پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ استاناداعى «جاستار» ساياباعىندا ٶتكەن «تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق فەستيۆالٸندە اعاش وتىرعىزىپ, ەكوبەلسەندٸلەرمەن كەزدەستٸ. بۇل شارا «بٷكٸل قازاقستاندىق اعاش ەگۋ كٷنٸ» اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ, ٷش كٷن ٸشٸندە ەلٸمٸزدە 4,5 ميلليونعا جۋىق كٶشەت وتىرعىزىلدى. مەملەكەت باسشىسى كٶرمەنٸ ارالاپ, وقۋشىلار مەن جاس كەسٸپكەرلەردٸڭ ەكولوگييالىق جوبالارىمەن تانىستى. پرەزيدەنت تازالىقتى ٶمٸر سالتى رەتٸندە ۇستانۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتٸپ, ەكولوگييانى جاقسارتۋ جولىنداعى ەرٸكتٸلەردٸڭ ەڭبەگٸن جوعارى باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتى قورعاۋ - ەر ازاماتتىڭ پارىزى. قوقىس سۇرىپتاۋ, سۋ مەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٷنەمدەۋ, قوعامدىق ورىنداردى تازا ۇستاۋ سيياقتى قاراپايىم ەرەكەتتەر جاڭا ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸڭ نەگٸزٸ بولۋعا تيٸس. مەملەكەت باسشىسى «تازا قازاقستان» ناۋقانىنىڭ ەل مەدەنيەتٸ مەن ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىنا وڭ ەسەر ەتەتٸنٸن دە اتاپ ٶتتٸ. ەكوبەلسەندٸ مەرۋەرت سالىقوۆا سەكٸلدٸ تابيعاتتى قورعاۋعا بەلسەندٸ اتسالىساتىن ەرٸكتٸلەر ناۋقاننىڭ باستى قوزعاۋشى كٷشٸ بولىپ وتىر.
ەكومەدەنيەتتٸڭ باستى شارتى – ارتىق زاتتاردان ارىلۋ
– ٶزٸڭٸز ناسيحاتتاپ جٷرگەن ەكومەدەنيەتتٸ ساقتاۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك, نەدەن باستاۋ كەرەك?
–ەكومەدەنيەت – ەر ادامنىڭ ٶزٸنەن باستالادى. ياعني ەربٸر ازاماتتىڭ تابيعاتقا دەگەن كٶزقاراسىن ٶزگەرتۋٸ ماڭىزدى. بۇل - تەك قورشاعان ورتانى قورعاۋ ەمەس, ول – ٶمٸر سٷرۋ سالتى, سانا-سەزٸم, جاۋاپكەرشٸلٸك. ەر ادام جاساعان ٸس-ەرەكەتٸنە, تاستاعان قوقىسىنا, جٷرگەن, تۇرعان جەرٸنٸڭ تازالىعىنا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراعاندا ەكومەدەنيەت قالىپتاسادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ ەلدە قورشاعان ورتانى قورعاۋدى كٶپتەگەن ادامدار بٸر رەتتٸك, ناۋقاندىق اكتسييالارعا قاتىسۋ دەپ تٷسٸنەدٸ. «بۇل – مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ» دەگەن كٶزقاراس باسىم. شىندىعىن ايتساق, جەر-سۋىمىز ۋلانىپ جاتقاندا بيلٸك تاراپىنان اكتسييالار, زاڭدار, ەرەجەلەر كٷتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ونى ٶزٸڭ اق كٷندەلٸكتٸ ەدەتكە اينالدىرىپ ٸستەي بەرەسٸڭ. زاتتاردى سانالى تٷردە تۇتىن, قاجەتسٸز زات ساتىپ الما, پلاستيك قولدانۋدى قىسقارت, قوقىستى ازايت, اينالاڭدى لاستاما دەگەن سيياقتى قاراپايىم ەدەتتەردەن تۇرادى. ۆەلوسيپەدپەن جٷرۋ, اعاش ەگۋ, سۋ مەن قۋات كٶزدەرٸن ٷنەمدەۋ – بۇل دا ەكومەدەنيەتتٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ەكولوگييالىق اكتسييالارعا, ەرٸكتٸلەر قوزعالىسىنا قاتىسۋ دا قوعامدا ەكوسانا قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. ەكومەدەنيەتتٸڭ باستى شارتى – ارتىق زاتتاردان ارىلۋ.
