اتالعان رەفورمالاردىڭ ەرقايسىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى بٸرقاتار ناقتى مٸندەتتەر بەلگٸلەدٸ. سول ناقتى تاپسىرمالاردىڭ قاتارىندا «تۋريستٸك كلاستەرلەر قۇرۋدا ٷزدٸك تەجٸريبەسٸ بار ستراتەگييالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ» قادامى بار. ەلباسى «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا وتاندىق تۋريزم سالاسىن دامىتۋ مەسەلەسٸنە كەڭٸنەن توقتالعان. وتاندىق تۋريزم كلاستەرٸ ۇلت جوسپارى قادامىنان تيٸستٸ ورنىن الا الادى دەگەن سٶز. تۋريزم – قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قارقىندى سالالاردىڭ بٸرٸ, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ كەزدە تۋريزم ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى قارقىنى تٶمەندەمەيتٸن سالانىڭ بٸرٸنە جاتادى. قازاقستاننىڭ ەربٸر ايماعى – تۋريزم كلاستەرٸنٸڭ وشاعى. ەۋرازييا كٸندٸگٸندە ورنالاسقان, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ دارقان دالاسىنا اينالعان ٶلكەدە ەرتەدەن قالا سوعىلدى, مەدەني وشاقتار سالىندى. عاجايىپ سىرعا تولى ٶزەن-كٶلدەر مەن تاۋ-تاستار, ورماندار مەن شٶلەيتتەر ماسسيۆٸ تاريحي كەزەڭدەردٸڭ كۋەسٸ بولدى. مىڭ جىلدىق ٶركەنيەت توعىسى بار شەجٸرەلٸ قالالار تالاي سوعىستى باستان ٶتكٸزدٸ. قازاق حاندىعىنىڭ, قىپشاق ۇلىسىنىڭ, تٷرٸك قاعاناتىنىڭ استاناسى بولعان قالالار دا جەتەرلٸك. ونداي قالالارداعى ەسكەرتكٸشتەر, مەدەني ورىندار, ەسكٸ عيماراتتار شەجٸرەلٸ تاريح بولىپ قالماق. 1500 جىلدان استام تاريحى بار, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان, شارتاراپقا كەتكەن كەرۋەن جولدارىنىڭ توعىسقان جەرٸ, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان تٷركٸستان قالاسىنان باستاماقپىز. وسى ورايدا ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ەربٸر حالىق, ەربٸر تەۋەلسٸز مەملەكەت ٶزٸنٸڭ رۋحاني ورتالىعىن ناقتىلاپ الۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ رۋحاني ورتالىعى – تٷركٸستان», – دەگەن بولاتىن. بٷگٸنگٸ تٷركٸستان – تٷركٸستان قالاسى وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا ورنالاسقان. شىعىسىندا تاريحي قالا وتىرار, باتىسى جاڭاقورعان اۋدانىمەن (قىزىلوردا), سولتٷستٸگٸندە سوزاق, كەنتاۋ قالاسىمەن شەكتەسٸپ جاتقان كيەلٸ جەر.
بٷگٸندە تٷركٸستان قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 250 مىڭعا جەتٸپ وتىر. تٷركٸستان قالاسى – قازاقستاننىڭ تاريحي تۋريزمٸنٸڭ تاپتىرماس ورداسى. ەسٸرەسە تۋريزم كلاستەرٸنٸڭ باسىم باعىتى – كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى قولايلى جولعا قويىلعان. تٷركٸستان قالاسى حالىقارالىق كٶلٸك ماگيسترالٸنٸڭ جەلٸسٸندە ورنالاسقان. تەمٸرجول, كٶلٸك جول قاتىناستارى رەتكە كەلتٸرٸلگەن. قالانىڭ ەلەۋمەتتٸك-ينفراقۇرىلىمىندا دا باستى نىساندار تۋريستەرگە قىزمەت كٶرسەتە الادى. ويىن-ساۋىق ورتالىعى, زاماناۋي قوناقٷيلەر, مەدەني-تاريحي وشاقتار, دراما تەاترى, مەيرامحانالار, سالتانات ٷيلەرٸ, اكۆاپارك, سپورتتىق دەمالىس نىساندارى, بازارلار مەن سۋپەرماركەتتەر تولىقتاي تالاپقا ساي سالىنعان. تۋريستەرگە تولىقتاي ساپالى قىزمەت كٶرسەتە الاتىن ورىندارى بارشىلىق.
شاۆعاردان تٷركٸستانعا دەيٸن
تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاريحى 2 مىڭ جىلدىقتان بەرٸ كەلە جاتىر. العاش قالا اتاۋى شاۆعار دەگەن اتپەن اراب جازبالارىنداعى دەرەكتەردە كەزدەسەدٸ. ول – ەجەلدەن ورتا ازييا مەن تۇران دالاسىنداعى ەڭ كٶنە قالا.
