– سۆەتالانا اپاي, قازاقستان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعانىنا بەرٸمٸز كۋە بولىپ وتىرمىز. دوستىعىمىزدى نىعايتۋ, تاتۋلىقتى ساقتاۋ وڭاي بولماعانى بەلگٸلٸ. وسى كٷنٸ جەتكەن جەتٸستٸگٸمٸزدٸڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن جەتٸسۋلىقتار قانشالىقتى تٷسٸنەدٸ?
– بٸزدەر ٶزٸمٸزدٸ باقىتتىمىز دەپ ايتۋعا قۇقىمىز بار. سەبەبٸ, سان عاسىرلار بويى ەلٸ مەن جەرٸنٸڭ ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسٸپ, ۇرپاقتارىنا امانات ەتٸپ قالدىرعان قاسيەتتٸ قازاق توپىراعىندا تاتۋ-تەتتٸ عۇمىر كەشٸپ كەلەمٸز.
تٷركٸ جۇرتىنا تەن اسان قايعى جەلماياسىنا مٸنٸپ جۇرتىنا جەننات جەر ٸزدەگەنٸ جايلى اڭىز بارشاعا بەلگٸلٸ. سول جەرۇيىق قازاق دالاسىنان تابىلسا, بٷگٸن بٸزدەر, قازاقستاندى مەكەندەيتٸن بارشا ۇلت ٶكٸلدەرٸ. ونىڭ ٸشٸندە جەتٸسۋداعى ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ وسى كيەلٸ جەردٸڭ بەل بالاسى ەكەندٸگٸمٸزدٸ ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتا الامىز. سوندىقتان جەتسۋ جەرٸن مەكەندەگٸن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ ٶڭٸرٸمٸزدە دوستىق پەن ىنتىماقتى دامىتۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستاردى ٶتە جوعارى باعالايدى. بۇعان ەر ۋاقىتتا ٶزدەرٸنٸڭ ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ. ورتاق وتانىمىز قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ ساقتالۋىنا بەرٸمٸز جاۋاپتىمىز.
– قازٸرگٸ جاستار وتان دەگەن ۇعىمدى ەرقالاي تٷسٸنەدٸ. كٶپتٸ كٶرگەن ازامات رەتٸندە جاستار ٷشٸن وتان جايىنداعى ويىڭىزدى بٶلٸسە كەتسەڭٸز?
– وتان دەگەن – ۇلى سٶز. ول مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, ورتاق اۋماقپەن, شەكارامەن, بولماسا قانداي دا بٸر زاڭ جيىنتىعىمەن عانا ٶلشەنبەيدٸ. وتان – رۋحتىڭ بٸرلٸگٸ, نيەت پەن ماقساتتىڭ تۇعىرى. دەمەك, مٷددەمٸز بٸر بولسا, وتان الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸز دە بٸر ۇعىمدا تٷيٸسٸپ, العا جىلجۋدىڭ, بٸرلەسە كٷرەس جٷرگٸزۋدٸڭ باستى شارتى – ەلجاندىلىق دەگەن قاسيەتتٸڭ بەرٸكتٸگٸنە ەكەلەدٸ.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييا ەتكەن كەزدەن بەرٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ فورۋمىندا بۇل دوستىقتىڭ عاسىرلار بويى جينالعان تەجٸريبەسٸنٸڭ نەگٸزٸندە قالىپتاسقانىن اتاپ ايتقان ەدٸ.
ەلەمدەگٸ تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى قونىس اۋدارعان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ تٸرشٸلٸك جاساۋ ٷشٸن كەلسە, بٸرٸ زورلىقشىل بيلٸكتٸڭ زوبالاڭىنا تٷسٸپ, جەر اۋدارىلىپ, تۋعان جەرٸنەن ەرٸكسٸز تٷن قاتىپ كٶشكەندەر. دەگەنمەن, قازاق حالقى ولاردىڭ بارلىعىن جاتسىنباي, جاماندىق جاساماي, تەڭ قۇقىلى ٶمٸر سٷرۋٸنە جاعداي تۋعىزدى, جوعىن تٷگەندەپ, بارىمەن بٶلٸستٸ.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلٸمٸزدەگٸ ٶزٸن اقتاعان ماڭىزدى قوعامدىق ينسيتۋتقا اينالعانىن بٸلەمٸز? اسسامبلەيا جۇمىسىن قالاي باعالايسىز?
– ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا كسرو قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان تۇستا كٶپتەگەن مەملەكەتتەر بٸرٸنشٸ كەزەككە ٶز ۇلتىنىڭ مٷددەسٸن دەن قويدى. تەۋەلسٸز قازاقستان العاشقى قادامدارىن مۇنداي ٶرەسكەل ەرەكەتتەرمەن ەمەس, قايتا قازاق جەرٸن مەكەندەيتٸن بارلىق ۇلتتاردىڭ الاڭسىز, ٶز مٷمكٸندٸكتەرٸنە ساي ٶمٸر سٷرٸپ, ەڭبەك ەتۋٸنە جاعداي جاساۋدان باستادى.
سٶيتٸپ, دٷنيەجٷزٸندە بالاماسى جوق قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دٷنيەگە كەلدٸ. ەلٸمٸزدە ۇلتتىق مەكتەپتەر اشىلدى, تەاترلار ٶركەن جايدى, گازەتتەر شىعا باستادى. ەلٸمٸزدٸڭ اتا زاڭىندا قازاق جەرٸن مەكەندەيتٸن بارشا ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تەڭ قۇقىقتىعى جارييالانىپ, بۇلجىتپاستان ورىندالۋدا. ەلباسىنىڭ: «ٶز جەرٸندە, ٶز ەلٸندە جٷرٸپ قازاقتاي زارداپ شەككەن ەشقانداي حالىق جوق» دەپ ايتقانى ەسٸمدە قالىپتى. تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, ەرٸسٸن ايتپاعاندا, سوناۋ ازامات سوعىسىنان بەرٸ قاراي بايلاردى تەركٸلەۋ, 30-شى جىلدارى ورىن العان اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن, ۇلى وتان سوعىسى قازاقتىڭ قانشاما ازاماتتارىنىڭ قاتارىن سيرەتٸپ, باسىن بەيگەگە تٸكتٸردٸ دەسەڭٸزشٸ.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسسامبلەيانىڭ سەسسيياسىندا بٸز جەرٸمٸزدەگٸ «بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمگە ٷيرەنٸپ كەتكەنٸمٸز سونشاما, ونى كٷندەلٸكتٸ جۇتىپ جٷرگەن اۋا سيياقتى اڭعارمايتىن بولعانبىز» دەگەن ەدٸ. راسىندا, شەتەلدە بٸزدەگٸ تاتۋلىقتى «قازاقستاندىق كەرەمەت» دەپ قابىلدايدى.
بٸراق بٸز جايباراقاتتىققا, ماردىمسۋعا جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك. بٸر نەرسە ايتپاس بۇرىن, ەلدەبٸر ەرەكەت جاسار الدىندا بۇل قىلىعىم ورتاق وتانىمىزدىڭ مٷددەسٸنە ساي كەلە مە, ۇلتارالىق دوستىق پەن تاتۋلىققا كەسٸرٸن تيگٸزبەي مە دەپ ويلانىپ العانىمىز دۇرىس. قازاقستاننان گەرمانيياعا كٶشٸپ كەتكەن جەرلەستەرٸمٸز جايلى مىنانداي بٸر ەڭگٸمە بار. «بٸردە بٷلدٸرشٸن قىز ەنتٸگە جٷگٸرٸپ كٸرٸپ, شەشەسٸنە نەمٸس تٸلٸندە: «ماما, بٸزدٸڭ قازاقتار كەلدٸ. دومبىرا! دومبىرا! جٷر, بارىپ تىڭدايمىز» دەپ ايقاي سالعان كٶرٸنەدٸ.
