وسى جىلعى 12 ماۋسىمدا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىزمەتٸنە كٸرٸسكەنٸنە بەس جىل تولدى. وسى تۇستا پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى مارات بەشٸموۆ Liter.kz سايتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس جىل ٸشٸندە اتقارعان جۇمىسىنا توقتالىپتى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, اۋقىمدى دا ماڭىزدى باستامالار, رەفورمالار ٸسكە اسىرىلدى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2019-2024 جىلدارداعى تاپسىرمالارى ورىندالدى.
ەرينە, قوعام بٸرٸنشٸ كەزەكتە ساياسي رەفورمالاردى كٷتتٸ. ول بٸرتٸندەپ جٷزەگە اسىپ جاتىر. پرەزيدەنت ٶز قىزمەتٸن ساياسي ينستيتۋتتاردى جەتٸلدٸرۋدەن باستادى.
پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييا ينستيتۋتى زاڭدى تٷردە ەنگٸزٸلدٸ. ساياسي بەسەكەلەستٸكتٸ ارتتىرۋ جەنە تاڭداۋ ەركٸندٸگٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن تيٸستٸ زاڭناماعا ساياسي پارتييالاردىڭ ٶتۋ شەگٸن 7%-دان 5%-عا دەيٸن تٶمەندەتۋ جەنە سايلاۋ بيۋللەتەندەرٸنە «بارلىعىنا قارسى» باعانىن ەنگٸزۋ جٶنٸندە تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. سايلاۋ جەنە ساياسي پارتييالار تۋرالى زاڭدارعا ماڭىزدى ادام قۇقىقتارى تۋرالى تٷزەتۋلەر قابىلداندى, ولار سايلاۋ پارتييالارىنىڭ تٸزٸمدەرٸندە ەيەلدەر, جاستار جەنە مٷگەدەكتەر ٷشٸن كۆوتا بەلگٸلەدٸ, بۇل ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق پاكتٸلەرگە سەيكەس كەلدٸ. ەرٸ قاراي بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸن رەتتەيتٸن زاڭعا قول قويىلدى.
زاڭ جينالىستاردى ٶتكٸزۋدٸڭ حابارلاما تەرتٸبٸن قاراستىردى.
ال 2022 جىلى ٸرگەلٸ ساياسي رەفورمالار جٷرگٸزە وتىرىپ, بارلىق مەملەكەتتٸك مودەلدٸ كەشەندٸ ترانسفورماتسييالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندە شارالار قابىلداندى.
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار (ازاماتتاردىڭ 77,1%-ى ولاردى قابىلداۋعا داۋىس بەردٸ) ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرۋعا, بٸرقاتار بيلٸك ٶكٸلەتتٸگٸن قايتا بٶلۋگە, ونىڭ ٸشٸندە پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋگە جەنە مەرتەبەسٸن كٶتەرۋگە باعىتتالدى. جاڭا ارالاس پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق جٷيەنٸڭ تالاپتارىنا سەيكەس 2023 جىلى پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە كەزەكتەن تىس سايلاۋ ٶتكٸزٸلٸپ, وعان 6 ساياسي پارتييا مەن تەۋەلسٸز بٸرمانداتتىلار كەلدٸ.
سونىمەن قاتار مەجٸلٸس جانىنان قوعامدىق پالاتا سيياقتى ماڭىزدى ينستيتۋت قۇرىلدى. حالىقتىڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتەتٸن بٸرقاتار قۇجات قابىلداندى. نەتيجەسٸندە پرەزيدەنتتٸڭ بٸرنەشە ٶكٸلەتتٸگٸ الىنىپ تاستالدى, ونى سايلاۋ مەرزٸمدەرٸنە شەكتەۋ قويىلدى. كونستيتۋتسييادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ, كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ تٶراعاسى مەن سۋديالارىنىڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ جەنە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ تٶراعالارى مەن مٷشەلەرٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن ورىنداۋ كەزەڭٸندە ساياسي پارتييالاردا بولۋىنا تىيىم سالىندى. بۇل اتالعان سۋبەكتٸلەردٸڭ ٶز قىزمەتٸندەگٸ ساياسي پارتييالاردان تەڭ قاشىقتىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. كانديداتۋرالارعا مٸندەتتٸ بالاما ەنگٸزە وتىرىپ جەنە ولاردى مەسليحاتتارمەن كەلٸسۋدٸڭ جاڭا تەرتٸبٸن بەكٸتتٸ, ٶڭٸرلەردٸڭ ەكٸمدەرٸن تاعايىنداۋ پروتسەسٸن دەموكراتييالاندىرۋ جالعاستىرىلدى.
