ونىڭ «كەڭەستەر ەلٸنە» دەگەن كٶزقاراسى ماعان بۇرىننان بەلگٸلٸ. سينگاپۋردا العاشقى ديپلوماتتىق جۇمىستىڭ تەزٸنەن ٶتٸپ, قىزمەت ٸستەگەن كەزدەرٸمدە لي كۋان يۋدىڭ ساياسي كٶزقاراسىن جەتكٸلٸكتٸ زەرتتەگەنمٸن.
ونىڭ بٷكٸل ٶن-بويىنان سينگاپۋر پاتريوتى مەن ناعىز بريتان ساياساتكەرٸنٸڭ بٸتە قايناسقان بولمىسى بايقالاتىن. ولاي بولۋى تابيعي دا, ٶيتكەنٸ لي كۋان يۋ انگلييادا بٸلٸم الدى, سوندىقتان ونىڭ جٷرەك تٷكپٸرٸندە بريتان يمپەريياسىنىڭ تاريحى مەن دەستٷرٸنە دەگەن قۇرمەت بەرٸك ۇيالاعان.
ونىڭ قانى مەن تەنٸنە اعىلشىندىق قاسيەتتٸڭ سٸڭٸپ كەتكەنٸ سونشا, بٸردە ول: «مەنٸڭ سىرتقى كەلبەتٸم عانا قىتايلىق جەنە ول تۋرالى ايناعا قاراعان كەزٸمدە عانا ەسٸمە الامىن. نەگٸزٸنەن, مەن – ناعىز اعىلشىنمىن», – دەپ مەلٸمدەدٸ.
لي كۋان يۋ مەنٸڭ جادىمدا ٶزٸنە-ٶزٸ سەنٸمدٸ, ناعىز ەتنيكالىق قىتايلىققا تەن ەمەس بەسەڭ, سەل كٶمەسكٸلەۋ ٷنمەن سٶيلەيتٸن شىمىر ەرٸ تاباندى ساياساتكەر بەينەسٸندە قالدى.
كسرو-نى سونشالىقتى ۇناتپاعانىنا قاراماستان, ول كەڭەس ەلشٸسٸ يۋ.رازدۋحوۆتى جىلىنا ٷش-تٶرت رەت قابىلدايتىن.
مەن, ەدەتتە, مەملەكەتتٸك رەزيدەنتسييا «يستاناعا» سينگاپۋر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ قابىلداۋىنا بارعاندا ەلشٸمەن بٸرگە جٷرەتٸنمٸن. سٸرە, مەنٸڭ ازييالىق بەت-پٸشٸنٸم ونىڭ جادىندا قالسا كەرەك, كەزدەسكەن سايىن ول ماعان جىلى شىراي تانىتىپ, ىقىلاستانا امانداساتىن, بٸر جولى ول مەنٸڭ اتا-بابامنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ قاي بٶلٸگٸندە ٶمٸر سٷرگەنٸن سۇرادى.
مەنٸڭ قىتاي تٸلٸن بٸلەتٸنٸمدٸ ەستٸگەن ول ديپلوماتييالىق كورپۋستاعىلاردىڭ اراسىنان ماعان مٷلدە ٶزگەشە ٸلتيپاتپەن قارايتىن بولدى.
قالاي دەگەنمەن دە, ەيتەۋٸر قابىلداۋ كەزدەرٸندە مەن ەردايىم ونىڭ زەردەلٸ دە مۇقييات كٶزقاراسىن بايقاپ وتىراتىنمىن.
بٸردە ەلشٸ يۋ.رازدۋحوۆ ماعان ەزٸل-شىنى ارالاس: «لي كۋان يۋ مەنٸمەن سٶيلەسٸپ وتىرىپ, ىلعي سەنەن كٶزٸن المايدى,» – دەدٸ.
لي كۋان يۋ كسرو-عا قاتىستى كٶزقاراسىن ٶمٸر بويى ٶزگەرتكەن جوق
لي كۋان يۋ كٸتابىنداعى پٸكٸرٸنە قاراعاندا, كسرو-عا جەنە تۇتاستاي كەڭەستٸك جٷيەگە ٶز كٶزقاراسىن ٶزگەرتپەپتٸ.
ول مەسكەۋ مەن تبيليسيگە 1972 جىلعى ساپارىن ەگجەي-تەگجەيلٸ سيپاتتاپ جازىپ, وعان ناعىز انگلوساكسوندىق ساياسي جٷيەنٸڭ ٶكٸلٸنە قوناقٷيدەگٸ سەرۆيستٸڭ جەنە ٶزٸنە ٸلەسٸپ جٷرگەن مەسكەۋلٸك شەنەۋنٸكتەردٸڭ مٸنەز-قۇلقىنىڭ تٷرپٸدەي تيگەنٸن جاسىرمايدى.
