تاريحىنا مەن بەرگەن ەلدٸڭ تۇعىرى بيٸك
جوبانىڭ باسىم باعىتتارى – بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ يننوۆاتسييالىق دامۋى, اقپاراتتىق رەۆوليۋتسييا, جاستاردى رۋحاني تۇرعىدان تەربيەلەۋ. قازاق قوعامىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق əلەۋەتٸنٸڭ دامۋىنا تالداۋ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانى بەلگٸلٸ. قازاقستانداعى گۋمانيتارلىق قۇندىلىقتاردىڭ زاماناۋي قاعيدالارىن قابىلداۋ, قۇندىلىعىن ساقتاۋ, دəستٷرٸن جالعاستىرۋ – جاڭا زاماننىڭ, رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان قازاق ەلٸنٸڭ باستى ماقساتى, ايقىن مۇراتى. اقپاراتتىق قوعامنىڭ دامۋىن تەرەڭ زەردەلەۋدە ەلەمدٸك تəجٸريبەگە سٷيەنەرٸمٸز انىق. دەگەنمەن ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸز بەن بولمىسىمىز, ۇلتتىق ينتەللەكتٸمٸز بەن əلەۋەتٸمٸزدٸ, ۇلتتىق كودتى, ياعني ۇلتتىق قاسيەتٸمٸزدٸ تەك ٶزٸمٸز جاسايتىنىمىز بەلگٸلٸ, ٶيتكەنٸ ول تەك ٶزٸمٸزگە قاجەت.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ – الىس جەنە جاقىن شەتەلدەرمەن ديپلوماتييالىق بايلانىستىڭ ورناتىلۋى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ جەنە شەت مەملەكەتتەردٸڭ جاستارى بٸر-بٸرٸمەن عىلىم, بٸلٸم الماسىپ, ٶزارا مەدەني ىقپالداستىق جاسالۋدا. ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسى تاريحشىلار قاۋىمىنا ٷلكەن سەرپٸن بەردٸ. تەرەڭ زەرتتەۋدٸ تالاپ ەتەتٸن ەجەلگٸ جەنە ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنا قوزعاۋ سالىندى. «ارحيۆ – 2025» باعىتىندا كٶپتەگەن قۇجاتتىق دەرەكتەر جيناقتالۋدا. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنە جارييالانعان «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىمەن تانىسا وتىرىپ, قازاق حالقى تەۋەلسٸزدٸك جولىندا ۇزاق تا قيىن سىناقتاردى باستان كەشٸرگەنٸن, تەۋەلسٸزدٸك تاعدىردىڭ قانداي دا بٸر سىيى نەمەسە جاعدايعا بايلانىستى بولعان وقيعا دەگەن سيياقتى قاتە ميفولوگييالىق تٷسٸنٸكتەرگە تويتارىس بەرٸپ, شىندىعىن ايتۋ قاجەت ەكەنٸن, ەسٸرەسە جاس ۇرپاققا تاريحتى دۇرىس تٷسٸندٸرٸپ, ٷيرەتۋ كەرەكتٸگٸن زييالى قاۋىم رەتٸندە بٸزگە جٷكتەلگەن مٸندەت ەكەنٸن سەزٸنٸپ وتىرمىز. بٸز, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جوو-عا دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسىنىڭ ۇجىمى, پرەزيدەنتتٸڭ الاش مۇرالارىن, قازاق دالاسىنداعى اشتىقتى جان-جاقتى جەنە جٷيەلٸ تٷردە ودان ەرٸ زەرتتەۋ قاجەت دەگەن باستاماسىن تولىق قولدايمىز. قاسٸرەتتٸ جىلدار تاريحىن قۇجاتتىق دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, وبەكتيۆتٸ تٷردە جازۋ كەرەك ەكەنٸن مويىندايمىز. مۇنداي كٷردەلٸ مەسەلەلەرگە, پرەزيدەنت ايتقانداي, عىلىمي تٷردە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا اكادەمييالىق تاريحتى جازۋعا شاقىرىپ, تاريحشىلار بۇل ٸسكە شۇعىل كٸرٸسۋٸ كەرەكتٸگٸن ايتتى. ٶيتكەنٸ ول تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ قىسقاشا تاريحىن جازىپ, ونى ەلەمدٸك تٸلدەرگە اۋدارۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. شىنىندا دا, قازاق حالقىنىڭ سالت-ساناسىن عانا ەمەس, ەلەم ونىڭ تاريحىن, مەملەكەتتٸلٸگٸن بٸلۋ قاجەت ەكەنٸن بايقادىق. بۇرىن قىسقاشا تاريح اعىلشىن تٸلٸندە شىقسا دا, ونى ەندٸ دوگمالىق پايىمدامالاردان تىس, تالاپقا ساي جازاتىن ۋاقىت كەلدٸ. بٸز پرەزيدەنتتٸڭ «ەر حالىق ۇلتتىق مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ٶز تاريحىن ٶزٸ جازۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن قولدايمىز. ەرينە, ول ۇلتتىق مٷددەمەن توماعا-تۇيىق شەكتەلٸپ قالمايتىنى سٶزسٸز, ەلەمدٸك تەجٸريبەدەن ٷلگٸ الامىز, قازاقستان تاريحىن دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى قالاي زەرتتەپ جاتقانىن, زەرتتەۋ ٶنٸمدەرٸن دە پايدالانامىز. پرەزيدەنت تاريحتى ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار جازۋ كەرەكتٸگٸن باسا ايتتى. شىنىندا دا, كەسٸبي تاريحشىلار تاريحتى جازسا, بٸز تٷرلٸ اڭىز-ەپسانالارعا تويتارىس جاساي الامىز. وسىلايشا پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ تاريحتى جەنە تاريحشىلاردىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرگەنٸنە قۋانىپ وتىرمىز.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە 1985 جىلى اشىلعان شەتەلدٸكتەرگە ارنالعان دايىندىق فاكۋلتەتٸ نەگٸزٸندە 2011 جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ فاكۋلتەتٸ قۇرىلىپ, وندا 7000-نان اسا شەتەل ازاماتى وقىپ شىقتى. قازٸرگٸ كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەت ٶزٸنٸڭ حالىقارالىق بايلانىسىن جەتٸلدٸرە وتىرىپ, سەنٸمدٸ تٷردە ەۋروپالىق بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸنە ەنۋدە. وسى باعىتتا فاكۋلتەت دەكانى, ت.ع.ك., قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور ج.جاپپاسوۆ, جوو دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ت.ع.ك., دوتسەنت م.مىرزابەكوۆ, تاعى باسقا دا ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ ٷلەسٸ زور. كافەدرا «فارابي ەلەمٸ» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىنا شەتەلدٸك قازاق دياسپوراسىنان وقىپ جاتقان تىڭداۋشىلارىمىزدى بەلسەندٸ تٷردە قاتىستىرىپ, جٷلدەلٸ 1-2 ورىندارعا يە بولدى. ٶزٸمنٸڭ جەتەكشٸلٸگٸممەن موڭعولييا تىڭداۋشىسى ايمان جانبولات 2-ورىن الدى. كافەدرادا شەتەلدٸكتەرگە جەنە قازاق دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸنە دەرٸس بەرگەندٸكتەن, وقىتۋ ەدٸستەمەلەرٸ بويىنشا ەرتٷرلٸ باعىتتا قيىندىقتار تۋىندادى. وسى مەسەلەنٸ ەسكەرگەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى 2009 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ قازاق دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸنە ارنالعان دايىندىق كافەدراسىن ٶز الدىنا بٶلەك قۇردى. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 2009 جىلدىڭ 27 اقپانداعى №4 شەشٸمٸمەن رەكتوردىڭ سول جىلعى 10 اقپانداعى №20 بۇيرىعىنا سەيكەس, كافەدرا جوعارى وقۋ ورنىنا دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسى دەپ اتالدى.
