Dalanews.kz cاۋالداسقان ساراپشىلاردىڭ سٶزٸنشە ورتا ازييا ايماقتى ورنالاسۋ شەكاراسىمەن عانا شەكتەيتٸن, جالقى اتاۋ. ال تٷركٸستان اتاۋىنىڭ تاريحي-مەدەني مەنٸ بار.
ورتا ازييانى تٷركٸستان دەپ ورىندى ما? ورىندى بولسا, جۋىر ارادا ورىندالا قويا ما? ايماقتىڭ تٷركٸستان اتالۋىن تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸز قالاي قابىلدايدى?
ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ ورتا ازييا تۋرالى ايتقاندا تٷرلٸ جاعرافييالىق جەنە ساياسي تەرميندەردەن ارىلىپ, تٷركٸ دٷنيەسٸن تٸكەلەي تٷركٸستانمەن بايلانىستىرۋ تيٸس دەپ ەسەپتەيدٸ.
«ورتا ازييا اتتى سىرت كٷشتەر تەلٸگەن اتاۋدان ارىلىپ, تٷركٸستان توپونيمٸن قايتا «تٸرٸلتۋٸمٸز» كەرەك. تٷركٸستان دەمەك, «تٷركٸلەر ەلٸ». تٷركٸستان كٷللٸ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى عانا ەمەس, ول سونىمەن قاتار ساياسي ينتەگراتسيياعا باستاماشى بولاتىن ەلەۋەتكە يە», – دەيدٸ شيبۇتوۆ.
ٶزبەك ساياساتتانۋشىسى باحتييار ەرعاشەۆ تا وسى ۇستانىمدا.
«ورتا ازييا اتاۋىن مارقۇم يسلام كەرٸموۆ ۇناتا بەرمەيتٸن. ەركەز «تٷركٸستان – بٸزدٸڭ ورتاق ٷي» دەپ وتىراتىن-دى. كٸتابىندا دا وسى يدەيانى قولداپ «تٷركٸستان – اسا قاستەرلٸ اتاۋ» دەگەندٸ قايتالاۋمەن بولدى.
ورتا ازييا تٷركٸستان دەپ اتالار بولسا, بۇل ٶز كەزەگٸندە ايماقتاعى ەلدەردٸڭ بٸر وداققا بٸرٸگۋٸن جەدەلدەتەر ەدٸ. بٸزدٸڭ دەستٷرٸمٸز دە, داعدىمىز دا, تاريحىمىز دا, تاعدىرىمىز دا ورتاق. تٷركٸستان دەپ اتالار بولساق, بۇل بٸرٸگۋگە باستايتىن باۋىرلاستىقتىڭ باستى قادامى بولار ەدٸ», – دەيدٸ ول.
شيبۇتوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە تٷركٸستان جاي عانا قالا اتاۋى ەمەس, تۇتاس ايماق اتاۋى.
«تٷركٸلەر ەلٸ» تۋرالى العاشقى مەلٸمەتتەر VII عاسىرداعى تاريحي جازبالاردا كٶرٸنٸس بەرگەن. ۇلان-عايىر اتىراپتى شارلاپ شىققان اراب جەنە پارسى ساياساتحاتشىلارى ايماقتى «تٷركٸلەر ەلٸ» دەپ اتاعان. تٷركٸلەردٸڭ سانى كٶبەيگەن سايىن تٷركٸستاننىڭ اۋماعى دا كەڭەيە تٷستٸ. تۇتاستاي العاندا قازٸرگٸ تٷركٸستان (ورتا ازييا) قونىس تەپكەن جەر بٸر كەزگٸ تٷركٸ قاعاناتىنىڭ اۋماعى», – دەيدٸ ول.
الايدا باحتييار ەرعاشەۆتىڭ ايتۋىنشا ورتا ازييانىڭ اتاۋىن اۋىستىرىپ, تٷركٸستان اتتى تاريحي تٷسٸنٸكتٸ «تٸرٸلتۋ» تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸزگە ۇناماۋى مٷمكٸن.
«تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ تٷركٸستان تۋىنىڭ استىنا بٸرٸگٸپ, ايماقتاعى ٸرٸ ويىنشىعا اينالۋىن رەسەي ەستە قۇپتامايدى. بۇل مەسەلە ايماقتىق دەڭگەيدە كٶتەرٸلەر بولسا, مەسكەۋ «ورىس ەلەمٸن» جەلەۋ ەتٸپ, تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋگە كٶشۋٸ ەبدەن مٷمكٸن».
ال مارات شيبۇتوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, سوڭعى كەزدە اقش بيلٸگٸ «ٷلكەن ورتا ازييا» اتاۋىن قولدانىسقا ەنگٸزۋگە تىرىسىپ باعۋدا.
«ٷلكەن ورتا ازيياعا» اۋعانستاندى دا قوسىپ قويعان. مۇنىڭ ساياسي استارى ايقىن. اقش بٸزدٸڭ ەلدەردٸڭ اۋعانستاننىڭ «دەمەۋشٸسٸ» بولعانىن قالايدى. اۋعانستاندى ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعارۋعا بٸزدٸڭ ەلدەردٸ دە جاۋاپتى ەتكٸسٸ كەلەدٸ», – دەيدٸ ول.
زەرتتەۋشٸ, ەتنوگراف تىنىمباي دايراباي اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ «تٷركٸستان» اتتى تولعاۋىنان مىسال كەلتٸرگەن ەكەن.
«تٷركٸستان – ەكٸ دٷنيە ەسٸگٸ عوي, تٷركٸستان ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ عوي...» دەيدٸ ماعجان. دەمەك, تٷركٸستان – تٷركٸ حالىقتارىنىڭ, ودان دا كەڭٸرەك ايتساق, شىعىس حالىقتارىنىڭ اق ورداسى, استاناسى بولعانىن اڭعارامىز.
تاريحي قۇجاتتار تٷركٸستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنٸڭ سول تۇستا-اق ەلەمگە بەلگٸلٸ بولعانىن راستايدى.
تٷركٸستان اتى شىعىس جازبالارىندا Vٸٸٸ-ٸح عاسىرلاردا اتالا باستاعان. اراب زەرتتەۋشٸسٸ يبن حوردادبەك تٷركٸستاندى «تٷركٸلەر ەلٸ» دەپ جازسا, گەوگراف ەل-ياكۋبا بٸر ەڭبەگٸنە: «تٷركٸستان» دەپ ات قويعان», – دەيدٸ ول.
دايرابايدىڭ پٸكٸرٸنشە تٷركٸستان اتاۋىنىڭ بٷكٸل تٷركٸ جۇرتىنا مەشھٷر بولۋى – سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ ٸرٸ ٶكٸلٸ قوجا احمەت ياساۋي ٸلٸمٸنٸڭ ەتەك جايۋىمەن جەنە اقساق تەمٸردٸڭ جارلىعىمەن سالىنعان بٷگٸندە كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىنا ەيگٸلٸ قوجا احمەت كەسەنەسٸمەن بايلانىستى.
«قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ تۋرالى عالىمدار, زەرتتەۋشٸلەر حVٸٸ-حVٸٸٸ عاسىردان بەرٸ جازىپ كەلەدٸ. وسى بٸر عاجايىپ ەسكەرتكٸش-كەشەن جايلى قاناتتى سٶزدەر دە كەڭ تاراعان. «مەدينادا – مۇحاممەد, تٷركٸستاندا – قوجا احمەت» دەپ, تٷركٸستاندى ەرەكشە قالا سانايتىندار دا از ەمەس. مۇنىڭ ٶزٸ تٷركٸ عانا ەمەس, شىعىس حالىقتارى اراسىندا دا تٷركٸستاننىڭ قادٸرٸ مەن قاسيەتٸن ايعاقتاسا كەرەك», – دەيدٸ زەرتتەۋشٸ.
ال, سٸز قالاي ويلايسىز, وقىرمان? ورتا ازييانى تٷركٸستان دەپ ورىندى ما? ورىندى بولسا, جۋىر ارادا ورىندالا قويا ما? ايماقتىڭ تٷركٸستان اتالۋىن تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸز قالاي قابىلدايدى?..
روللان مۇقامەتقاليەۆ