XٸV عاسىردا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ سالىنعاننان كەيٸن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ دٸني ورتالىعىنا اينالدى.
حV عاسىردان باستاپ تٷركٸستان قالاسى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ورتالىق بولدى. 1598 جىلى ول بٸرجولاتا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى دەپ تانىلدى. بٷگٸندەتٷركٸستان قالاسىنداعى قوجا احمەد ياساۋي كەسەنەسٸندە قازاق حاندارى جەرلەنگەن. سوندىقتان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى اياسىندا تٷركٸستان قالاسىنىڭ ماڭىزى ٶتە زور. قالانىڭ تاريحي تۋريزم ەلەۋەتٸ زور. تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاريحي تۋريزمٸنٸڭ باستى نىسانى رەتٸندە 1991 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ رەسپۋبليكالىق مۋزەي رەتٸندە قۇرىلعان «مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني ەزٸرەت سۇلتان قورىق مۋزەيٸن» ايتۋعا بولادى. تاريحي مۋزەي قورىنا قازاق حاندارىنىڭ زيراتتارى, ۇلى استرونوم, عالىم ۇلىقبەكتٸڭ قىزى رەبييا سۇلتان بەگٸم مازارى, ورتاعاسىرلىق «شىعىس مونشالارى», جەراستى مەشٸتٸ, ت.ب. تاريحي نىسانداردى جاتقىزۋعا بولادى. ەسكٸ كٷلتٶبە قالاسى, ورتاعاسىرلىق تٷركٸستان قالالارىنىڭ قازٸرگٸ ورنى, قالا باسىنداعى تاريحي مۋزەيلەر مەن تاريحي مەدەني ورتالىقتار – تۋريستەردٸ ٶزٸنە شاقىرا الاتىن نىساندار. ساياحات ساپارى كٷلتٶبە قالاسىنان باستاۋ الادى. ٶيتكەنٸ كٷلتٶبە – قازٸرگٸ تٷركٸستان قالاسىنىڭ ەسكٸ ورنى.
كٷلتٶبە قالاسىنان 350 م قاشىقتىقتا ورنالاسقان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ – تٷركٸستاننىڭ باستى سالتاناتى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ XII عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ۇلى اقىن, سوپى قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ بەيٸتٸنٸڭ ٷستٸنەن سالىنعان. بۇل عيماراتتى اتاقتى قولباسشى ەمٸر تەمٸر سالدىرعان. عيمارات – ٶز زامانىنداعى سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ بارلىق جەتٸستٸكتەرٸن بويىنا جيناعان قۇرىلىس نىسانىنىڭ بٸرٸ. بٷگٸندە كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكەن تاريحي نىسان جىلىنا مىڭداعان تۋريستٸ تارتىپ, قىزىقتىرۋدا. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸ – يۋنەسكو-نىڭ مۇرالارى تٸزٸمٸنە ەنگەن ەسكەرتكٸش.
ەسٸمحان كەسەنەسٸ
تەۋەكەلدەن كەيٸن تاريح ساحناسىنا 1598 جىلى ەسٸم حان شىعادى. ول بۇدان بۇرىن دا اعاسى تەۋەكەل حاننىڭ قولباسشىسى رەتٸندە تالاي شايقاستارعا كاتىسىپ, «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم» اتانعان ەدٸ. سول شىعاي حاننىڭ ۇلى ەسٸم حان جەرلەنگەن كەسەنە. قۇرىلىستىڭ ساعانا بٶلٸگٸ ساقتالعان. ارحيتەكتۋرالىق, ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا بۇل قۇرىلىس XVII عاسىردا سالىنعان. رابييا سۇلتان بەگٸم كەسەنەسٸ
رابييا سۇلتان بەگٸم كەسەنەسٸ جوباسىندا تٶرت بۇرىشتى. ول ٸشكٸ سەگٸز قىرلى جەنە 4 تٶرت بۇرىشتى بٶلمەلەردەن تۇرادى. بۇل قۇرىلىس تۋرالى العاشقى دەرەكتەر XVI عاسىردان باستاپ كەزدەسەدٸ.
رابييا سۇلتان بەگٸم ۇلىقبەكتٸڭ قىزى, ەمٸر تەمٸر كٶرەگەننٸڭ نەمەرەسٸ, كٶشپەندٸ ٶزبەكتەردٸڭ حانى ەبٸلقايىردىڭ ەيەلٸ بولعان.
قىلۋەت جەراستى مەشٸتٸ (XII-XIX عاسىرلار).