تٸپتٸ دەستٷرلٸ گرۋزين قوناقجايلىعى وعان جابايىلاۋ كٶرٸندٸ. كسرو-عا كەزەكتٸ ساپارىن پرەزيدەنت م.گورباچەۆپەن كەزدەسۋٸنە بايلانىستى جاسادى. سينگاپۋر كٶشباسشىسى كەلٸسسٶزدەردٸڭ ۇيىمداستىرىلۋى جەنە ولاردىڭ مازمۇنىنان كٶڭٸلٸ قالدى.
لي كۋان يۋدٸڭ سٶزٸنە قاراعاندا كەڭەستٸك پرەزيدەنتتٸڭ ويى كٶمەسكٸ, حالىق دەپۋتاتتارى سەزٸنٸڭ سٶز سايىستارى شايقاسىنان ەلٸ ارىلماعان, جالپىلاما سٶزدەرمەن جايىلىپ كەتٸپ, قايتا قۇرۋ يدەيالارىنا ٷنەمٸ ورالا بەرەدٸ. ول ەلدەگٸ احۋالدى ناشار باقىلاپ وتىر دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ لي كۋان يۋ. وسى تٷيسٸگٸنٸڭ اقيقاتى جارتى جىل ٶتكەن سوڭ سينگاپۋرگە ساپارمەن كەلگەن كەڭەستٸك ٷكٸمەت باسشىسى ن.رىجكوۆپەن كەلٸسسٶزدەردەن كەيٸن كٶرٸنٸس بەردٸ. جەر شارىنىڭ التىدان بٸر بٶلٸگٸن الىپ جاتقان جەنە سارقىلمايتىن تابيعي رەسۋرستارعا يە مەملەكەتتٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ كٸپ-كٸشكەنتاي سينگاپۋردىڭ باسشىسىنان 100 ملن دوللار سوماسىندا كرەديت سۇرادى.
بٸلەسٸز بە?
سينگاپۋردە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەنٸمدە مەن سينگاپۋر ٷكٸمەتٸنٸڭ ساياساتىنداعى ەكٸ نەرسەگە نازار اۋداردىم, ولار: بٸلٸم بەرۋ جەنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس.
ول كەزدە بۇل ەلدە ەكٸ ٷلكەن ۋنيۆەرسيتەت بولدى: سونىڭ بٸرٸ نانيان ۋنيۆەرسيتەتٸ, ونداعى ساباق تيٸستٸ پەندەر ٸرٸكتەلٸپ, قىتاي تٸلٸندە جٷرگٸزٸلدٸ جەنە ەكٸنشٸسٸ – سينگاپۋر ۋنيۆەرسيتەتٸ, كەيٸننەن ول پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت دەپ اتالدى.
بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر دايارلاعان ماماندار جامان بولعان جوق, ولار مەملەكەتتٸك جەنە جەكە سەكتوردىڭ پايداسىنا جارادى. بٸراق بيلٸك قول جەتكەنگە توقمەيٸلسٸپ قالماي, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىردى. ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ الدىندا لي كۋان يۋدىڭ ٶزٸ جيٸ سٶيلەپ, دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ وزىق بٸلٸمدەردٸ يگەرۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن شارشاماي-شالدىقپاي ايتۋمەن بولدى.
بٸزگە, كەڭەستٸك ديپلوماتتارعا جوعارى باسشىنىڭ ٶز ەلٸنٸڭ جەتكٸنشەك ۇرپاعىمەن ٷنەمٸ سۇحباتتاسىپ جٷرەتٸنٸ بٸرتٷرلٸ ەرسٸلەۋ كٶرٸنەتٸن. ول جىلداردا كوكپ وك-نىڭ باس حاتشىسى ل.برەجنەۆتٸ پلەنۋمدار مەن سەزدەردٸڭ مٸنبەرلەرٸنەن عانا كٶزٸمٸز شالاتىن.
سينگاپۋردٸڭ كٶپتەگەن ستۋدەنتتەرٸ انگلييانىڭ, اقش-تىڭ, اۆسترالييانىڭ ەڭ ٷزدٸك وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الدى. سينگاپۋردٸڭ قازٸرگٸ زيياتكەرلٸك ەلەۋەتٸنٸڭ نەگٸزٸ وسىلاي قالاندى.
ال سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەسكە كەلسەك, بۇل جەتٸلدٸرٸلگەن زاڭ جٷيەسٸنٸڭ, زاڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ جارقىن دەلەلٸ جەنە بيلٸكتٸڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ وسىنداي نەتيجە بەردٸ, ول بٷكٸل دٷنيەجٷزٸ قوعامداستىعىن سينگاپۋرعا زور قۇرمەتپەن قاراۋعا امالسىز كٶندٸردٸ.