قوعامدى ساياسي جاڭعىرتۋ مەن دەموكراتييالاندىرۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ نەگٸزگٸ رەفورمالاردىڭ بٸرٸ اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋ ينستيتۋتىن ەنگٸزۋ بولدى. سونداي-اق 2023 جىلى اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار ەكٸمدەرٸنٸڭ تٸكەلەي سايلاۋى, سونداي-اق جاڭا سايلاۋ جٷيەسٸ بويىنشا مەسليحاتتارعا سايلاۋ ٶتكٸزٸلدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ «ەدٸل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعىتى» جولداۋىنا سەيكەس اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 45 ەكٸمٸنە پيلوتتىق سايلاۋ ٶتكٸزٸلدٸ. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭعا سەيكەس 2025 جىلدان باستاپ قازاقستاندا اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ تۇراقتى نەگٸزدە ٶتكٸزٸلەتٸن بولادى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بٸرٸنشٸ وتىرىسىنىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس, رەسپۋبليكا كٷنٸنە 25 قازان ۇلتتىق مەرەكە مەرتەبەسٸ قايتارىلدى.
جەر مەسەلەسٸندە دە پرەزيدەنت جٸگەرلٸ قادام جاسادى. كونستيتۋتسييانىڭ 6-بابىنا تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ, وعان سەيكەس جەر مەن جەر قويناۋى, سۋ, ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلار ەلەمٸ, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسٸلٸ. بۇل جاڭا قوعامدىق قاتىناستارعا, مەنشٸكتٸ ەدٸل شەشۋ, زاڭسىز اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ قاجەتتٸلٸگٸنە جاڭا كٶزقاراسپەن قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل قوعامدىق سۇراۋلارعا ماڭىزدى جاۋاپ بولدى.
مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جەنە مەملەكەتتٸك اپپاراتتى جەتٸلدٸرۋ مەملەكەت باسشىسى قىزمەتٸنٸڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ بولدى.
پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ نازارىن قۇقىقتىق سالاداعى, ەسٸرەسە, سوت-قۇقىقتىق سالاداعى رەفورمالاردىڭ ماڭىزدىلىعىنا اۋداردى. قۇقىق, ادام قۇقىقتارى ٷستەمدٸگٸنٸڭ پرينتسيپتەرٸ جەنە قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى جەتٸلدٸرۋ - بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ۇرانى.
قۇقىق پەن تەرتٸپ - بۇل ٶركەنيەتتٸ ەلەمدەگٸ بارلىق جەردە سيياقتى دەموكراتييالىق مەملەكەتتە باستى نەرسە بولۋى كەرەك. بيلٸكتٸڭ سوت جٷيەسٸ ايتارلىقتاي رەفورمالاندى, ونىڭ ٸشٸندە سۋديالاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن سايلاۋ ەلەمەنتتەرٸ ەنگٸزٸلدٸ جەنە سوتتىڭ اپەللياتسييالىق ساتىسىنىڭ مەنٸ بويىنشا شەشٸم قابىلداۋداعى رٶلٸ كٷشەيتٸلدٸ. سوت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا كٶزقاراستى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەتٸن ٷزدٸكسٸز كاسساتسييالىق سوتتار قۇرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانادى.
سوڭعى 5 جىلدا سوت جٷيەسٸ سالاسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى ارتتىرۋعا, سوت تٶرەلٸگٸن بەيتاراپ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان شارالار كەشەنٸ ٸسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, جارييا-قۇقىقتىق سالادا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭا ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكس قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ.
