تٷركٸستان وبلىسىندا سوڭعى جىلدارى بٸلٸم سالاسى زامان تالابىنا ساي قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. بۇل سٶزٸمٸزگە ٸلٸپ الار دەلەل جەتەرلٸك. ٶڭٸرگە جاقىندا عانا ات باسىن بۇرعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وبلىس ورتالىعىنداعى «بٸلٸم-يننوۆاتسييا» مەكتەپ-ينتەرناتىنداعى وقۋ ٷدەرٸسٸمەن ارنايى تانىسۋى بەكەر ەمەس. مەملەكەت باسشىسى بٸلٸم وشاعىنداعى وقۋ ەرەكشەلٸكتەرٸنە جەنە وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالارىنا دەن قويدى.
پرەزيدەنت ايتقانداي, بٸلٸم وشاعىندا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق باعىت باسىمدىققا يە. فيزيكا, حيمييا, بيولوگييا, ماتەماتيكا جەنە ينفورماتيكا پەندەرٸ اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. ۇستازدار شەكٸرتتەرٸنٸڭ وقۋ جەتٸستٸكتەرٸنە ايرىقشا نازار اۋدارادى, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ رەسپۋبليكالىق جەنە حالىقارالىق پەندٸك وليمپيادالاردىڭ, سونداي-اق سپورتتىق جارىستاردىڭ جەڭٸمپازدارى بولىپ سانالادى.
جىل باسىندا جاڭا عيمارات پايدالانۋعا بەرٸلٸپ, ينتەرنات-ليتسەي كەنتاۋدان تٷركٸستان قالاسىنا كٶشتٸ. قازٸر مۇندا 500-دەن استام بالا بٸلٸم الىپ جاتىر. پرەزيدەنت سىنىپتار مەن سپورت زالدارىن ارالاپ, وقۋشىلارمەن ەركٸن فورماتتا ەڭگٸمەلەستٸ. ول ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جاس ۇرپاقتىڭ قولىندا ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, بالالارعا وقۋدا سەتتٸلٸك تٸلەدٸ.
سونىمەن قاتار قازٸرگٸ تاڭدا تٷركٸستان وبلىسىندا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 14 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 29 مەكتەپ سالىنۋدا. سونداي-اق, سىبايلاس جەمقورلىق ەرەكەتٸمەن سوتتالعان تۇلعالاردان تەركٸلەنگەن قاراجات ەسەبٸنەن 20 بٸلٸم بەرۋ نىسانى سالىنادى, ونىڭ 13-ٸن اعىمداعى جىلى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. جىل سوڭىنا دەيٸن وبلىستاعى 4 اپاتتى جەنە 5 ٷش اۋىسىمدى مەكتەپتٸڭ مەسەلەسٸ تولىعىمەن شەشٸلەدٸ.
ايرىقشا اتاپ ٶتەرلٸگٸ, سوناۋ اقش-تاعى يلون ماسكتٸڭ Starlink سپۋتنيكتٸك ينتەرنەت جٷيەسٸ تٷركٸستان وبلىسىنداعى 330 مەكتەپكە قوسىلعان. ياعني, ونداعى كٶپتەگەن بٸلٸم وشاقتارى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتتٸڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ وتىر. يلون ماسكتىڭ ينتەرنەتٸ ايماقتىڭ شالعاي اۋىلدارىن ەركٸن قامتىپ وتىر. سولاردىڭ بٸرٸ – كەلەس اۋدانىنا قاراستى جٷزٸمدٸك اۋىلدىق وكرۋگٸندە ورنالاسقان اقسۋ اۋىلىنداعى No32 ورتا مەكتەپ. اۋىل شەكارالاس اۋماقتا ورنالاسقاندىقتان, مۇندا ۇيالى بايلانىس جٷيەسٸ جاقسى جۇمىس ٸستەمەيدٸ. وسى كٷنگە دەيٸن ينتەرنەتكە قوسىلۋ قيىن بولعان. مەكتەپتە Starlink سپۋتنيكتٸك جٷيەسٸن ورناتقاندا وقۋشىلار مەن مۇعالٸمدەر قاتتى قۋاندى.