– ارتىق زاتتارعا نەنٸ جاتقىزامىز?
– قازٸرگٸ زاماندا بەرٸمٸزدە كيٸم كٶپ. تاماقتى, تۇرمىستىق حيمييانى دا بەيبەرەكەت الا بەرەمٸز, ونىڭ بەرٸن پاكەتتەرگە, پلاستيك ىدىستارعا سالىپ پايدالانامىز. سوڭىندا ولار قوقىسقا اينالىپ, جەردٸ لاستايدى. جوعارى ساپالى, ۇزاققا جارايتىن زاتتار الساڭ ٷيٸڭ قاجەتسٸز زاتتارعا تولىپ قالمايدى. ارتىق زاتتاردى مۇقتاج ادامدارعا بەرۋ كەرەك. مىسالى مەن كيٸلمەيتٸن كيٸمدەردٸ مۇقتاج جاندارعا تاراتامىن. كٶبٸنەسە بٸز ويلانباي كٶپ نەرسەنٸ ساتىپ الامىز, ادامنىڭ كٶزٸ تويمايدى عوي, كەرەك بوپ قالار دەپ الا بەرەمٸز. كەز كەلگەن دٷنيەنٸ ساتىپ الاردا وسى ماعان قاتتى قاجەت پە دەپ ويلانىپ بارىپ العان ابزال. بۇل تەك ەكولوگييالىق قانا ەمەس, ەرٸ قارجىلىق ساۋاتتىلىق بولىپ تابىلادى. ياعني كەرەك ەمەس زات ساتىپ الماساڭىز ٷيٸڭٸز دە شاشىلمايدى, قايتا-قايتا قوقىس شىعارۋدىڭ قاجەتٸ بولمايدى.
قولدانىستى قىسقارتۋ – قوقىستى ازايتۋ
– قوقىس دەگەن بەرٸبٸر شىعادى عوي, سول قوقىستان قالاي قۇتىلامىز?
– قوقىستان تٷبەگەيلٸ قۇتىلماساق تا ونى اناعۇرلىم قىسقارتۋعا بولادى. قولدانىستى قىسقارتۋ ارقىلى قوقىستى دا ازايتامىز. قوقىستان قۇتىلۋدىڭ امالدارى بار: باس تارتۋ, قىسقارتۋ, قايتا ٶڭدەۋ, كومپوستاۋ. اتاپ ايتساق, پلاستيكتەن باس تارت, ارتىق زاتتى قولدانۋدى قىسقارت, قايتا ٶڭدە جەنە كومپوستا دەگەندٸ نەگٸزگە الامىز. بۇل ٷشٸن مەن ٶزٸم ٷيٸمدە شاعىن ەكوستانتسييا ورناتىپ قويدىم, سول جەشٸكتەرگە زاتتاردى سۇرىپتاپ سالامىن, قاعاز بٶلەك, شىنى ىدىستار بٶلەك, لامپوچكالاردى جەكە جەشٸككە سالامىن, بارلىعىن 2-3 ايدا جيناپ-تەرٸپ قايتا ٶڭدەۋگە تاپسىرامىن.
– 2-3 اي تۇرسا قالدىقتار بۇزىلىپ كەتپەي مە?
