تاتارستان – ەل باسقارۋشىسى “پرەزيدەنت” دەپ اتالاتىن رەسەيدەگٸ جالعىز ەل. ەلدٸ وسى ستاتۋستان ايىرعىسى كەلگەن مەسكەۋدٸڭ بۇيرىعىنا تاتارستان پارلامەنتٸ قارسى شىقتى.
“بۇل رەسەيدٸڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتٸندەگٸ كونستيتۋتسييا جٷيەسٸنە قايشى!”, – دەپ كەسٸپ ايتتى مەملەكەتتٸك كەڭەستٸڭ مەمقۇرىلىس جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ باسشىسى البەرت حابيبۋللين.
رەسەيدە 2010 جىلدان بەرٸ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋ ٷردٸسٸ جٷرۋدە. بۇل اتاۋدان العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ شەشەنستان باسشىسى رامزان قادىروۆ باس تارتقان. وسى كٷنگە دەيٸن فەدەراتسييا قۇرامىنداعى 12 رەسپۋبليكانىڭ 11-ٸ ٶز جەتەكشٸلەرٸنٸڭ اتاۋىن ٶزگەرتٸپ, “پرەزيدەنت” دەگەن سٶزدٸ الىپ تاستاعان.
…
بەلگٸلٸ جۋرناليست اسىلبەك ابدۋلوۆ تاتارلار مەن باشقۇرتتاردىڭ كسرو تاراعان تۇستا نە سەبەپتٸ تەۋەلسٸزدٸك الماعانىنا توقتالىپ, تاريحي فاكتورلاردى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن ەكەن.
Dalanews.kz وسى ماقالانى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸ.
...
1917 جىلعى اقپان تٶڭكەرٸسٸندە تٷركٸ جۇرتى بٸر-بٸرٸنەن سٷيٸنشٸ سۇراسىپ, شات-شادىمان بولدى. قازاق, تاتار, باشقۇرتتان بٶلەك چۋۆاش, ۋدمۋرت, موكشا, ماري سەكٸلدٸ ۇلتتار دا ساياسي امبيتسيياسى بارىن اڭعارتىپ, تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى سٶز قوزعادى.
بۇلاردىڭ بارلىعى پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇلدىعى مەن قىسپاعىنان قۇتىلۋعا اسىققان ەدٸ.
قازاقتاردان قالىسپاۋدى قالاعان تاتارلار مەن باشقۇرتتاردىڭ ينتەلليگەنتسيياسى ەدٸل-جايىق ۇلتتىق اۆتونومدى جوباسىنىڭ قابىرعاسىن قالاۋعا كٸرٸسكەن-دٸ. 1917 جىلى بٷكٸلرەسەيلٸك مۇسىلماندار سەزٸ ٶتٸپ, وسى مەجٸلٸستە رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ فورماسى بەكٸتٸلدٸ: رەسەي فەدەراتيۆتٸ ەلگە اينالاتىن بولىپ ۇيعارىلدى.
پاتشا بيلٸگٸ تۇسىندا ۇلتتىق رەسپۋبليكا قۇرۋ تۋرالى يدەيانى ۇمىتا جازداعان ەدٸل بويىنداعى جەنە ورتا ازيياداعى ەلدەر بۇل مٷمكٸندٸكتٸ جٸبەرٸپ الماۋعا تىرىستى. ورىس گۋبەرنييالارىنىڭ “ساۋىن سيىرىنا” اينالعان تەرريتورييالارعا ازاتتىق الاتىن سەت تۋدى.
اقپان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن “الاش” قوزعالىسى قاۋىرت قيمىلداپ, بۇعاۋدان بوساۋدىڭ العىشارتىن جاسادى. 1917 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە ورىنبورداعى قازاقتاردىڭ جالپىۇلتتىق سەزٸندە “الاش” پارتيياسى قۇرىلدى. مۇنداعى ماقسات – قازاقتارعا اۆتونومييا ەپەرۋ ەدٸ. بٷتٸن بٸر ەتنوس ەركٸندٸككە ۇمتىلىپ, بٶلەك شىققىسى كەلدٸ.
“الاش” زييالىلارى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ اياسىنداعى ۇلتتىق اۆتونومييا قۇرۋدى كٶزدەدٸ. بولجام بويىنشا, الاش وردا سٸبٸر اۆتونوميياسىنىڭ قۇرامىنا كٸرۋگە تيٸس-تٸن.