«ٶتكەن جىلى ٸسكە قوسىلعان Starlink جٷيەسٸ اقاۋسىز جۇمىس ٸستەيدٸ. مامىر ايىندا 4-9 سىنىپ وقۋشىلارى ينتەرنەت ارقىلى «وقۋ جەتٸستٸكتەرٸن قاشىقتىقتان باسقارۋ» تەستٸنەن ٶتتٸ. ەشقانداي تٶتەنشە جاعداي نەمەسە قاتىپ قالۋ بولعان جوق. مەكتەپتٸڭ ارنايى پەن كابينەتتەرٸندە دە جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت ٸسكە قوسىلدى», - دەيدٸ ديرەكتوردىڭ تەربيە ٸسٸ جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى سۇڭقار ەبدٸرايىم.
قازىعۇرت اۋدانىنا قاراستى اققۇم اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا ينتەرنەت تاپشىلىعىن باستان كەشٸرگەن. مۇعالٸمدەر ەلەكتروندى جۋرنال تولتىرۋ ٷشٸن كٶرشٸ اۋىلعا بارۋعا مەجبٷر بولىپ كەلگەن ەدٸ. مەكتەپتە يلون ماسكتىڭ ينتەرنەتٸ قوسىلا سالىسىمەن, بۇرىنعى بارلىق قيىندىقتار جويىلدى. ەندٸ ولار دا كەز كەلگەن ۋاقىتتا جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتتٸ پايدالانا الادى.
«Starlink بٸزدٸڭ مەكتەپتە دە جۇمىس ٸستەيدٸ. اۋىلدا 4G ۇيالى بايلانىسى دا ورناتىلعان. بٸز ينتەرنەتكە نوۋتبۋكپەن دە, ۇيالى تەلەفوننان دا كٸرە الامىز. مەكتەپتە جۇمىستى اياقتاپ ٷلگەرمەسەك, بٸز ٷيدەن جۇمىس ٸستەي الامىز», - دەيدٸ اققۇم ورتا مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورى جۇبان تاەۆ.
جەتٸساي قالاسىنداعى ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە 570 وقۋشى بٸلٸم الۋدا. مۇندا Starlink جٷيەسٸنٸڭ جىلدامدىعى – 100-150 مبيت/س. ۇستازدار ونلاين الاڭداعى بايقاۋلارعا ەركٸن قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك العاندارىنا قۋانىپ جٷر.
«ٶتكەن جىلى جاڭا عيماراتقا كٶشتٸك. سودان كەيٸن بٸزدە دە Starlink سپۋتنيكتٸك جٷيەسٸ ورناتىلدى. ينتەرنەتكە قوسىلۋ جىلدامدىعى 10 ەسەگە ارتتى. بۇل وقۋشىلار مەن ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ دەپ ويلايمىن», - دەيدٸ №2 ورتا مەكتەپ ديرەكتورى. مەرۋەرت بەكەنوۆا.
وتىرار اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى شەۋٸلدٸر اۋىلىندا ورنالاسقان ٶ.جەنٸبەكوۆ اتىنداعى No4 مەكتەپ-ينتەرناتىندا ينتەرنەتتٸڭ جوقتىعى ٷلكەن پروبلەما بولعان. ستۋدەنتتەر تەست تاپسىرعان كەزدە ينتەرنەت قاتىپ قالا بەرەتٸن. سودان كەيٸن قوسىمشا مودەم ورناتۋعا تۋرا كەلدٸ.
