قاراشا ايىنىڭ ٸشٸندە بٸر ادام ماعان مۇستافانىڭ حاتىن ٶكەلٸپ بەردٸ.
بۇل حاتىندا مۇستافا سوعىس تۇتقىندارىنىڭ شەگٸپ جاتقان ازابى مەن جانتٶزگٸسٸز حالدەرٸن جٸكتەپ, سۋرەتتەپ جازعان بولاتىن.
بۇل بەيشارا, جازىقسىز جانداردىڭ مازاققا ۇشىراپ, از عانا قاتەلٸكتەرٸ ٷشٸن بٸردەن اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ جاتقاندارىن, ولارعا كاتگى جانى اشيتىنىن, ولاردى قۇتقارۋ ٷشٸن جىلاپ-سىقتاپ باسشىلىققا جالبارىنعانىن ايتتى.
35 مۇسىلمان تۇتقىنىن سٷندەتتەلگەندٸگٸ ٷشٸن ەۆرەيلەر ەكەن دەپ ٶلتٸرگەلٸ جاتقان جەرٸنەن قۇتقارىپ قالعانىن, اشتىقتان تۇتقىنداردىن ٶز جولداستارىنىڭ جٷرەگٸ مەن ٶكپەسٸن جەگەنٸن, ساقىرلاعان سارى ايازدا جالاڭاش قالپى تەرەڭ قۇدىقتاردى پانالاعاندارىن, كۇدىقتىڭ قابىرعالارىن جاڭبىر مەن قاردان قورعانۋ ٷشٸن قولدارىمەن قازعاندارىن كٶرٸپ شىداي المايتىنىن, ولارعا كٶمەكتەسە المايتىن بولعاندىقتان ودان دا ٶلٸمدٸ ارتىق سانايتىنىن جازدى.
مەسەلەنٸڭ سۇمدىك جاعى تاعى بار.
نەمٸستەردٸڭ زورلىعىن كٶرە تۇرا ورىس تۇتقىندار دا بٸزدٸكٸلەرگە بٸر تٸلٸم ناننىڭ اقشاسىن نەمەسە بٸر تەمەكٸ دە بەرمەيدٸ ەكەن.
ەسٸرەسە مۇستافانىڭ جازعانىنا قاراعاندا, بوگدانوۆ دەگەننٸڭ ايۋاندىق ەرەكەتتەرٸن ايتۋعا تٸل جەتپەسە كەرەك.
تۇتقىنداعىلاردىڭ بۇل ٷرەيلٸ جاعدايلارى تۋرالى ەكٸمشٸلٸك ورىندارىنا جازعان حاتىندا مۋستافا:
«سٸزدەر, نەمٸستەر. ٶزدەرٸڭٸزدٸ ەۋروپاداگى ەڭ مەدەنيەتتٸ ادامدارمىز دەپ سانايسىزدار. ەگەر سٸزدەردٸڭ مەدەنيەتتەرٸڭٸز مەنٸڭ كٶرٸپ جٷرگەندەرٸم بولسا, وندا مەن سەندەرگە دە تۇتقىنداردىڭ شەككەن ازابىن كٶرۋلەرٸڭٸزدٸ تٸلەيمٸن. سٸزدەر XX عاسىردا ٶمٸر سٷرە وتىرىپ, XIII عاسىردا ٸٸٸىڭعىس حاننىڭ جاساعان زۇلىمدىعىنان اسىرىپ جٸبەردٸڭٸزدەر. مەدەنيەتتٸ حالىق ەكەندٸكدەرٸڭٸزدٸ ايتۋعا حاقىلارىڭىز جوق», – دەپتٸ جەنە بۇل حاتتى سس وفيتسەرلەرٸنٸڭ بٸرەۋٸنە تابىس ەتكەن.
وفيتسەر بۇل حاتتى وقىپ شىعىپ, مۇستافاعا «پٸكٸرلەرٸڭدٸ ٶتە تۋرا ايتىپسىڭ, مۇنىڭ ارتىقتاۋ ەمەس پە?» دەگەندە مۇستافا وعان «ەگەر سٸزدەر وسىعان بايلانىستى ماعان اتۋ نەمەسە اسۋ جازاسىن بەرسەڭٸزدەر دە رازىمن.
مۇنداي مەدەني قوعامدا ٶمٸر سٷرگەننەن گٶرٸ ٶلگەنٸم ارتىق. بۇل قورقىنىشتى جاعدايلاردان سوڭ تٸپتٸ دە ٶمٸر سٷرگٸم كەلمەيدٸ» دەپ جاۋاپ بەرگەنٸن, شىنىمەن دە ۇيقىسى قاشىپ, ەشتەڭەگە زاۋقىنىڭ جوق ەكەنٸن جازعان ەدٸ ماعان.
حاتىندا ول بۇل حاتتىڭ كٶزٸن جويۋىم كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە دە ايتقان بولاتىن. حاتتى ەكەلٸپ بەرگەن ادامدا كٶزٸنشە بۇل حاتتى جاعىپ جٸبەرۋٸمدٸ ٶتٸندٸ. مەن حاتتى ەكٸ رەت وقىپ شىقتىم دا, وتقا جاعىپ جٸبەردٸم.