الاش اۆتونوميياسى مەن الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ باس مينيسترٸ بولىپ ەليحان بٶكەيحانوۆ بٸراۋىزدان بەكٸتٸلدٸ. رەسەي يمپەريياسى شاتقاياقتاعان سەتتە ەدەل-جەدەل اۆتونومييا قۇرۋدى قولعا العان الاشوردالىقتار وسى بٸر باتىل ەرەكەتٸنٸڭ نەتيجەسٸندە بولاشاق قازاقستاننىڭ ٸرگەتاسىن قالادى.
الاش وردا ٷكٸمەتٸنٸڭ باعدارلاماسى بٸرقاتار تالاپتان تۇردى.
قازاقستان رەسەي قۇرامىنداعى اۆتونومييا دەگەن اتقا يە, ەيتسە دە ادام قۇقىعى, سايلاۋ قۇقىعى, باسپاسٶز جەنە سٶز ەركٸندٸگٸ سەكٸلدٸ قاستەرلٸ قۇندىلىقتارعا فەدەراتسييا تاراپىنان قىسىم جاسالماۋى قاجەت. ەلدەگٸ اگرارلى ساياسات قازاقتاردىڭ كٶزقاراسى مەن مٷددەسٸنە قايشى كەلمەيتٸندەي جٷزەگە اسۋى تيٸس.
اقپان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ نەتيجەسٸندە كٷللٸ رەسەيدە – قوس بيلٸك ورنادى. ۋاقىتشا ٷكٸمەت جەنە كەدەي-كەپشٸك پەن جۇمىسشى تابىنان قۇرالعان سوۆەت ٷكٸمەتٸ ايتىس-تارتىسقا تٷستٸ.
ۋاقىتشا ٷكٸمەت 1916 جىلى قازاقستاندا پاتشاعا قارسى شىققان بەلسەندٸلەردٸ اقتاۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويدى. فەدەراتسييا ازاماتتارىنىڭ جٷرٸپ-تۇرۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرمەۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. دٸني كٶزقاراسى مەن شىعۋ تەگٸنە قاراي قۋدالاۋعا ۇشىرايتىن باپ الىنىپ تاستالدى. ۋاقىتشا ٷكٸمەت دەموكراتيياعا بەتبۇرۋدىڭ ىرىمىن جاساعان بولدى.
الايدا مۇسىلماندار, ونىڭ ٸشٸندە قازاقتارعا اۆتونومييا بەرۋگە كەلگەندە كەجەگەسٸ كەيٸن تارتىپ قالدى. يمپەرلٸك سيندرومى قايتا قوزىپ, از ۇلتتارعا بوستاندىق بەرگەندٸ نامىس كٶردٸ.
وسى تۇستا بولشەۆيكتەر باس كٶتەرٸپ, مۇنىڭ سوڭى قازان تٶڭكەرٸسٸنە ۇلاستى. ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ قاتەلٸگٸنەن ساباق العان “قىزىلدار” قۋلىققا سالدى. بۇعان سەلدەن كەيٸن توقتالاتىن بولامىز.
...
1918 جىلى يمپەرييانىڭ ەبدەن ەلسٸرەگەن شاعىندا قازاقتار مەن باشقۇرتتار بٸرۋاقىتتا مەلٸمدەمە جاساپ, ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق رەسپۋبليكا قۇرعانىن جارييا ەتتٸ.
ورىنبور قالاسى الاش وردا مەن باشقۇرتستاننىڭ ساياسي ھەم ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعىنا اينالدى.
دەل سول جىلدىڭ كٶكتەمٸندە قازاقتار مەن باشقۇرتتار ٷستەل باسىنا جينالىپ, “قىزىلدارعا” قارسى تۇرۋ تۋرالى جوسپار ەزٸرلەدٸ. سول جىلدىڭ كٷزٸندە ۋفا قالاسىندا ەكٸ ەلدٸڭ بيزنەس ٶكٸلدەرٸ باس قوستى.
وسى باسقوسۋدا العاش رەت قازاق-باشقۇرت فەدەراتسيياسىن قۇرۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸلەدٸ. ەكٸ ەلدٸڭ شەكاراسى شەكتەسٸپ جاتقانى بۇل ٷردٸستٸ جەدەلدەتە تٷسەر ەدٸ.
تاتار-باشقۇرتتاردىڭ ساياسي قايراتكەرٸ, ەيگٸلٸ عالىمجان يبراگيموۆ ەنە-مٸنە قۇرىلعالى وتىرعان فەدەراتسييانى 5 شتاتقا بٶلۋدٸ ۇسىندى.
بۇعان ساي: قازاقستان, قاپقاز, تٷركٸستان, ەدٸل-جايىق جەنە قىرىم شتاتى قۇرىلۋى تيٸستٸ ەدٸ. ال فەدەراتسييانى – تٷركٸ فەدەراتيۆتٸك رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى!