پروكۋراتۋرا ورگاندارى جەنە ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل سيياقتى قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كونستيتۋتسييالىق مەرتەبەسٸ كٷشەيتٸلدٸ.
جاڭا ورگان – كونستيتۋتسييالىق سوت قۇرىلدى. ەندٸ ەربٸر ازامات كونستيتۋتسييالىق سوتتا ٶزٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا قۇقىلى. سونىمەن قاتار باس پروكۋرور جەنە ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلگە كونستيتۋتسييالىق سوتقا جٷگٸنۋ قۇقىعى بەرٸلدٸ.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جٶنٸندەگٸ ەسەپ كوميتەتٸ جوعارى اۋديتورلىق پالاتا بولىپ قايتا قۇرىلدى. «مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ قىزمەتٸن بيۋروكراتييادان شىعارۋ جٶنٸندەگٸ شارالار تۋرالى» جارلىق قابىلداندى.
مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ قىزمەتٸن بيۋروكراتييادان شىعارۋ بويىنشا شارالار كەشەنٸ جٷزەگە اسىرىلدى, ونىڭ ٸشٸندە ٷكٸمەتتٸڭ 470-كە جۋىق فۋنكتسيياسىن ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ دەڭگەيٸنە بەرۋ جەنە ەسەپتٸلٸكتٸ قىسقارتۋ.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ينستيتۋتى نىعايتىلدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
بۇعان دەيٸن ول بۇۇ-نىڭ پاريج قاعيداتتارىنا قايشى, زاڭعا تەۋەلدٸ اكتٸمەن رەتتەلدٸ جەنە قۇزىرەتٸ بويىنشا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس كەلمەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدەگٸ ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ, وعان كونستيتۋتسييالىق مەرتەبە بەردٸ. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ەرٸ شارالارى تۋرالى» جارلىقتى قابىلداۋ ٶتە ماڭىزدى بولدى. ٷكٸمەت ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى, ونىڭ ٸشٸندە سٶز بوستاندىعى, قىلمىستىق سوت تٶرەلٸگٸ, ەيەلدەردٸ كەمسٸتۋدٸ جويۋ جەنە باسقا دا مەسەلەلەر بويىنشا بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ شارالار جوسپارىن بەكٸتتٸ. قوعامداعى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن وتباسىلىق جەنە گەندەرلٸك ساياسات تۇجىرىمداماسىنا تيٸستٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلدٸ. مەملەكەت قاتىساتىن كومپانييالاردىڭ باسشى ورگاندارىندا ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸن 30%-عا دەيٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ارتتىرۋ بويىنشا 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى قابىلداندى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە دەموكراتييانى دامىتۋ سالاسىنداعى بٸرقاتار حالىقارالىق مٸندەتتەمە ورىندالدى, ونىڭ ٸشٸندە ەيەلدەرگە تىيىم سالىنعان ماماندىقتاردىڭ تٸزٸمٸ مەن ەسكەرتۋسٸز ٶلٸم جازاسىن الىپ تاستاۋ, ازاپتاۋلاردىڭ بولۋىن باعالاۋعا بۇۇ ستاندارتتارىن ەنگٸزۋ, سوتتالعانداردى مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋدٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە اۋىستىرۋ. ٷكٸمەت ادام ساۋداسىنا بايلانىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جەنە ونىمەن كٷرەسۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-شارالار جوسپارىن قابىلدادى.
2019 جىلعى قىركٷيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 74-شٸ سەسسيياسى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازييا مەن اۋعانستان ٷشٸن تدم بويىنشا بۇۇ ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸ. بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2020 جىلعى قىركٷيەكتەگٸ 75-شٸ سەسسيياسى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيولوگييالىق جەنە توكسيندٸك قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كونۆەنتسييا (قبتو) نەگٸزٸندە بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸك (مابب) قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸ. مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸ جەنە كادر ساياساتىن جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى مەملەكەتتٸك ورگان باسشىلىعىنىڭ قاراماعىنداعىلارعا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زاڭ جٷزٸندە بەلگٸلەنگەن.
سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاتاڭداتۋ, ونىڭ ٸشٸندە شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋدى جويۋ, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردا جۇمىس ٸستەۋگە ٶمٸر بويى تىيىم سالۋدى ەنگٸزۋ, سونداي-اق مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ شەتەلدٸك بانكتەردە شوتتاردى يەلەنۋٸن شەكتەۋ جٶنٸندە بٸرقاتار زاڭنامالىق شارا قابىلداندى. مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ولاردى باعالاۋ تەرتٸبٸ ٶزگەرتٸلدٸ, جاڭا ەدەپ كودەكسٸ قابىلداندى جەنە ۋەكٸلەتتٸ ورگاننىڭ ەدەپ جٶنٸندەگٸ كوميسسيياسىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸ كەڭەيتٸلدٸ. جىل سايىنعى نەگٸزدە پرەزيدەنتتٸك جاستار كادرلىق رەزەرۆٸنە ٸرٸكتەۋ جەنە ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. بارلىعى 271 رەزەرۆشٸ (67,7%) جاۋاپتى لاۋازىمدارعا تاعايىندالدى, ونىڭ ٸشٸندە 34-ٸ ساياسي لاۋازىمدارعا تاعايىندالدى. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار ٷشٸن ٶڭٸرلٸك كادر رەزەرۆٸ ەنگٸزٸلدٸ, وعان ٸرٸكتەۋ 2023 جىلعى 1 ناۋرىزدا باستالدى. وعان ٸرٸكتەۋدٸڭ سوڭعى كەزەڭٸندە پرەزيدەنتتٸك جاستار كادرلىق رەزەرۆٸنە جوعارى نەتيجە كٶرسەتكەن تۇلعالار قابىلدانۋى مٷمكٸن ەكەنٸ انىقتالدى.
پرەزيدەنت قاۋٸپسٸزدٸك پەن قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. جەكە ادامعا قارسى اۋىر قىلمىستار (جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيلييا, ەسٸرتكٸ تاراتۋ, ادام ساۋداسى, جانۋارلار دٷنيەسٸن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ينسپەكتورلارعا قاتىستى) ٷشٸن قىلمىستىق جازالار كٷشەيتٸلدٸ.
ەرەكشە تسينيزممەن جاسالعان كٸسٸ ٶلتٸرۋ مەن بانديتيزم ٷشٸن, سونداي-اق بۇقارالىق تەرتٸپسٸزدٸكتەرگە, سونىڭ ٸشٸندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن نەمەسە تەلەكوممۋنيكاتسييا جەلٸلەرٸن پايدالانۋ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك ارتادى.
زاڭنامالىق دەڭگەيدە قارۋ اينالىمى سالاسىنداعى رەتتەۋ كٷشەيتٸلدٸ.
كەسٸپكەرلەردٸ سالىقتىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ شەگٸ قايتا قارالدى. قىلمىستىق كودەكستٸڭ 130-بابى «جالا جابۋ» قىلمىسسىزداندىرىلدى, بۇل بۇزۋشىلىقتىڭ وسى تٷرٸ ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جويىلۋىنا ەكەلدٸ. وسى سالادا كٶپتەگەن ماڭىزدى ٶزگەرٸس بولدى. وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى تۇرۋ مەملەكەتتٸڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸنٸڭ ماڭىزدى باعىتى بولدى.
2024 جىلعى 15 سەۋٸردە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە ەيەلدەر قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى, ول ەيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن كٶرٸنٸسٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاتاڭداتۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا جەنە كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. زاڭمەن دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ جەنە ۇرىپ-سوعۋ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى.
كەمەلەتكە تولماعاندى ٶلتٸرۋ, كەمەلەتكە تولماعاندى زورلاۋ, كەمەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق سيياقتى اسا قاۋٸپتٸ جەنە قوعامدىق رەزونانس تۋدىراتىن قىلمىستار جاساعان ادامدار ٷشٸن جاسالعان جازاعا بارابار جەنە پروپورتسيونالدى جازا بەلگٸلەۋ ٷشٸن ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تٷرٸندەگٸ ەڭ اۋىر جازا بەلگٸلەندٸ.
ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەۋ جەنە جەردەمدەسۋ ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزٸلدٸ. بۇل رەتتە كەمەلەتكە تولماعانعا قاتىستى جاسالعان ەرەكەتتەر ٷشٸن 5 جىلدان 9 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كٶزدەلگەن.
سونىمەن قاتار كوممۋنيكاتسييالىق جەلٸلەردٸڭ ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ەسەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋدى ناسيحاتتاعانى ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزٸلدٸ. كەمەلەتكە تولماعاندى ۇرلاعانى جەنە زاڭسىز باس بوستاندىعىنان ايىرعانى ٷشٸن جازالار ايتارلىقتاي كٷشەيتٸلدٸ.
قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا حالىقتىڭ ويىنعا تەۋەلدٸلٸگٸنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا لۋدومانييانىڭ ودان ەرٸ دامۋىنا جول بەرمەۋ جٶنٸندەگٸ زاڭنامالىق جەنە ٶزگە دە شارالار كەشەنٸن ٸسكە اسىرۋ باستالدى.
مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە, ەسكەري قىزمەتشٸلەرگە جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە ويىن مەكەمەلەرٸنە بارۋعا شەكتەۋ قويىلدى.
پروكۋرورلارعا نەگٸزگٸ ٸس جٷرگٸزۋ شەشٸمدەرٸن كەلٸسۋ بويىنشا ٶكٸلەتتٸكتەر بەرە وتىرىپ, قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٷش بۋىندى مودەلٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ەنگٸزٸلۋدە.
قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸن رەفورمالاۋدى ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندە جۇمىستىڭ سەرۆيستٸك مودەلٸ ەنگٸزٸلدٸ. ۋچاسكەلٸك ينسپەكتور مەرتەبەسٸ زاڭ جٷزٸندە كٶتەرٸلدٸ.
«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ٸسكە اسىرۋ جارييا-قۇقىقتىق داۋلاردى قاراۋ كەزٸندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸن ەنگٸزۋگە جەنە ولاردىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە, سونداي-اق ازاماتتارعا بيلٸك ورگاندارىنىڭ شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن كەپٸلدٸكتەردٸ بەلگٸلەۋگە باعىتتالعان العاش رەت قابىلدانعان ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكستە كٶرٸنٸس تاپتى.
بيلٸك ورگاندارىنىڭ اشىقتىعى مەن قوعامعا ەسەپ بەرۋٸن ارتتىرۋعا, سونداي-اق ازاماتتىق بەلسەندٸلٸكتٸ ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ازاماتتاردىڭ رەفورمالار مەن ۇسىنىستاردى باستاۋى ٷشٸن ونلاين-پەتيتسييالاردىڭ بٸرىڭعاي زاڭدى ينستيتۋتى قۇرىلدى.
ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن قوعامدىق جەنە ونلاين-قابىلداۋ بٶلمەلەرٸن قۇرۋ اياقتالدى, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەردە «حالىق قاتىساتىن بيۋدجەت» جوباسى بويىنشا تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىستارىن ٸسكە اسىرۋعا قاراجات كٶزدەلگەن.
بۇدان باسقا, زاڭ شىعارۋشى ورگان قىزمەتٸنٸڭ اشىقتىعى مەن اشىقتىعى قاعيداتتارىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ وتىرىستارىن مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردىڭ تٸكەلەي ەفيرٸندە كٶرسەتۋ قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
حالىق پارلامەنتتٸڭ حالىق بيلٸگٸنٸڭ ناقتى ينستيتۋتى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق رەفورمالارىنىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى بولىپ تابىلاتىنىن ٶز كٶزٸمەن كٶرٸپ, ەستيدٸ.
«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ٸسكە اسىرۋدىڭ ايرىقشا مىسالدارىنىڭ بٸرٸ پرەزيدەنتتٸڭ «كٶكجايلاۋ» جوباسىن سالۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشٸمٸ بولدى.
2022 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋ ٷشٸن ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ٷش وتىرىسى ٶتتٸ, ولاردىڭ الاڭىندا مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى ادال ازامات, ادال ادام, ادال ەڭبەك, ادال تابىس سيياقتى نەگٸزگٸ قۇندىلىقتاردى ايقىندادى, ولار ەدٸل قازاقستان قۇرىلىسى يدەياسىنىڭ جولىندا تٸرەك بولۋعا تيٸس.