– بۇل جەردە بۇزىلاتىنى - تاماق قالدىقتارى. مەن ازىق-تٷلٸك قالدىقتارىن دەرەۋ كومپوستاپ جٸبەرەم, كٶگەرمەيدٸ, ساسىمايدى. ارنايى اپپارات تاماق قالدىقتارىن كەپتٸرٸپ, ٷگٸتٸپ تىڭايتقىش ەتٸپ بەرەدٸ. ونى ٷي ٶسٸمدٸكتەرٸنە نەمەسە اۋلاعا توپىراققا تٶگەمٸن. ال كيٸلمەيتٸن كيٸمدەر مەن اياق كيٸمدەردٸ تاپسىراتىن جەرلەر قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە بار. اراسىندا قييالىڭىزعا ەرٸك بەرٸپ, ەسكٸ كيٸمنەن جاڭاسىن جاساپ الۋعا بولادى. قوقىستان ارىلۋدىڭ بٸر جولى - قايتا ٶڭدەۋدٸ دامىتۋ. ەسٸرەسە پلاستيك بۇيىمدارىن قايتا ٶڭدەۋ مەسەلەسٸ بٸزدە ٶزەكتٸ. بٸزدٸڭ نەگٸزٸ جاۋىمىز - جاۋىمىز - بٸر رەتتٸك قولدانىلاتىن زاتتار. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قايتا ٶڭدەۋ ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ تۋرالى ايتتى. قازٸر بٸزدە وسى سالاعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. مەسەلەن الماتىدا ٷش جەردە قايتا ٶڭدەۋگە تاپسىرۋ ستانتسييالارى بار, مەن وسى ستانتسييالاردىڭ قىزمەتٸن پايدالانامىن. سونداي اق كٷنٸنە 1 مىڭ توننا تۇرمىستىق قالدىق قابىلدايتىن قوقىس ٶڭدەۋ زاۋىتى بار.
پلاستيكپەن كٷرەس – تابيعاتقا ٷلەس
– پلاستيك قولدانۋدى قىسقارتتىم دەدٸڭٸز. بۇل شەشٸمٸڭٸز قيىندىق تۋدىرىپ جٷرگەن جوق پا?
– بٷگٸنگٸ زاماندا پلاستيكتەن تولىق باس تارتۋ قيىنداۋ, ٶيتكەنٸ ونى كٶپتەگەن سالالاردا قولدانادى. دەگەنمەن ونى بارىنشا ازايتۋعا, تيٸمدٸ پايدالانۋ ارقىلى مەسەلەنٸ شەشۋگە بولادى. پلاستيك قازٸر بٷكٸل ەلەمدٸ جاۋلاپ الدى. بٸرنەشە جىل بۇرىن عالىمدار بالىقتار مەن ۇلۋلاردىڭ اعزاسىنان ميكروپلاستيك تاۋىپ السا, ەندٸ ونى ادامنىڭ اعزاسىنان تاۋىپ جاتىر. پلاستيك قۇرامىنداعى توكسيندەردٸڭ ادام اعزاسىنا ەسەرٸ قانداي? سوندىقتان بٸز پلاستيكتان تولىقتاي باس تارتپاساق تا ونى قولدانۋدى مەيلٸنشە قىسقارتا الامىز. مىسالى, كٷندەلٸكتٸ ٸشەتٸن سۋدى پلاستيك بٸر رەتتٸك بٶتەلكەسٸمەن ساتىپ الا بەرمەي, قۇيىپ الۋعا بولادى. دٷكەنگە ماتادان تٸگٸلگەن ەكو-سٶمكە الىپ بارام, قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸكتٸ سوعان سالىپ الامىن. ارتىق پلاستيك قولدانباۋ ٷشٸن سۋسابىن, سابىن سەكٸلدٸ تۇرمىستىق زاتتاردى zero waste دٷكەنٸنەن ساتىپ الام. بۇل دٷكەندەر جەلٸسٸنٸڭ كونتسەپتسيياسى مەنٸڭ ەكولوگييالىق داعدىلارىمدى قالىپتاستىرۋعا كٶپ كٶمەگٸ تيدٸ. قالدىقتى بارىنشا از شىعارۋعا, جاۋاپتى تۇتىنۋعا باعىتتالعان پرينتسيپتەر توپتاماسى كٶكەيگە قونىمدى. ول جەردە بارلىعىن قۇيىپ الاسىڭ, ياعني ٷيدە سۋسابىن تاۋسىلسا, قۇتىسىن لاقتىرىپ تاستاماي قايتا بارىپ قۇيىپ الۋعا بولادى. وسىنداي ەدەتتەر ارقىلى ەكولوگييالىق ٶمٸر سالتىن ساقتاۋدىڭ ەش قيىندىعىن كٶرگەم جوق.