بٸراق بۇدان كەيٸنگٸ وقيعالار مەجەلەگەن دٷنيەنٸ جٷزەگە اسىرۋعا مۇرشا بەرمەدٸ. 18-قاراشادا سٸبٸر ٷكٸمەتٸنٸڭ مينيسترلەر كەڭەسٸندە بٷلٸك بولىپ, ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ بيلٸگٸ زاڭسىز دەپ تانىلدى.
اتىشۋلى ادميرال الەكساندر كولچاك ٶزٸن كٷللٸ رەسەيدٸڭ جوعارعى ەمٸرشٸسٸ ەرٸ ەسكەردٸڭ باس قولباسشىسى دەپ جارييالادى. بولشەۆيكتەرگە تٶتەپ بەرەتٸن ەكٸمشٸلٸك ورتالىق رەتٸندە ومبى قالاسى تاڭدالىپ الىندى.
…
1918 جىلعى قاراشانىڭ سوڭعى كٷندەرٸندە الاش وردانىڭ باس مينيسترٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ كولچاك ٷكٸمەتٸمەن قازاق اۆتونوميياسى تۋرالى كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ ٷشٸن ومبى قالاسىنا اتتاندى.
الايدا يمپەرلٸك ساياساتتىڭ ۋىتى ٶن-بويىنا تاراپ كەتكەن كولچاك بۇل ۇسىنىستى قابىلداۋدان باس تارتتى, ەگەمەندٸك تۋرالى سٶز قوزعاۋدىڭ ٶزٸنە تىيىم سالدى.
قازاقتار مەن باشقۇرتتار ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا قالدى. ەكٸ بٸردەي ديكتاتۋرانىڭ قايبٸرٸنٸڭ ىعىنا جىعىلادى?
كولچاك باستاعان “اقتاردىڭ” ايتقانىن ماقۇلداي ما, ەلدە لەنين, تروتسكيي, ستالين باستاعان “قىزىلداردىڭ” ۇسىنىسىن قابىل الا ما? وسى ارادا ٸلكٸدە سٶز ەتكەن جايتقا قايتا ورالۋ قاجەت.
ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸڭ قاتەلٸگٸنەن ساباق العان “قىزىلدار” قۋلىققا سالدى. بولشەۆيكتەر اۆتونومدى مەملەكەتتەرگە از-مۇز كەڭشٸلٸك جاسايتىنىن ايتىپ, ۋەدە بەرگەن بولدى. قازاق پەن باشقۇرتتىڭ يگٸ-جاقسىلارى اقىر سوڭى سولاردىڭ ۇسىنىسىن قابىل الدى. بۇل ۋاقىتتا كولچاكتىڭ ەسكەرٸ تاس-تالقان بوپ جەڭٸلٸپ, بولشەۆيكتەر “اقتاردىڭ” ادميرالىن يركۋتسكٸگە جەتە بەرە اتىپ ٶلتٸردٸ. كولچاكتٸڭ بيلٸگٸ بٸر جارىم جىلعا جەتپەي كٷيرەپ تىندى.
رەسەيگە باعىنىشتى ۇلتتىق ٷكٸمەتتەردٸڭ بٸردە-بٸرٸ سوۆەت بيلٸگٸن قۇپتاعان جوق. ولاردىڭ ساياسي ۇستانىمىن قابىلداۋدان باس تارتتى. بولشەۆيكتەر ۇلتتىق مەسەلەگە قاتىستى پوزيتسيياسىن قايتا قاراۋعا مەجبٷر بولدى.
لەنيننٸڭ ورنىن باسقان ستالين اۆتونومدى ەرٸ وداقتاس رەسپۋبليكالاردان قۇرالعان مەملەكەتتٸڭ ٸرگەتاسىن قالادى. الايدا ٸس جٷزٸندە ەدٸل مەن جايىقتىڭ بويىنداعى, ورىنبورداعى جەنە قازاقستانداعى رەسەيلٸك باقىلاۋ ەسەلەنە تٷستٸ. وداقتاس رەسپۋبليكالارعا ەنشٸسٸن بٶلٸپ بەرگەندەي كٶرٸنگەن سوۆەت ٷكٸمەتٸ, شىن مەنٸندە, وتارلاۋدىڭ جاڭا ٷلگٸسٸن ويلاپ تاپقان ەدٸ.
...
1920 جىلى قازٸرگٸ قازاقستان مەن باشقۇرتستان اۋماعىندا اۆتونومدى سوۆەت رەسپۋبليكالارى قۇرىلدى. ورىنبور قازاق ۇلتتىق اۆتونوميياسىنىڭ استاناسى دەپ بەكٸتٸلدٸ. وسىلايشا, قازاق جەرٸ سولتٷستٸك باتىسىندا باشقۇرتستانمەن شەكتەسٸپ جاتتى.