سوندا كٶپتەگەن ادامدار جۇمىستارىن قويا سالىپ, جٷگٸرگەن ەكەن. وسىلايشا تۋريستٸك ساپارمەن جٷرگەن قازاقستاندىق اۆتوبۋستىڭ ٸشٸندە ويناپ تۇرعان قازاق مۋزىكاسىن تىڭداپ, بٸر جاساپ قالىپتى.
بۇل قازاقستاندا تۋعان سول سەبيدٸڭ قازاق جەرٸنە, ونىڭ ٶنەرٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن, جٷرەگٸنە ۇيالاعان ماحابباتىن كٶرسەتپەي مە?
مەنٸڭشە, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن كٶرٸپ, ۇلتتىق تاعامدارىنان دەم تاتىپ, ەن-كٷيٸن تىڭداپ ٶسكەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاي-قايسىسى بولسىن قازاق جەرٸنٸڭ قاسيەتٸن ۇمىتپايتىنى انىق.
– قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ مودەلٸ ەلەم ەلدەرٸن قىزىقتىراتىنىن جيٸ ەستيمٸز. مۇنىڭ قانداي قۇپيياسى بار دەپ ويلايسىز?
– ٶركەنيەت ٶرٸنە شىققان ەلدەردٸڭ ٶزٸندە ۇلتارالىق قاتىناس مەسەلەسٸ تولىق شەشٸمٸن تاپپاي كەلەدٸ. وسى ورايدا بٸزدٸڭ تەجٸريبەمٸزدٸ ەۋروپاعا قولدانۋدىڭ دا سەتٸ تٷسكەندەي. بٸز بٷگٸن ٶتە كٷردەلٸ ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. جان-جاعىمىزدا ۇلتتىق, دٸني تۇرعىداعى كيكٸلجٸڭدەر جيٸ ورىن الۋدا.
وسى ورايدا ۇيعىر ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە قازاق حالقىنا دەگەن ٸزگٸ نيەتٸمدٸ ەرەكشە ايتقىم كەلەدٸ. ەلباسىنىڭ ٶزٸ ٷلكەن شاڭىراقتاعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تەڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتكەنٸ وسىعان دەلەل. قازاقتا «ٷي ٸشٸنەن ٷي تٸكپەس بولار» دەگەن مەتەل بار. سول ايتقانداي, بارشامىز ورتاق وتانىمىزدىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋعا تيٸسپٸز. ول ٷشٸن ەرقايسىمىزدىڭ جٷرەگٸمٸزدە قازاقستاندىق پاتريوتيزم, ەل مەن جەرگە دەگەن كٸرشٸكسٸز سەزٸم بولۋى كەرەك. اعاش تامىرسىز بولمايدى. ەگەر ۇرپاقتار اراسىنداعى ايرانداي ۇيىعان تاتۋلىق ٷزٸلسە, وندا مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى دا بۇلىڭعىر.
– قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىقتى دامىتۋداعى ەلباسىنىڭ ورنىن قالاي ايشىقتار ەدٸڭٸز?
– تامىرى بەكەم تاتۋلىعىمىزدىڭ باستى ٷيلەستٸرۋشٸسٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنٸ داۋسىز شىندىق. سول كٸسٸنٸڭ ٸشكٸ-سىرتقى سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتٸمٸزدە ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ, حالىقارالىق كەلٸسٸمنٸڭ بەرٸك نەگٸزٸ قالانىپ وتىر.
ەل ەگەمەندٸگٸ تۇسىندا دا بٸر تابىستارعا قول جەتكٸزسەك, سولاردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ ەسٸمٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. دەمەك, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنداي دانا كٶشباسشىمىز بار كەزدە قازاقستان تەك ٶسٸپ-ٶركەندەي بەرەدٸ دەپ تولىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
سۇحباتتاسقان نۇرلان ەۋبەكٸر