سينگاپۋر ٶكٸمەتٸ كٶپتەگەن ەلدەرگە قاراعاندا مٷلتٸكسٸز ورىندالاتىن قاتاڭ زاڭدارىن عانا ەمەس, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە جالاقىنى كٷرت كٶتەرۋ سيياقتى ماڭىزدى شارانى دا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قويدى.
سينگاپۋر ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸ دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ جوعارى ەڭبەكاقى الاتىندار.
جاقىن اراعا دەيٸن سينگاپۋردىڭ پرەمەر-مينيسترٸ اقش پرەزيدەنتٸنەن ەكٸ ەسەگە جۋىق ارتىق جالاقى الدى. سولاي بولا تۇرسا دا, ولار بۇعان داندايسىمايدى, ٶزدەرٸن ٶتە قاراپايىم ۇستايدى.
ن.نازارباەۆتىڭ سينگاپۋرعا 1996 جىلعى بٸرٸنشٸ رەسمي ساپارىندا پرەمەر-مينيستر گو چوك تونگتٸڭ جەنە ونىڭ ٷكٸمەتٸ مٷشەلەرٸنٸڭ ونشالىق كٶز تارتا قويمايتىن كيٸمٸنە نازار اۋداردىق.
ٷكٸمەت وتىرىستارى ٶتەتٸن ٷي-جايدىڭ قاراپايىمدىعى دا كٶزگە ۇرىپ تۇردى: ٷلكەن جارتىلاي سوپاقشا ٷستەل, وندا-سۋ قۇيىلعان گرافين, جاي عانا بلوكنوتتار جەنە مينيسترلەردٸڭ ەرقايسىسىنا ارنالعان ەكٸ-ەكٸدەن قارىنداشتار قويىلىپتى.
سينگاپۋردە بيلٸك قۇرىلىمدارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسۋدٸڭ تاعى بٸر تيٸمدٸ قۇرالى: لاس اقشامەن قولىن بىلعاعان ادامدارعا قاتىستى قوعامدىق جەك كٶرۋ (قۋعىن) جازاسى قولدانىلادى. قازىنانى ۇرلاۋمەن نەمەسە پارا الۋمەن قولعا تٷسكەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ بولاشاعى جوق.
قىلمىستىق قۋدالاۋعا تٷسۋدەن باسقا, ٶزٸنە جاقىن ادامداردىڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ەل كٶلەمٸندە ادامداردىڭ قۇرمەتٸنەن ايىرىلىپ, قوعامنان قۋعىنداۋعا ۇشىرايدى.
سينگاپۋر ٷكٸمەتٸنٸڭ دٷنيەجٷزٸندەگٸ مەيلٸنشە كەسٸپقوي ٷكٸمەت سانالاتىنى كەزدەيسوق ەمەس.
بۇل وسىنداي پەرمەندٸ مەملەكەتتٸك اپپاراتقا بٸرٸنشٸ دەرەجەلٸ ماڭىز بەرگەن لي كۋان يۋدىڭ ەڭبەگٸ ەكەنٸ داۋسىز.
ونىڭ جاعاجولعا تەمەكٸ تۇقىلىن تاستاعانى ٷشٸن 500 دوللار ايىپپۇل سانكتسيياسىن قولدانۋ تۋرالى بۇيرىعى, كٶپشٸلٸك جينالاتىن ورىنداردا ساعىز شايناۋعا, جٸگٸتتەردٸڭ ۇزىن شاش قويۋىنا جەنە سينگاپۋردە قۇمار ويىندارىنا تىيىم سالۋى دٷنيەجٷزٸندە اۋىزدان تٷسپەيتٸن تەمسٸلگە اينالدى.
وسىناۋ ٶزٸندٸك بٸر ەرەكشە ساياساتتىڭ نەتيجەسٸن كٶرۋ ٷشٸن ەلگە تۋريستەر لەك-لەگٸمەن اعىلدى.
سينگاپۋر سول كەزدە دە, قازٸر دە ٶزٸنٸڭ ەسەم كٶشەلەرٸمەن, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ كٶڭٸلگە قونىمدىلىعىمەن, قالا قۇرىلىسىنىڭ اسا اۋقىمدىلىعىمەن بارلىق شەتەلدٸكتەردٸ تاڭعالدىرادى. تۇتاستاي بٸر ەل ھەم قالا بولىپ تابىلاتىن بۇل عاجايىپ مەملەكەت «سينگاپۋر كەرەمەتٸنٸڭ» تابىسىنا كەمٸل سەنگەن, ونىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى لي كۋان يۋدٸڭ جاسامپاز ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸنە اينالدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ
«نۇر جەنە كٶلەڭكە» اتتى كٸتابىنان ٷزٸندٸ.