پاكەت قاپتاعان ورتا قاۋٸپتٸ
– پوليەتيلەن پاكەتتٸ پايدالانۋ مەسەلەسٸنە توقتالساق?
– جالپى قاي دٷكەنگە كٸرسەك تە العان تاۋارىمىزدى پوليەتيلەن پاكەتتەرگە سالىپ بەرەدٸ. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا ورتاشا ەسەپپەن 20 مينۋت قانا پايدالانىلاتىن پوليەتيلەن پاكەتتەر 400 جىلعا دەيٸن شٸرٸمەي جەردٸ لاستاپ جاتا بەرەدٸ ەكەن. قازٸر ەلەمنٸڭ 120 دان استام ەلٸ زيياندى پاكەتتەردەن باس تارتقان. ال 30 مەملەكەتتە پاكەتتٸ ساتىپ الادى. دانييا بۇل تىيىمداردى 1994 جىلى باستاپ كەتكەن. فينلياندييادا پلاستيك پاكەتتەردٸ قابىلدايتىن اۆتوماتتار ورناتىلعان. قازاقستان دا پوليەتيلەن پاكەتتٸڭ ٶندٸرٸسٸن توقتاتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ٶيتكەنٸ پوليەتيلەن پاكەت - ەڭ قاۋٸپتٸ قوقىس. جىلىنا شامامەن 6 ملن 300 مىڭ توننا پاكەت تەڭٸزدەر مەن مۇحيتتاردى لاستاپ, قۇستار مەن اڭداردىڭ, بالىقتاردىڭ اجالىنا تٷرتكٸ بولۋدا. پاكەتتەردٸ قولدانۋدى ازايتۋ ٷشٸن دٷكەندەردە تەگٸن تاراتپاي, قىمباتقا ساتۋ كەرەك. سوندا عانا قوقىس ازايادى.
– بٸزدٸڭ ەلگە تازا قازاقستان بولۋ ٷشٸن بٸزگە تاعى نە جەتٸسپەيدٸ?
– بٸرٸنشٸدەن بٸزگە ەكوبٸلٸم, ەكومەدەنيەت جەتٸسپەيدٸ. كٶپتەگەن ادامدار ەلٸ دە ەكولوگييالىق نورمالارعا بەيجاي قارايدى. قوقىستى كەز كەلگەن جەرگە تاستاۋ, تابيعاتتى لاستاۋ - جيٸ كەزدەسەتٸن جايت. بۇل – ەكوسانانىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ. ەكولوگييالىق پروبلەمالار مەكتەپ باعدارلاماسىندا ٷستٸرت قاراستىرىلادى. ينفليۋەنسەر ٷلگٸ بولسا عانا ادامدارعا ەسەر ەتەدٸ. شەنەۋنٸكتەر, تانىمال ادامدار وسىنداي سانالى تۇتىنۋ ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ جٷرمٸن دەسە, حالىقا تا كٶرەدٸ. ادام ەدەيٸ ٸستەمەيدٸ, بٸلٸمسٸزدٸكتەن جاسايدى, سانالى قولدانۋ تۋرالى بٸلمەيدٸ, سەبەبٸ اقپارات از. ەكٸنشٸدەن, بٸزدە ينفراقۇرىلىم تاپشى. قوقىستى سۇرىپتايتىن جەشٸكتەردٸڭ ازدىعى, قايتا ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ كەدەرگٸ. ٷشٸنشٸدەن, جاسىل تەحنولوگييالارعا كٶشۋ ماڭىزدى. مەنٸڭشە, «تازا قازاقستان» جوباسى وڭ نەتيجە بەرەدٸ دەپ ويلايمىن, حالىققا ەكولوگييالىق ساۋاتتىلىق وسىنداي اكتسييالار ارقىلى كەلەدٸ دەپ ويلايمىن.