1925 جىلعا دەيٸن قازاقستان مەن باشقۇرتستان اراسىندا ورتاق شەكارا بولعان.
الايدا كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ سۇرقييا ساياساتى ورىنبور قالاسىن قازاقستاننان جىرىپ, ونى رەسەيگە قوسقاننان كەيٸن ەكٸ ەلدٸڭ اراسى اجىراپ قالدى, انىعىراق ايتقاندا قازاقستان مەن ەدٸل بويىنداعى ەلدەردٸڭ اراسىندا رەسەيگە قاراستى دەلٸز پايدا بولدى.
باۋىرلاس, تامىرلاس ەلدەردٸ ەكٸگە جارعان “ورىنبور كوريدورى” وسىلاي پايدا بولدى.
العاشقىدا قازاقستان مەن باشقۇرتستاننىڭ اراسىن بٶلٸپ تۇرعان دەلٸزدٸڭ كەڭدٸگٸ 30 شاقىرىمعا جەتەر-جەتپەس بولاتىن. كەيٸن كەلە ەلدەنەشە رەت كەڭەيتٸلٸپ, وسى كٷنٸ 90 شاقىرىمدى قۇراپ وتىر.
قازٸر ورىنبور دەلٸزٸندە – ورىنبور وبلىسىنا قاراستى گاي جەنە قۋاندىق اۋداندارى ورنالاسقان. دەل وسى ارالىق قازاقستان مەن باشقۇرتستاندى بٶلٸپ تۇر.
1936 جىلعى “ستالين” كونستيتۋتسيياسى قازاقستاندى اۆتونومدى ستاتۋسقا دەيٸن ٶرلەتتٸ. بۇعان ساي وداقتاس رەسپۋبليكالار قالاعان ۋاقىتىندا (سٶز جٷزٸندە) كسرو-دان شىعۋ قۇقىعىنا يە بولدى. الايدا بۇل تالاپقا ساي كەلۋ ٷشٸن ولار سىرت ەلدەردٸڭ شەكاراسىمەن شەكتەسٸپ جاتۋى كەرەك ەدٸ.
ٸلگەرٸدەگٸ ورىنبور دەلٸزٸنٸڭ كەسٸرٸنەن باشقۇرتستان بۇل تالاپقا ساي كەلمەدٸ, تٸپتٸ قازاقستان كسرو-نى تاستاپ شىقسا دا, باشقۇرتتار بۇعاۋدان بوساي الماس ەدٸ.
اقىر سوڭى, حالىق سانى مەن جەر كٶلەمٸ جٶنٸنەن ٶزگە وداقتاس ەلدەرمەن دەڭگەيلەس تۇرعان باشقۇرتتار اۆتونومدى ستاتۋستا قالىپ قالدى.
گورباچەۆ دەۋٸرٸندەگٸ “قايتا قۇرۋ” كەزەڭٸندە تاتارلار مەن باشقۇرتتار بۇل مەسەلەگە قايتا ورالدى. سول تۇستا “تەۋەلسٸزدٸك پارادى” باستالىپ, 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستان ەگەمەندٸك الدى.
الايدا مۇنداي مٷمكٸندٸك باشقۇرت پەن تاتارعا بۇيىرمادى.
تاتار-باشقۇرت تاريحشىلارى:
“باشقۇرتستان مەن تاتارستاندى قازاقستاننان قيىپ تاستاعان كسرو-نىڭ سۇعاناق, سۇمپايى ساياساتى ەكٸ ەلدٸڭ ەگەمەندٸك الۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. ستالين ورىنبور دەلٸزٸن ويلاپ تاپپاعاندا, تاتارلار مەن باشقۇرتتار وداقتاس رەسپۋبليكا دەگەن مەرتەبەگە يە بولىپ, يمپەرييا قۇلاعاننان كەيٸن ٶزگەلەرمەن جارىسىپ تەۋەلسٸزدٸك الار ەدٸ…”, – دەيدٸ.
قازٸر بۇلار رەسەي فەدەراتسيياسى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ساناتىندا عانا ەرٸ مەسكەۋدٸڭ بۇيرىعىنا باعىنادى. پوۆولجيا ايماعىندا ورنالاسقان 6 رەسپۋبليكادا دا سىرت ەلدەرمەن شەكتەسپەيدٸ. ولاردى ورىنبور دەلٸزٸ قورشاپ تۇر.
ساياساتتانۋشىلار مەن تاريحشىلار تاتارستان مەن باشقۇرتستاننىڭ رەسەي قۇرامىنان شىعىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالارىنا كٷمەنمەن قارايدى.
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