قىلۋەت جەراستى مەشٸتٸ احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنەن وڭتٷستٸكتە, 150 م جەردە ورنالاسقان. قىلۋەت جەراستى مەشٸتٸنٸڭ سالىنۋى احمەت ياساۋي ەسٸمٸمەن بايلانىستى. XII-XIX عاسىرلار ارالىعىندا سالىنعان قۇرىلىستى XX عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا تولىعىمەن بۇزىپ, قىشتارىن زاۋىت سالۋعا قولدانعان. ارحەولوگييالىق-ارحيتەكتۋرالىق زەرتتەۋلەرمەن 1941 جىلى جاسالىنعان ماكەتكە سٷيەنە وتىرىپ, قىلۋەت جەراستى مەشٸتٸ تولىعىمەن قالپىنا كەلتٸرٸلگەن.
ورتاعاسىرلىق مونشا (XVI عاسىر)
ورتاعاسىرلىق شىعىس مونشاسى احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنەن وڭتٷستٸك شىعىستا, 150 م جەردە ورنالاسقان, جەتٸ بٶلمەدەن تۇرادى. مونشا 1978 جىلعا دەيٸن جۇمىس ٸستەپ كەلگەن, 1979 جىلدان باستاپ ونىڭ نەگٸزٸندە شىعىس مونشاسى مۋزەيٸ اشىلعان.
قۇمشىقاتا جەراستى مەشٸتٸ (حٸٸ عاسىر)
احمەت ياساۋي كەسەنەسٸنەن وڭتٷستٸك-شىعىستا, 1 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. جەراستى مەشٸتٸ سوپىلارلىق دٸني-عۇرىپتىق قۇرىلىستار قاتارىنا جاتادى. كٷيدٸرٸلگەن قىشپەن سالىنعان. يۋنەسكو مويىنداعان قالا تٷركٸستان قالاسىنداعى مەدەني-تاريحي نىسانداردى دامىتۋ باعىتىنداعى ساياحاتتىڭ ەندٸگٸ ماقساتى مۋزەيلەر مەن مەدەني ورتالىقتاردا جالعاسپاق. مۇنداي نىسان قاتارىنا الدىمەن وسىدان بەس جىل بۇرىن اشىلعان «تٷركٸستان تاريحي-مەدەني ەتنوگرافييالىق ورتالىعىن» ايتۋىمىزعا بولادى. «مەدەني مۇرا» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا اشىلعان ورتالىق تاعىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ورتالىق قورىنداعى تاريحي جەدٸگەرلەر قورى تۋريستەرگە كٶرسەتٸلەدٸ.
تٷركٸستان تاريحي مۋزەيٸ
قالاداعى حٸح عاسىردا ەسكەري كازارما بولعان عيماراتتى كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸپ, تاريحي مۋزەيگە اينالدىردى. تٷركٸستان تاريحي مۋزەيٸنٸڭ ەكسپوزيتسيياسى 8 بٶلٸمنەن تۇرادى; تاس, قولا جەنە ەرتە تەمٸر ەسكەرتكٸشتەرٸ, تٷركٸ كەزەڭٸندەگٸ تٷركٸستان وازيسٸ, شاۋعار قالاسى, ياسسى قالاسى, قوجا احمەت ياساۋي – «تٷركٸستان پٸرٸ», ەسكٸ تٷركٸستان قالاسى, تٷركٸستان – قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى, تٷركٸستان – تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني ورتالىعى. قازاقستاننىڭ تاريحي تۋريزم وشاعى سانالاتىن تٷركٸستاننىڭ تۋريستەردٸ تارتۋعا ەلەۋەتٸ زور. تەك قانا تاريحي تۋريزم اياسىندا عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك مەدەني, ساياحاتتاۋ ماقساتىندا, ەتنوتۋريزم اياسىندا تۋريستەردٸ تارتا الادى. تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاريحي-مەدەني تۋريزمٸنٸڭ دامۋىنا ٷكٸمەت مەيلٸنشە نازار اۋدارا باستادى. بۇل دەگەنٸمٸز – تۋريزم ارقىلى تەك تابىس الىپ كەلۋ عانا ەمەس, تٷركٸستانداي كيەلٸ جەردٸ ەلەمگە تانىتىپ, پاش ەتۋ. ەندەشە, تاريحى تەرەڭدە جاتقان تٷركٸستان شاھارى – قازاقستانداعى تاريحي تۋريزمنٸڭ باستى جوباسى ەرٸ يۋنەسكو مويىنداعان تاريحي ورىن.
التىنبەك قۇمىرزاقۇلى, ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار ماگيسترٸ
(ماقالا «ٷزدٸك وتىزدىققا اپارار «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىنداعى «بٸرتەكتٸلٸك پەن بٸرلٸك» بٶلٸمٸندەگٸ 86 جەنە 87 قادامدارىن جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا جازىلدى.)