«مەكتەبٸمٸزدە 36 كابينەت تولىق جابدىقتالعان. ەر مۇعالٸمنٸڭ كابينەتتەرٸ بار. بٸز ساباقتى LED ەكران مەن ينتەراكتيۆتٸ تاقتادا ٶتكٸزەمٸز. وقۋشىلارىمىز ونلاين بايقاۋلارعا قاتىسىپ, تەست تاپسىرادى, مۇعالٸمدەر ەلەكتروندى جۋرنال تولتىرادى. وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. ينتەرنەت جىلدامدىعى ٶتە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. Starlink-تٸڭ كەلۋٸمەن ول سەرپٸن الا تٷستٸ. بۇرىن 30 مبيت/س بولسا, قازٸر 80 مبيت/س. جاقسى جۇمىس ٸستەيدٸ», – دەيدٸ ديرەكتوردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييالار جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى نۇرزيلا ايداربەك.
تٷركٸستان وبلىسى بٸلٸم باسقارماسىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ تاراتقان اقپاراتقا سەيكەس, وبلىستاعى 911 مەملەكەتتٸك مەكتەپتٸڭ بارلىعى ينتەرنەت جەلٸسٸنە قوسىلعان. ونىڭ ٸشٸندە 581 مەكتەپتە تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلٸسٸ ارقىلى 20-80 مبيت/س جىلدامدىقتاعى ينتەرنەت بار. الداعى ۋاقىتتا تاعى 33 مەكتەپتٸ قامتۋ جوسپارلانۋدا.
«330 مەكتەپتٸڭ شالعاي جەنە تاۋلى ايماقتاردا ورنالاسۋىنا, تەحنيكالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى 512 كبيت/س – 20 مبيت/س تٶمەن جىلدامدىقتاعى ينتەرنەت قوسىلدى. قازٸر ولاردىڭ 329-ىندا «رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى» اق ارقىلى SpaceX ورناتقان Starlink سپۋتنيكتٸك ينتەرنەتٸ بار. بۇل بٸلٸم ساپاسىن ارتتىرىپ, وقۋشىلار مەن ۇستازداردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ», - دەيدٸ تٷركٸستان وبلىسى بٸلٸم باسقارماسىنىڭ رەسمي ٶكٸلٸ نۇرلان سۇلتانبەك.
وسى ورايدا, تاعى بٸر جاڭالىقتى تٸلگە تيەك ەتە كەتسەك, جاقىندا وقۋ-اعارتۋ, ۇلتتىق ەكونوميكا, قارجى مينيسترلەرٸنٸڭ بٸرلەسكەن بۇيرىعى جەنە شىعىس قازاقستان مەن تٷركٸستان وبلىستارى ەكٸمدٸكتەرٸنٸڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلٸ» پيلوتتىق جوباسىن بەكٸتۋ تۋرالى» قاۋلىسى جارييالاندى. بۇل قۇجات «اشىق زاڭدى تۇلعالار» سايتىندا دا پايدا بولدى. پيلوتتىق جوبانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن باسقارۋدىڭ قازٸرگٸ مودەلٸن جەتٸلدٸرۋ.
قۇجاتتا حابارلانعانداي, جوبا جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن باسقارۋدىڭ قازٸرگٸ مودەلٸنٸڭ كەلەسٸ كەمشٸلٸكتەرٸن جويۋعا باعىتتالعان:
- وبلىستىق بٸلٸم باسقارمالارىنا جٷكتەمە ارتتى, بۇل ٶڭٸردە قابىلدانعان شەشٸمدەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلدٸ;
- جەرگٸلٸكتٸ اقپاراتتى تەكسەرۋ بيۋروكراتييالىق قۇرامداس بٶلٸكتٸڭ ٶسۋٸنە ەكەلدٸ;
- تٶتەنشە جاعدايلار كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ شەشٸمدەردٸ قابىلداۋ مەرزٸمدەرٸنە ەسەر ەتكەن وبلىس ٸشٸندە قاراجاتتى بٶلۋگە بٸرىڭعاي كٶزقاراستىڭ بولماۋى.