ەلەۋمەتتٸك ساياساتقا كەلەتٸن بولساق, ەڭبەك نارىعىن, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ - مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارى.
2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستاندا جۇمىس رەجيمٸندە وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ٸسكە قوسىلدى, ول ازاماتتاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸنسٸز نەمەسە پرواكتيۆتٸ فورماتتا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن تاعايىنداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قوعام 2021 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا تۇرعىن ٷي جاعدايلارىن جاقسارتۋ, اقىلى ەمدەلۋگە نەمەسە جەكە باسقارۋشى كومپانييالاردى باسقارۋعا بەرۋ ماقساتىندا ٶزدەرٸنٸڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن الۋ قۇقىعى بەرٸلگەنٸن قولدادى.
2023 جىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ بجزق-دا زەينەتاقى جيناقتارى بار ەڭبەك سٸڭٸرگەن جىلدارى بويىنشا زەينەتكەرلەرگە ٶزدەرٸنٸڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ بارلىق سوماسىن تۇرعىن ٷي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا نەمەسە زەينەتكەرلٸك جاسقا دەيٸن ەمدەلۋگە اقى تٶلەۋگە پايدالانۋعا قۇقىق بەرٸلدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى قىركٷيەكتە قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەرٸلگەن تاپسىرماسىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن 2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زيياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ٸستەيتٸن قىزمەتكەرلەر ٷشٸن ارنايى ەلەۋمەتتٸك تٶلەم ەنگٸزٸلدٸ. بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا 2022 جىلى كەمەلەتكە تولماعانداردى قورقىتۋدان قورعاۋ, ونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەتتەگٸ قۇقىققا قارسى كونتەنتكە قارسى ٸس-قيمىل بويىنشا زاڭنامالىق شارالار ەنگٸزٸلدٸ. بالالاردىڭ قۇمار ويىندارعا جەنە كومپيۋتەرلٸك ويىندارعا (لۋدومانيياعا) تەۋەلدٸلٸگٸنٸڭ الدىن الۋ, وقۋشىلار مەن جاستار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكٸ/ۆەيپ قولدانۋدىڭ الدىن الۋ, «بالالار – ينتەرنەت – مەديا قاۋٸپسٸزدٸك» بالالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جول كارتالارى قابىلداندى.
2022 قازاقستاندا بالالار جىلى بولدى. 2023 جىلى بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان, سۋيتسيدتٸڭ الدىن الۋدان قورعاۋ جەنە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ەل-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندٸ جوسپار قابىلداندى.
2023 جىلى بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن جبو-عا قوسۋدى, دابىل تٷيمەسٸ مەن ليتسەنزييالانعان كٷزەتتٸڭ بولۋىن, تۋرنيكەتتەردٸ ورناتۋدى قامتيتىن قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸمەن 100% جاراقتاندىرۋ قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
«ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى ٸسكە قوسىلدى, ونىڭ شەڭبەرٸندە ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق تابىسىنىڭ 50%-ى بارلىق بالا اراسىندا بٶلٸنەتٸن بولادى. كەمەلەتكە تولعاننان كەيٸن قاراجاتتى بٸلٸم الۋعا نەمەسە تۇرعىن ٷي ساتىپ الۋعا پايدالانۋعا بولادى. «كەلەشەك» بٸرىڭعاي ەرٸكتٸ جيناقتاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ, ول مەملەكەتتەن باستاپقى بٸلٸم بەرۋ كاپيتالىن, بەس جاستان باستاپ بالالاردى قامتي وتىرىپ, مەملەكەتتٸك سىياقىنىڭ جىل سايىنعى تٶلەمٸن, ينۆەستيتسييالىق تابىستى كٶزدەيدٸ.
2020 جىل قازاقستاندا ەرٸكتٸلەر جىلى بولدى. 2023 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن بٸرٸنشٸ حالىقارالىق ەرٸكتٸلەر فورۋمى ٶتتٸ.
بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ سالاسىندا 2019 جىلى «پەداگوگ مەرتەبەسٸ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, ونىڭ ەڭ ماڭىزدى نورمالارى: پەداگوگتەردٸڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ, پەداگوگتاردى ٶزٸنە تەن ەمەس فۋنكتسييالار مەن تەكسەرۋلەردەن بوساتۋ, پەداگوگتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەرتەبەسٸن ارتتىرۋ, وقۋ جٷكتەمەسٸن قىسقارتۋ بولدى.
مەكتەپ پەداگوگتەرٸنٸڭ جالاقىسى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكٸ ەسەگە ٶستٸ (2023 جىلعى قاڭتاردان باستاپ 25%-عا ٶسۋدٸ ەسكەرە وتىرىپ).
اپاتتى مەكتەپتەردٸڭ پروبلەمالارىن, وقۋشى ورىندارىنىڭ تاپشىلىعىن شەشۋگە باعىتتالعان «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر.
2024-2025 جىلدارى جوبا اياسىندا 740 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 369 مەكتەپ سالىنادى. 461 مىڭ ورىندىق 217 مەكتەپتٸڭ قۇرىلىسى باستالدى. 2021 جىلدان باستاپ 3 مىڭنان استام اۋىلدىق مەكتەپ جاڭعىرتىلدى, مەكتەپتەردٸڭ 65%-ى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ.
وتاندىق عىلىم قولداۋ تاپتى. الداعى بەس جىلعا ارنالعان عىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلدٸ. 2023 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ مەرتەبەسٸ كٶتەرٸلدٸ, سونداي-اق پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جەنە تەحنولوگييالار جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلدى. عالىمداردى قولداۋ ٷشٸن وسى جىلدان باستاپ پەداگوگتارعا, سونداي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جٷزەگە اسىراتىن عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە عىلىمي اتاقتار ٷشٸن قوسىمشا اقىلار زاڭنامالىق تٷردە بەلگٸلەندٸ.
اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جاڭعىرتىلدى. پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا اۋىلداردى مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى بەكٸتٸلدٸ. 2019-2023 جىلدار كەزەڭٸندە 558 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ كٷشەيتٸلدٸ. ەل باسشىلىعىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا جەنە مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋدٸ, جوعارى تەحنولوگييالىق مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸ, اۋىل مەديتسيناسىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتٸلەرٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا دەنساۋلىقتىڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸ جاقساردى.
جالپى ٶلٸم-جٸتٸم 9%-عا تٶمەندەدٸ. قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 2023 جىلى 75,09 جىل, ال 2019 جىلى 73,2 جىل بولدى.
زاڭسىز اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ ٶتە ماڭىزدى, سوندىقتان «زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ 2023 جىلعى 12 شٸلدەدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قابىلداندى. ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى - ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ جەنە ەلدٸڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ول ەل اۋماعىندا دا, ودان تىس جەرلەردە دە زاڭسىز ساتىپ الىنعان اكتيۆتەردٸ قايتارۋدىڭ, اكتيۆتەردٸ ەرٸكتٸ تٷردە قايتارۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ, سونداي-اق ولاردى زاڭسىز ساتىپ الۋعا جەنە شىعارۋعا ىقپال ەتكەن جاعدايلاردى جويۋدىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸن انىقتادى.
ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى زاڭسىز شوعىرلاندىرۋعا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييا قۇرىلدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇرىلىمىندا اكتيۆتەردٸ قايتارۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەت, ٷكٸمەت جانىندا ارنايى كوميسسييا جۇمىس ٸستەيدٸ, سونداي-اق قايتارىلعان اكتيۆتەردٸ باسقارۋ جٶنٸندەگٸ كومپانييا قۇرىلدى.
توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ, بۇل - مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىزمەتكە كٸرٸسكەننەن كەيٸنگٸ بەس جىلداعى ماڭىزدى قىزمەت باعىتتارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا. ەندەشە ەلٸمٸزدٸ الدا وراسان زور جۇمىستار كٷتٸپ تۇرعانى انىق.