مەن پولتاۆاداعى تانىسىم سۋۆالكيدەن, چەنستوحوۆتان جازعان وتكرىتكالارىن الىپ تۇراتىنمىن, ەڭ سوڭعى حاتىندا ول ماعان ٶزدەرٸ تۇرعان جەردە سٷزەك (تيف) اۋرۋىنىڭ تارالعانىن جازىپ ەدٸ.
مۇستافا كەيٸننەن «تٷركٸستاندىق تۇتقىندارمەن كەزدەسۋٸم كٶپ نەرسەنٸ ٶزگەرتتٸ. جازعاندارىمدا جاڭىلماپپىن.
تۇتقىندار اراسىنان جاقىن تۋىسىمدى دا تاۋىپ الدىم. ٷيگە كەلگەن سوڭ ونى قاسىما الىپ الۋعا تىرىسامىن.
مەنٸڭ جوعارى ورىندارعا جازعان حاتىم جاقسى ەسەر ەتكەن سيياقتى. جۇمىس كٶپ, جالعىز ٶزٸم بەرٸنە ٷلگەرە المايمىن, كٶمەكشٸ كەرەك. تەزٸرەك قالايدا كارانتينگە جاۋىپ تاستاماي تۇرگاندا قۇتىلىپ شىعىۋىم كەرەك» دەپ جازدى.
الايدا ول قۇتىلىپ شىعا المادى, چەنستوحوۆتا كارانتيندە ەكٸ اپتا شىداپتى.
1941 جىلدىڭ 19-جەلتوقسانىندا 40 گرادۋس تەمپەراتۋرامەن بەرلينگە كەلٸپتٸ. دوكتور, پروفەسسور رۋدنەۆتٸ شاقىرتادى, الايدا دەرٸگەر ونىڭ ناۋقاسىن انىقتاي المايدى دا, سٷزەك بولۋى كەرەك دەگەن ويمەن اۋرۋحاناعا جٸبەرتەدٸ. مۇستافا ٶزٸن نوگەنتكە جٸبەرۋلەرٸ ٷشٸن قانشا جالىنسا دا, ونى تىڭداعان ەشكٸم بولمايدى.
بۇل جايتتاردى مەن ناۋقاس كەزٸندە مۇستافانى كٶرگەن دوسىم ن. ي. زنەگەلدەن ەستٸپ, بٸلدٸم.
مۇستافا وعان بارىپ, ٶزٸن فرانتسيياعا جٸبەرمەگەندەرٸن ايتىپ, شاعىم ەتكەندەي بولىپتى. «ٷيدە تەزٸرەك جازىلىپ كەتەر مە ەدٸم» دەپتٸ. ونىڭ ٸشٸ قاتتى اۋىرىپتى. ودان بۇرىن دا رەسەيدە جٷرگەندە سٷزەكپەن اۋىرعان, الايدا ول كەزدە باسى قاتتى سولقىلداپ اۋىرعان, سوندىقتان دا قازٸرگٸ ناۋقاسىنىن سٷزەك ەمەس ەكەندٸگٸنە سەنگەن.
اۋرۋحانادا ەسٸن جييا الماي 7 كٷن جاتىپتى. سول تۇستا ونىڭ اۋرۋىن باساتىن دەرٸلەر بەرگەن كٶرٸنەدٸ.
27-جەلتوقسان كٷنٸ كەشكٸ ساعات 6.30-دا مەدبيكە بٸر ينە سالىپتى دا, ودان نە قالايتىنىن سۇراپتى. مۇستافا بۇل ساۋالعا «ۇيقى» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ دە, تالىقسىپ كەتٸپتٸ, سودان كەيٸن ەش ويانباعان.
25-جەلتوقسان كٷنٸ ماعان نەمٸستٸڭ بٸر ەسكەري ادامى كەلدٸ دە, فرانتسۋز تٸلٸندە جولعا دايىندالۋىم كەرەكتٸگٸن, كٷيەۋٸمنٸڭ ٶتە اۋىر ناۋقاس ەكەندٸگٸن ايتتى. 26-جەلتوقسان كٷنٸ ساعات 22-دە ەكٸ نەمٸس ادامىمەن بٸرگە بەرلينگە جولعا شىعىپ, 27-جەلتوقسان كٷنٸ كەشكە, ساعات 21-دە كەلدٸك.
ۆوكزالدا مەنٸ قالماق شامبا ۆالينوۆ كٷتٸپ الدى, ول ماعان «مارييا ياكوۆلەۆنا, ەڭ جامان نەرسەگە ٶزٸڭٸزدٸ دايىنداڭىز» دەدٸ.
مەنٸڭ جٷرەگٸم توقتاپ قالعانداي بولدى. «ٶلتٸرٸلدٸ مە?» دەپ سۇرادىم. «جوق, – دەدٸ ول, – مۇستافا بٸر ساعات بۇرىن سٷزەك اۋرۋىنان قايتىس بولدى».
مەن كٷيەۋٸمدٸ تەزٸرەك كٶرگٸم كەلەتٸنٸن ايتتىم...
مارييا ياكوۆلەۆنا شوقاي,
«مۇستافا شوقايۇلى جۇبايىنىڭ ەستەلٸكتەرٸ» كٸتابىنان.
ىستانبۋل, 1972. ورىسشادان تٷرٸك تٸلٸنە اۋدارعان سابىر تٷركٸستاني.
ٷزٸندٸنٸ تٷرٸكشەدەن اۋدارعان — ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اسپيرانتى حارۋن چەليك.