قۇجاتقا سەيكەس, شىعىس قازاقستان مەن تٷركٸستان وبلىستارىندا كەيبٸر فۋنكتسييالاردى وبلىستىق دەڭگەيدەن اۋداندىق/قالالىق دەڭگەيلەرگە بەرۋ, اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق دەڭگەيدە بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸنە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ساقتاۋ جەنە ەكٸمشٸلٸك-شارۋاشىلىق فۋنكتسييالارىن اۋدان/قالالىق دەڭگەيلەرگە بەرۋ.
بۇل رەتتە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن باسقارۋ فۋنكتسييالارىن جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ دەڭگەيلەرٸ اراسىندا مىنالارعا بٶلۋ جوسپارلانۋدا:
- وقۋ پروتسەسٸ;
- ەكٸمشٸلٸك جەنە ەكونوميكالىق قولداۋ.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ پيلوتتىق جوبانى ەدٸستەمەلٸك قامتاماسىز ەتۋدٸ, ونىڭ ٸشٸندە ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىستاردى ەزٸرلەۋدٸ, وقىتۋ سەمينارلارىن ٶتكٸزۋدٸ, جوبانى ٸسكە اسىرۋدى ٷيلەستٸرۋدٸ جەنە باقىلاۋدى جٷزەگە اسىرادى. شىعىس قازاقستان مەن تٷركٸستان وبلىستارىنىڭ ەكٸمدٸكتەرٸ تيٸستٸ قارجىلاندىرۋ ارقىلى مٷلٸكتٸك كەشەننٸڭ اۋدان, وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمٸنە كوممۋنالدىق مەنشٸككە ٶتۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. پيلوتتىق وبلىستاردىڭ اۋدان, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمٸ مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىن ەكٸمشٸلٸك-ەكونوميكالىق قولداۋدى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتٸك باعدارلامانىڭ ەكٸمشٸسٸن ايقىندايدى جەنە پيلوتتىق جوبانى ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ٶزگە دە شارالاردى قابىلدايدى», - دەلٸنگەن قۇجاتتا.
تٷركٸستان ٶڭٸرٸ قازاق تٸلٸن ساقتاۋ مەن دامىتۋ ٷشٸن دە تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ ەلەۋەتٸن كەڭٸنەن پايدالانۋدى قولعا الىپ جاتىر. وبلىس ورتالىعىندا ۇيىمداستىرىلعان «قازاق تٸلٸ – عىلىم تٸلٸ: دەستٷر جەنە جاڭاشىلدىق» اتتى رەسپۋبليكالىق سيمپوزيۋمعا قاتىسۋشىلار وسىنداي تۇجىرىمعا كەلٸپ, بەل شەشە ٸسكە كٸرٸسكەن. ولاردىڭ قاتارىندا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, قوعام جەنە مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى, عالىمدار مەن وقىتۋشىلار, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ باسشىلارى, دوكتورانتتار, ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەر بار.
«قازٸرگٸ تاڭدا كەز كەلگەن تٸلدٸ ساقتاۋ ٷشٸن تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋ قاجەت», - دەگەن-دٸ سول كەزدە فورۋم مٸنبەرٸنەن عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترٸ ساياسات نۇربەك. – سوندىقتان بٷگٸن بٸز دەستٷرلەر مەن يننوۆاتسييالار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. بٸر جاعىنان, بٸز دەستٷرلٸ تٷردە قالىپتاسقان تاريحي, ورفوگرافييالىق, ورفوەپييالىق مەدەني مۇرانى ساقتاۋىمىز كەرەك. ەكٸنشٸ جاعىنان, يننوۆاتسييالاردى دامىتىپ, ۇلتتىق لينگۆيستيكالىق جٷيەنٸڭ الگوريتمٸن تسيفرلىق فورماتتا قالىپتاستىرماساق, شىن مەنٸندە, تٸلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز كٷندەلٸكتٸ ادامدارمەن ەمەس, تسيفرلىق نىساندارمەن چات-بوتتار, SIRI ارقىلى بايلانىسامىز. ال, تٸل بٸلٸمٸ سالاسىندا جاڭا كٶكجيەكتەر, تىڭ تاقىرىپتار اشىلا باستادى. بٸز بۇل مٷمكٸندٸكتەردٸ پايدالانا بٸلۋٸمٸز كەرەك».
