ەلباسى تالعارعا قاشان كەلەر ەكەن?
[caption id="attachment_10392" align="alignleft" width="245"]
جۋىردا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى قالاسىنا ساپارلاپ كەلدٸ. ودان ارى الماتى وبلىسىنداعى ەكٸ اۋدانعا – قاسكەلەڭ مەن ۇزىناعاشقا بارىپ قايتتى. سايلاۋ الدىندا تۋعان جەرٸنە تاعزىم ەتۋدٸ جٶن كٶرگەن شىعار... بٸر بٸلەرٸمٸز, پرەزيدەنت كەلەدٸ دەگەننەن بەرٸ ەكٸ اۋداننان دەگبٸر قاشتى. جولداردىڭ جيەگٸ قوقىر-قوقىستان تازالانىپ, شۇقىرلارى تەز تولتىرىلىپ (جٶندەدٸ دەۋگە اۋىز بارمايدى), اسىعىس-ٷسٸگٸس قاۋىرت جۇمىس باستالدى. جول ايناداي, شاعىن قالالار تاپ-تازا قالىپقا كەلدٸ.
دەگەنمەن, بۇل ەكٸ اۋدان ورتالىعى دا تالعارعا قاراعاندا ەجەپتەۋٸر دامىعان. الماتىنىڭ باتىسىنا قاراي جول تارتساڭىز, ۇزىناعاش پەن قاسكەلەڭنٸڭ بۇدان 5 جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا رەتكە كەلٸپ, جاڭا قۇرىلىس نىساندارى سالىنىپ, قال-قادارىنشا دامي باستاعانىنا كٶز جەتكٸزەسٸز. جولى, سۋى, جارىعى بار, اۋىلدارى نەگٸزٸنەن گازبەن قامتىلعان. تالعار جۇرتشىلىعى «ەلباسى تالعارعا قاشان كەلەر ەكەن» دەپ كٷتٸپ جٷر... تىم قۇرىسا, تازالىعىمىز جاقسارار ەدٸ دەيدٸ.
تالعاردى جەمقورلىق نەگە شىرماپ الدى?
[caption id="attachment_10394" align="alignright" width="366"]
ەيتەۋٸر, بۇل اۋدان جەمقورلىقتان, قۇرعاق ۋەدەدەن كٶز اشپاي كەلەدٸ. بٸرنەشە جىل بۇرىن تالعار قالاسىنىڭ ەكٸ ەكٸمٸ بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸ پارا الىپ ۇستالدى. جۇماتاي قاسىمباەۆ پەن ادايبەك قوجاحمەتوۆتٸڭ ٸسٸ ەلدٸ دٷرلٸكتٸرگەن. ودان بۇرىن دا اۋداننىڭ بٸرنەشە باسشىسى قامالعان ەدٸ. ەگەر تٸزەر بولساق, بۇل تٸزٸمدٸ ەلدەنەشە ونعا جەتكٸزۋگە بولادى.
تالعار اۋدانىندا جەمقورلىق فاكتورى نەگە جيٸ تٸركەلەدٸ?
سەبەبٸ, بۇل اۋدان الىپ قالانىڭ ٸرگەسٸندە, جەرٸ ٶتە شۇرايلى, كٶكوراي, سول ٷشٸن دە قىمبات. ونىمەن قويماي, سوڭعى ونشاقتى جىلدان بەرٸ تالعار اۋدانىنىڭ حالقى قاۋىرت ٶستٸ. قالا ساعالاعاننىڭ بەرٸ تالعاردان جەر الىپ, ٷي سالۋعا ٷيٸر. بۇل شەنەۋنٸكتەر ٷشٸن تابىستىڭ كٶزٸ. جەر العىڭىز كەلٸپ, ەكٸمشٸلٸكتەرگە باس سۇقساڭىز, ولار بٸردەن جەر تەلٸمدەرٸنٸڭ بەرٸ جەكەمەنشٸككە بەرٸلٸپ كەتكەنٸن ايتادى.
ال ەلدەن سۇراساڭىز, دەلدالداردىڭ كٶپتٸگٸنە تاڭىرقايسىز. ەكٸم بەرمەگەن جەردٸ دەلدالدار ارزان باعاعا تاۋىپ بەرەدٸ. بٸز تالعار اۋدانى حالقىنان ارنايى ساۋالناما دا جٷرگٸزدٸك. سولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ اۋداندا جەمقورلىق فاكتورىنىڭ ٶرشٸپ تۇرعانىن جەتكٸزدٸ. ەرينە, جەمقورلىق تەك بٸر جاقتىلى فاكتور ەمەس, ونىڭ سان-سالالى قىرى بار. ەيتكەنمەن, نەگە بۇل اۋداندى جەمقورلىق شىرماپ الدى?.. حالىق نەگە ەكٸمشٸلٸككە سەنبەيدٸ?
شاعىن قالاداعى كەپتەلٸس...