كەلەر ۇرپاققا جەرٸمٸزدٸ تازا كٷيٸندە تاپسىرۋىمىز كەرەك
– ەكومەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ ٷشٸن ٶزٸڭٸز قانداي ٸس-شارالارعا قاتىسىپ جٷرسٸز?
– كٶپتەگەن ەكولوگييالىق ٸس-شارالاردان قالمايمىن. مەكتەپتەردە ەكوترەنەر رەتٸندە وقۋشىلارعا دەرٸستەر وقيمىن. ايتقىم كەلەتٸندٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٶز بلوگىم ارقىلى جەتكٸزەمٸن. ەكوبلوگەر رەتٸندە زاۋىتتارعا ەكسكۋرسييا جاسايمىن. ٶزٸم تۇراتىن الماتى قالاسىندا ايىنا بٸر رەت تابيعاتتى ايالاۋعا ٷيرەتەتٸن «Recycle Birge» اكتسيياسى ٶتەدٸ, بۇل ٸس-شارا ماعان قاتتى ۇنايدى. اكتسييا بارىسىندا قايتا ٶڭدەۋگە بولاتىن 18 تٷرلٸ شيكٸزات جەنە قايىرىمدىلىققا ارنالعان تٷرلٸ زاتتار قابىلدانادى. دەرٸ-دەرمەك, شىنى, پلاستيك, لامپا, باتارەيا, كٸتاپ الماسۋ, كيٸم, اياق كيٸم, تۇرمىستىق زاتتار جەنە ت.ب. ٶتكٸزە الاسىز. بٸر اكتسييادا 4 ساعاتتىڭ ٸشٸندە 2,2 توننا شيكٸزات پەن 2,7 توننا زات جينالدى. سونداي اق, ەكولوگييا تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىراتىن ەكوجەرمەڭكە ٶتەدٸ. ماستەر كلاسس اۋماعى دا بار, قايتا ٶڭدەلگەن ماتەريالداردان جاسالعان تۇرمىستىق زاتتاردى جاساپ, كرەاتيۆتٸ يدەيالارىمەن بٶلٸسەمٸز, كوسمەتيكا قۇرامىنىڭ تازالىعىن تەكسەرەمٸز. مىسالى ٶتكەندە ەكواكتسيياعا قىزىمدى ەرتٸپ اپارىپ ەسكٸ دجينسىدان سىرعا جاسادىق. وسىلايشا ەكوتەربيە بالاعا سىرتتان كەلمەيدٸ, اتا-اناسىنىڭ ٶمٸر سالتى ارقىلى بەرٸلەدٸ. ٷيدە بەرٸن كٶرسەتٸپ, تٷسٸندٸرٸپ وتىرسا بالا سوعان داعدىلانادى. جالپى ەكوەدەتتەردٸ سۋدى ٷنەمدەۋ, جارىقتى سٶندٸرۋ, قوعامدىق كٶلٸكپەن جٷرۋ, دٷكەنگە شوپەرمەن بارۋ سەكٸلدٸ اقىرىنداپ باستاعان تيٸمدٸ. بۇل وڭاي ەدەتتەر, سونى ورىنداۋعا بٸرتٸندەپ داعدىلانساق ەلەم تازارىپ, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا دا زييان كەلمەيدٸ. ادام ساناسى ٶزگەرگەندە, تانىم-تٷسٸنٸگٸ كەڭەيگەندە عانا وسى ەكوەدەتتەرگە ٶزٸ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ جەر-انا بارشا ادامزاتقا ورتاق. بٸز كەلەر ۇرپاققا جەرٸمٸزدٸ تازا كٷيٸندە تاپسىرۋىمىز كەرەك.
سۇحباتتاسقان مەرۋەرت رايىم