باسقوسۋدا عالىمدار تيٸستٸ باياندامالار جاساپ, قازاق تٸلٸن عىلىم تٸلٸنە اينالدىرۋ مەسەلەلەرٸن تالقىلاپ, عىلىمي سالالارداعى ۇلتتىق مازمۇننىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيٸنە باعا بەرٸپ, ودان ەرٸ دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەزٸرلەپ قويدى.
تٷركٸستان قالاسىنداعى ٸرٸ ساۋدا ورتالىعىنىڭ جانىنان العاشقى كٸتاپ دٷكەنٸنٸڭ اشىلۋى دا ايماقتاعى بٸلٸم سالاسىنىڭ ٸلگەرٸلەۋٸنە سەپتەسەتٸنٸ سٶزسٸز. قازٸرگٸ تاڭدا «قۋانىش» ساۋدا ورتالىعىنىڭ جانىنان تۇڭعىش رەت «فاراب» كٸتاپحاناسى اشىلدى. سالتاناتتى شاراعا جەرگٸلٸكتٸ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, كەسٸپكەرلەر مەن وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى بەيسەن تەجٸباەۆ قاتىستى.
«بازارلاردا كٸتاپحانالار اشۋ يدەياسى ادام كٶپ جينالاتىن جەرلەردە بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەني الاڭ قۇرۋ ٷشٸن پايدا بولدى. جوبانى وبلىس ەكٸمٸ دارحان ساتىبالدى قولداپ, مەدەنيەت دەڭگەيٸن كٶتەرۋ باعىتىندا جٷيەلٸ شارالار ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. ٶڭٸرٸمٸزدە تۇرعىنداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بيزنەسٸن ساۋدا نٷكتەلەرٸ ارقىلى جٷرگٸزەدٸ. بازارلار – ادامدار جيٸ باراتىن ورىندار. سوندىقتان مەدەني ورتانى كەڭەيتٸپ, بٸلٸمنٸڭ كٶكجيەگٸن ٶسٸرۋ ٷشٸن, كەسٸپكەرلەرگە كٸتاپ وقۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋ ماقساتىندا جاڭا جوبانى قولعا الدىق», – دەيدٸ وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قالاداعى ەڭ ٸرٸ «قۋانىش» ساۋدا ورتالىعىندا 1700-دەن استام كەسٸپكەر ەڭبەك ەتەدٸ. كٷنٸنە ورتا ەسەپپەن بازارعا 20 مىڭنان استام ادام كەلەدٸ. جاڭادان اشىلعان كٸتاپحانا كٷنٸنە 70 ادامعا, ياعني ايىنا 1500 ادامعا قىزمەت كٶرسەتەدٸ. ولاردىڭ اراسىندا جاستار مەن وقۋشىلار دا بارشىلىق.
بەلگٸلٸ بولعانداي, مۇنداي جوبا وبلىس اۋداندارى مەن قالالارىنىڭ ورتالىق بازارلارىندا دا قۇرىلادى. مۇندا 3000-عا جۋىق كٸتاپ, ونىڭ ٸشٸندە ەلەمدٸك بەستسەللەر, كٶركەم جەنە موتيۆاتسييالىق ەدەبيەتتەر ۇسىنىلعان. ولار كەسٸپكەرلەرگە ٶز بيزنەسٸنٸڭ دامۋىنا جەنە جەكە دامۋىنا ٷلەس قوسۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاڭا جەنە كرەاتيۆتٸ يدەيالاردى تۋدىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
كٸتاپ سٶرەلەرٸ جاڭارتىلادى. سونىمەن قاتار, تۇرعىندار ٶز كٸتابىن قوياتىن نەمەسە باسقاسىن الىپ وقي الاتىن ارنايى شكافتار بولادى.
وبلىستا بارلىعى 39 بازار بار. جەتٸ مىڭنان استام كەسٸپكەر ساۋدامەن اينالىسادى.