[caption id="attachment_10393" align="alignright" width="394"]
اۋدان باسشىلىعىنىڭ جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەۋگە قۇلقى جوقتىعىن, ٶزگەسٸن بىلاي قويعاندا, ينفراقۇرىلىمداردىڭ جٷرگٸزٸلمەيتٸنٸنەن بايقاۋعا بولادى.
سەنبەسەڭٸز, كەشقۇرىم جۇمىستان قايتساڭىز, تالعارعا جولاي كٶرمەڭٸز. الماتىنىڭ كەپتەلٸسٸنەن جٷيكەڭٸز توزىپ تالعارعا تاياعاندا كٶلٸكتەردٸڭ قاڭتارىلىپ تۇرعانىن كٶرەسٸز. قىزىلقايرات اۋىلىنان تالعارعا دەيٸن. تالعاردىڭ ٸشٸ تٸپتٸ ىعى-جىعى. بۇل نەعىلعان بٸتپەيتٸن كەپتەلٸس ەكەنٸن سۇراپ كٶرگەنبٸز. سٶيتسەك, ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن قالاعا تازا اۋىز سۋ قۇبىرلارىن جٷرگٸزۋدٸ باستاپتى. ونىسى ەلٸ تولىق اياقتالماعان كٶرٸنەدٸ.
سونىڭ الدىندا عانا پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتەر كەزدە اۋدان حالقى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا حات جازىپ, الماتى-تالعار تاسجولىن جٶندەتكٸزگەن ەدٸ. ەيتپەسە, تالعارعا جەتكەنشە ويدىم-ويدىم جولمەن قاتىنايتىن. سول جٶندەۋ بٸتە سالىسىمەن, تالعار قالاسىنىڭ جولدارى دا جٶندەلە باستاعان. بٸراق كٶپ ٶتپەي سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ باستالدى. سودان بەرٸ قالانىڭ جولدارى ويدىم-ويدىم. تٸپتٸ, شەتكٸ جاعىنا شىعار بولساڭىز, مٷلدەم جٶندەلمەگەن, حالقى قىسى-جازى بالشىق كەشٸپ جٷرەتٸن جاڭا قۇرىلىس الاڭقايلارىنا جولىعاسىز. تۇرعىندار قالادان جۇمىستان كەش قايتۋعا قورقادى. كٶشەسٸ بۇلىڭ-بۇلىڭ, جولى جوق, جارىعى مٷلدەم تارتىلماعان ىقشاماۋدانداردا ۇرى-قارى, ناشاقورلار كٶپ دەسەدٸ.
وسى سەكٸلدٸ مەسەلەدەن تاڭ مەن كەشتە قالادا كٶلٸك كەپتەلٸسٸ بولادى ەكەن. ٷش جىل بويى تارتىلىپ بٸتپەگەن سۋ قۇبىرىنىڭ جىرى قاشان بٸتەر ەكەن?
قۇم ٸشكەن حالىق...
[caption id="attachment_10390" align="alignright" width="440"]
سۋ دەمەكشٸ, تازا اۋىز سۋ اۋدان حالقىنىڭ تالايدان بەرگٸ دەرتٸ. ەكٸمدەردٸڭ جىلداعى ەسەبٸنە كٶز جٷگٸرتسەڭٸز, سوناۋ 2010 جىلدارى-اق بۇل مەسەلە شەشٸمٸن تابۋعا تيٸس-تۇعىن. سودان بەرٸ ەكٸمدەردٸڭ جىلدىق ەسەپ بەرۋٸنەن اۋىز سۋدىڭ مەسەلەسٸ تٷسپەي كەلەدٸ.
جىل باسىندا «بيىل», جىل سوڭىندا «كەلەر جىلى» دەگەن جاۋاپتان شارشاعان حالىق ون شاقتى جىل بويى قۇم ارالاس لاي سۋدى ٸشٸپ كەلدٸ. سونىڭ كەسٸرٸنەن اۋدان حالقىنىڭ اراسىندا اۋرۋ-سىرقاۋ كٶپ. كٶبٸ ٸشكٸ اعزالارىنا تاس بايلانعاننان زارداپ شەگٸپ جٷر. تالعار ەمحاناسىنا بارماستان, الماتىعا كەلٸپ ەمدەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەمحانادا «بەرٸ بار, تەك مامان جوق». بارعان حالىقتى قالاداعى جەكەمەنشٸك «سۇڭقار» سەكٸلدٸ ەمدەۋ ورتالىقتارىندا تەكسەرٸلٸپ, اناليزٸن الىپ كەلۋگە جۇمسايدى.
ارلى-بەرلٸ شاپقىلاماي, جەكەمەنشٸك ەمحانالاردا ەمدەلۋ – تالعار حالقىنىڭ داعدىسىنا اينالعان. ەلٸ دە قانشاما اۋىلعا تازا سۋ جەتكەن جوق. «بيىل», جوق, «كەلەر جىلى»... جەتەدٸ. كٷتۋ كەرەك.
