبەيتٸندٸگٸنە ناعىز قازىق بولادى.
«تٷركٸستاننىڭ ورنى استانادان دا بيٸك»
– تٷركٸستاننىڭ ورنى كەرەك بولاتىن بولسا, استانادان دا بيٸك. ٶيتكەنٸ, نۇر-سۇلتان قالاسى – قازاقستاننىڭ استاناسى بولسا, تٷركٸستان – بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ استاناسى. باعزى زاماننان بەرٸ الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ ورتاسى بٷكٸل تٷركٸ دٷيەسٸنٸڭ ورتالىعى بولعان.
مىسالى, وعىزدار, قىپشاقتاردىڭ مەكەنٸ. اسىل ارماندار, ٷلكەن شىعارمالار تۋعان جەر. مەسەلەن, قورقىت بابامىز دا سول جەردە سىردىڭ بويىندا دٷنيەگە كەلگەن. اناۋ بٸر جىلدارى ورتالىق كوميتەتتە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن كەزٸمدە تٷركٸستاننان تۇراتىن حالىقتان بٸر ارىز تٷستٸ. بۇل 90-جىلداردىڭ باسى كەزٸ بولاتىن. ول حاتتا: «مىناۋ تٷركٸستان – ٶزبەك قالاسى» بولىپ بارادى دەپ جازىلعان. سوسىن پرەزيدەنت ماعان تاپسىرما بەردٸ. «سەن بارىپ, ٶز كٶزٸڭمەن بەرٸڭ كٶرٸپ, مەن-جايىن بٸلٸپ قايت» دەپ ايتتى. شىنىندا دا, كافەلەر, اسحانالار بەرٸ ٶزبەكشە بولىپ كەتكەن.
تاعامدارىنان بٶلەك, قويىلاتىن مۋزىكا دا باسقاسى دا ٶزبەك تٸلٸندە بولىپ كەتكەن. ەلمەن سٶيلەسكەندە دە وسىنداي ەڭگٸمەنٸ ەستٸدٸم. سوسىن كەلگەن سوڭ, جاعدايدى پرەزيدەنتكە باياندادىم. ول كٸسٸمەنەن نە ٸستەيمٸز دەپ سۇرادى. «قيياتىن بولساڭىز, قىزىلوردادان ەكٸ اۋدان, وڭتٷستٸك قازاقستاننان ەكٸ اۋدان, جامبىل وبلىسىنان ەكٸ اۋدان قوسىپ بەرٸڭٸز دە جاڭا وبلىس رەتٸندە اشىڭىز. ورتالىعى – تٷركٸستان قالاسى بولسىن» دەدٸم.
ەرينە, باسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تەلمٸرٸپ وتىراتىن, دوتاتسييالىق وبلىس بولاتىنىن, بٸراق كەيٸن جەتٸلٸپ كەتەتٸنٸن دە ايتتىم. سوندا ەلباسى ويلانىپ وتىرىپ: «ايتىپ وتىرعانىڭ دۇرىس قوي, بٸراق مۇنىڭ ٶز ۋاقىتى كەلەدٸ» دەگەن ەدٸ. مٸنە, پٸسٸلٸپ-جەتٸلٸپ, ۋاقىتى كەلدٸ. ول كەزدە تٷركٸستاندى دامىتاتىن قازاقستاننىڭ اقشاسى دا جوق ەدٸ, قازىنانىڭ قالتاسى تەسٸك بولاتىن. قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, قازاقستان جەتٸلدٸ, تٷركٸستاندى جان-جاقتان كٶتەرەتٸن مٷمكٸندٸك بار. سٶيتٸپ, تٷركٸستاننىڭ بولاشاعى ٶتە كٷشتٸ, زور.
ەڭ باستى, داميتىن سالاسى – تۋريزم. ٸرگەسٸندە, سىردىڭ بويىندا قورقىت اتا جاتىر. سول قورقىت اتانىڭ باسىنا ٷلكەن كومپلەكس سالىپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسشىلارىن جيناۋ كەرەك. مەسەلەن, ناۋرىز مەرەكسٸندە شاقىرىپ جٸبەرسە...
ولار قورقىت اتانىڭ باسىنا بٸر تٷن زييارات ەتٸپ تٷنەپ, ەرتەڭٸندە تاڭەرتەڭٸندە تٷركٸستانعا كەلۋ كەرەك. وندا قوجا احمەت ياسساۋيدىڭ باسىنا بارىپ, ەرٸقاراي ناۋرىز مەرەكەسٸن تويلاپ كەتەتٸن دە بولۋ كەرەك. سوندا بۇل تٷركٸ حالىقتارىنىڭ پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ باسىن قوساتىن ٷلكەن قالا بولاتىن ەدٸ. تٷركٸستاندا باس قوسىپ تاراسىپ تۇرسا, بەرەكەمٸز ارتىپ, تۋىستىعىمىز بٷگٸننەن دە بەكي تٷسەر ەدٸ. تٷركٸستان – ٷلكەن مەدەنيەت ورتالىعىنا, ساۋدا ورتالىعى اينالادى. وعان ەشقانداي كٷمەن جوق.