جوعارى وقۋ ورنىنا دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنە – 30 جىل: ٶتكەنٸ, قازٸرگٸسٸ جەنە بولاشاعى» اتتى ونلاين دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ. بٸز وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى اۋقىمدى ٶزگەرٸستەردٸڭ كۋەسٸ بولدىق. مەنٸڭ جاستىق شاعىمنان باستاپ, قازٸرگٸ كەزگە دەيٸنگٸ سانالى ٶمٸرٸم ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بايلانىستى. وسىندا بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ نەگٸزٸ قالانىپ, پەداگوگتىق قىزمەتتٸڭ ٷلكەن تەجٸريبەسٸن جيناقتادىم. 1980 جىلدان تاريح فاكۋلتەتٸندە, 2009 جىلدان باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن شەتەل ازاماتتارىنا ارنالعان بٸلٸم بەرۋ فاكۋلتەتٸنٸڭ جوو-عا دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسىنىڭ ورالمان, اۋعان, يران, قىتاي, موڭعول تىڭداۋشىلارىنا «قازاقcتان تاريحى» پەنٸنەن دەرٸس بەرٸپ كەلەمٸن. ولار تەحنيكالىق جەنە گۋمانيتارلىق ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الۋعا كٶپ كەلەدٸ. وسىناۋ 30 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن تانىستىرا وتىرىپ, ٶزگە تٸلدٸ دەرٸسحاناعا قازاق تاريحىن مەڭگەرتۋ ماقساتىندا «قازاقستان تاريحى» وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالىن جازدىق. ۇبت جەنە كەشەندٸ تەستٸلەۋگە تالاپكەرلەردٸ دايىنداۋ ماقساتىندا جازىلعان «قازاقستان تاريحى» وقۋ قۇرالى وسى وقۋ جىلىندا ۋنيۆەرسيتەت باسپاسىندا جارييالاندى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸن شەتەلدٸك ازاماتتارعا تانىستىرۋ ماقساتىمەن حالىقارالىق سەمينارلارعا دا قاتىستىق. ودان ٶزگە, «ۇرپاق تەربيەسٸ – ۇلت بولاشاعى» ەلەۋمەتتٸك تەربيە ٸسٸنە ارنالعان ەدٸستەمەلٸك تالداما قۇرالى مەن «قازاقستاننىڭ ورتا عاسىر تاريحى» وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالى دا جارىق كٶردٸ. اقش, رەسەي, باە, قىتاي, كانادا, تٷركييا سەكٸلدٸ الىس-جاقىن مەملەكەتتەردٸڭ شەتەلدٸك باسپاسٶز بەتتەرٸندە جەنە Scopus بازاسىندا يندەكستەلەتٸن يمپاكت-فاكتورى جوعارى عىلىمي جۋرنالداردا ەكٸ ماقالام جارييالاندى جەنە ەكٸ نۇسقاۋلىقتىڭ, سەگٸز وقۋ قۇرالى مەن ٷش ۇجىمدىق مونوگرافييانىڭ سەرٸكتەس اۆتورىمىن.
بٸز جاستاردىڭ مەدەني-تانىمىنىڭ, ەدەپتٸلٸگٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتٸن تەربيە ساعاتتارىن ۇيىمداستىرامىز. جەتەكشٸلٸگٸمدەگٸ «جاۋقازىن» ٷيٸرمەسٸ بٸلٸم الۋشىلارعا ەكولوگييالىق بٸلٸم بەرۋمەن قاتار, تابيعاتتى ايالاۋدى ٷيرەتەدٸ. قورىتا ايتقاندا, جوو-عا دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسى ەلەمدٸك عىلىم-بٸلٸم كەڭٸستٸگٸندە قازاقستاندىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن كٶتەرۋ جولىندا, وتاندىق تاريحتى زەرتتەۋ سالاسىنا جەنە ۋنيۆەرسيتەت تىڭداۋشىلارىنىڭ بٸلٸم ساپاسىمەن قاتار, سانالى تەربيە الۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسىپ جٷر. شەكٸرتتەرٸمنٸڭ الدى سەناتور, مەجٸلٸس دەپۋتاتى, مينيستر, ەلشٸ, رەكتور, ۇستاز. تاعى باسقا سالالاردا دا قىزمەت اتقارۋدا. مٸنەكي, ۇستازدىڭ باقىتى – شەكٸرتتەرٸنٸڭ جەتٸستٸگٸن كٶرۋٸندە.
قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸن شەتەل ازاماتتارىنا تانىستىرۋ ٷشٸن حالىقارالىق سەمينارلارعا دا قاتىستىق. قانداس قازاق جاستارى مەن اۋعان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ تىڭداۋشىلارىنا قازاقستان تاريحى ساباعىندا ساپالى بٸلٸم بەرۋ ٸسٸن سانالى تەربيەمەن ۇشتاستىرا جٷرگٸزگەنٸمٸز ٷشٸن قازاقستان حالىقتارى قاۋىمداستىعى مەن اۋعاندىق جەرلەستٸك قاۋىمداستىعى تاراپىنان العىس حات الدىق.
ادام بالاسى بٸردەن ۇلتجاندى پاتريوت بولىپ قالىپتاسا قالمايدى, ول بٸلٸم مەن تەربيە الىپ, ەلەۋمەتتٸك ورتامەن ارالاسىپ, ازاماتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرۋ كەزٸندە پاتريوتقا اينالادى. ٶزٸنٸڭ جەكە ماقسات-مٷددەلەرٸن قوعام يگٸلٸگٸمەن ٷندەستٸرە العاندا عانا ەلٸنٸڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسا الادى. بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ودان ەرٸ نىعايتا تٷسۋ ٷشٸن بەرەكە-بٸرلٸكتە جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. مەملەكەت باسشىسى وسى جايىندا: «بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – كەلەر ۇرپاققا قازاقستاندى تۇعىرى مىعىم, ەكونوميكاسى قۋاتتى, رۋحى اسقاق مەملەكەت رەتٸندە تابىستاۋ جەنە ەلدٸك ٸستەردٸ شاشاۋ شىعارماي لايىقتى جالعاستىراتىن جاسامپاز ۇرپاق تەربيەلەۋ», – دەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا ايانباي ەڭبەك ەتٸپ, بٸلٸم مەن پاتريوتتىق تەربيە بەرۋ باستى بورىشىمىز دەپ ەسەپتەيمٸن. تاريحتى ەموتسيياعا بەرٸلمەي, ساياسي مەدەنيەتتٸ ساقتاي وتىرىپ, تەربيە ٸسٸندە قولدانۋىمىز قاجەت.
بولاشاقتا جاستار بەسەكەگە تٶتەپ بەرٸپ, بٸلٸمدٸ بولاتىنىنا سەنەمٸن. قازٸرگٸ كەزدە الداعى بەس-ون جىلدا قانداي ماماندىقتار سۇرانىسقا يە بولاتىنىنا الدىن الا بولجاۋ جاسالۋدا. وسى باعىتتا جاستاردىڭ ماقسات-مٷددەلەرٸن, ەرەكەتتەرٸن بٸر ارناعا سالۋىمىز قاجەت. ەڭ كٶپ سۇرانىسقا يە بولاتىن سالالاردىڭ بٸرٸ – عارىش پەن عايىپ (ۆيرتۋالدى) شىنايىلىق بولماق. زەرتتەۋشٸلەر كٶپشٸلٸك ايتىپ جٷرگەن پٸكٸرگە قاراماستان, روبوتتار ادامداردى الماستىرا المايتىنىنا سەنٸمدەرٸ كەمٸل, كەرٸسٸنشە, تسيفرلىق تەحنولوگييالار دەۋٸرٸندە مانساپتىق جەنە تۇلعالىق تۇرعىدا جوعارىلاۋعا مٷمكٸندٸكتەر كٶبەيەدٸ دەپ سانايمىن. جاستار ٶز كەلەشەگٸنە الاڭداماي, نىق سەنٸممەن «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىن ٶركەنيەتتٸ تٷردە جالعاستىرۋى قاجەت. قالاي بولعاندا دا, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازييادا يمپەرييالىق دەرجاۆا بولاتىنداي مٷمكٸندٸگٸ بار.
تاياۋ بولاشاقتا ورتالىق ازييا عالىم-ۇستازدارىمەن بٸرٸگٸپ جوو-عا ارنالعان وقۋلىقتاردى قولعا الىپ, جالپى وقۋلىق جازۋ كريتەرييلەرٸن جٷيەلەندٸرسەك دەگەن جوسپار بار, ٶيتكەنٸ وقۋلىق بٸلٸمنٸڭ نەگٸزگٸ نەرٸن بەرٸپ, ٸرگەتاسىن قالايدى.
ايشا بەگاليەۆا, قازۇۋ-دٸڭ جوو-عا دەيٸنگٸ دايىندىق كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