قۇبىر بار, گاز جوق
تالعار اۋدانىنا گاز جەتكەلٸ دە 3-4 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. جىلىنا بٸر اۋىلعا ەزەر جەتەدٸ. مۇنداي باياۋ جٷرگٸزٸلەتٸن ينفراقۇرىلىمعا باس شايقاماي تۇرا المايسىز. اۋداننىڭ قازٸرگٸ ەكٸمٸ رايحان سادىقوۆا حانىم دا بۇرىنعى ەكٸمدەردٸڭ ەلەۋلايىن قايتالاپ كەلەدٸ. جىلداعى حالىققا ەسەپ بەرۋٸندە گاز, جول, اۋىز سۋدىڭ جىلدام شەشٸلەتٸنٸن ايتىپ, «بيىل», ياكي «كەلەر جىلى» دەگەن ۋەدەسٸن ٷيٸپ-تٶگۋگە ماشىقتانعان. تالدىبۇلاق, بٸرلٸك سەكٸلدٸ اۋىلدارعا قۇبىر جەتكەنٸمەن, گازى قاشان قوسىلارى بەلگٸسٸز.
ال تالعار حالقى تٷگەلدەي گازدانعالى بٸرنەشە جىل بولدى. ەسەپ بويىنشا. شىن مەنٸندە, ەلٸ گاز جەتپەگەن كٶشەلەر كٶپ. سەبەبٸ, تۇتاس قالانى گازداندىرۋعا گاز قورى از كٶرٸنەدٸ... تەك تاماق ٷشٸن عانا گاز پايدالانا الاسىڭدار دەگەن سىبىس ەل اراسىنا تاراعالى بەرٸ ەلدٸڭ گاز تارتۋعا قۇلقى تٶمەندەپ كەتكەنٸن ايتادى قالا تۇرعىندارى. سوندا دەيمٸن-اۋ, ەگەر گازى جەتكٸلٸكسٸز بولسا, قۇبىر تارتىپ نەگە ەلەككە تٷستٸ ەكەن? باقانداي بەس جىل بويى جٷرگٸزٸلگەن قۇبىردىڭ قىزىعىن قالا حالقى قاشان كٶرەدٸ?..
جاڭالىعى جوق قالا...
[caption id="attachment_10391" align="alignright" width="380"]
تالعار – جاڭالىعى جوق قالا. ەگەر ٸسكەر باسشى, ەڭبەكشٸل قوسشىسى بولسا, تالعارداي قالانى قۇلپىرتىپ جٸبەرۋگە بولار ەدٸ. وعان قالانىڭ ورنالاسۋ ايماعى سۇرانىپ-اق تۇر. تۋريستەردٸ تارتۋعا قولايلى جەرلەر كٶپ. سپورتتىق نىساندار دا قانشاما? الماتىدان زەرٸككەن جۇرت تالعارعا اعىلار ەدٸ, ەگەر بۇل قالا سەۋلەتتٸ دە دەۋلەتتٸ بولسا.
وبلىس باسشىسى باتتالوۆ ەكٸم بولعالى تالعاردىڭ جاعدايى تٷزەلەدٸ دەگەن ٷمٸت بار حالىقتا. قازٸر ازىپ-توزىپ وتىرعان قالانىڭ سەۋلەتٸن ارتتىرىپ, كٶرٸكتٸ شاعىن اۋدانداردى كٶبەيتسە, قۇرىلىس نىساندارىن بەيبەرەكەت سالماي, قالانىڭ دامۋ جوسپارىن قۇرسا, ينفراقۇرىلىمىن جەتٸلدٸرسە, مۇنداي قالانىڭ باعى ارتار ەدٸ. تەك, تالعارعا باسشىلاردىڭ كٶزٸ تٷسپەي جٷر. حالىق الماتىدان نەپاقاسىن ايىرىپ, ەكٸ ورتادا سابىلۋمەن كٷنەلتۋدە. جۇمىسسىزدىق تا شەشٸلمەگەن تٷيٸندەردٸڭ بٸرٸ. الماتىنىڭ ٸرگەسٸندە بولعاندىقتان, ول جايلى كٶپ ايتىلا بەرمەيدٸ.
الىپ مەگاپوليستەن جالدانىپ بولسا دا ٸشەر اسىن ەزەر تاۋىپ جٷرگەن وتباسىلاردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. ەگەر تالعاردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن ەرتەرەك شەشپەسە, كٷنٸ ەرتەڭ ايرىقشا ٶتكٸر سۇراقتار وبلىس, بەلكٸم ٷكٸمەت الدىنا تٸكە قويىلۋى مٷمكٸن. قوردالانعان تٷيتكٸلدەر كٶپ سەبەبٸ. بۇل تۋرالى الداعى نٶمٸرلەردە ارنايى زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن بولامىز.
نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
