سۋ ەركەسٸ قۇندىز جايىندا نە بٸلەمٸز?
ەجەلگٸ كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىمىز تابيعاتتا بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا مۇقييات باقىلاۋ جاساپ, ول تۋرالى دۇرىس عىلىمي وي-پٸكٸرلەر, تٷيٸندٸ تۇجىرىمدار جاساپ وتىرادى. «تٷز تاعىسى تابيعاتپەن تٸلدەس» دەگەن ناقىل بوسقا ايتىلماعان.
بٸز بۇل ماقالامىزدا ەجەلگٸ كەزدەرٸ كەڭ بايتاق دالامىزدىڭ ٶزەن-كٶلدەرٸنٸڭ كٶركٸ بولعان جابايى سۋ جانۋارى – قۇندىز تۋرالى انا تٸلٸمٸزدە عاسىرلار بويى ساقتالعان ۇلتتىق ۇعىمدارعا تالداۋ جاساۋدى جٶن كٶردٸك. قۇندىز – سٷتقورەكتٸ جانۋارلاردىڭ كەمٸرۋشٸلەر توبىنا جاتادى. ولاردىڭ كەمٸرۋشٸلەر دەپ اتالۋى نەگٸزگٸ قورەگٸن (تال, تەرەك, قايىڭ, كٶكتەرەك) اعاشتاردىڭ قابىقتارىن كەمٸرٸپ قورەكتەنەتٸندٸگٸنە بايلانىستى ايتىلعان.
قۇندىز – نەگٸزٸنەن ٶزەن-كٶلدەردە تٸرشٸلٸك ەتەتٸن سۋ جانۋارى. «قۇلان – قىردا, قۇندىز – سۋدا» دەگەن مەتەل قۇندىز تٸرشٸلٸگٸنٸڭ سۋمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندٸگٸنە ناقتى دەلەل بولادى. «سۋ پەرٸسٸ قۇندىزداي», «جٷزگەندەي سىلاڭداعان سۋدا قۇندىز», «اي جانىندا تۋادى جارىق جۇلدىز, ايدىن كٶلدە تٷندە وينار قارا قۇندىز», «سۋ ەركەسٸ قۇنانداي قۇندىز تاپقان», «اسپانداعى جارقىراعان جۇلدىزداي, سۋدا جٷزگەن قۇندىزداي» دەگەن سٶز تٸركەستەرٸ قۇندىزدىڭ تٸرشٸلٸگٸ تٸكەلەي ٶزەن-كٶلدەرمەن بايلانىستى ەكەندٸگٸن اڭعارتادى.
قۇندىزدىڭ دٷنيەجٷزٸندە ەكٸ تٷرٸ تارالعان. ونىڭ بٸرٸ – وڭتٷستٸك امەريكادا تارالعان كانادا قۇندىزى بولسا, ەكٸنشٸ تٷرٸ – ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ ٶزەن-كٶلدەرٸندە مەكەن ەتەتٸن ٶزەن قۇندىزى.
ەرتەدە بۇل اڭ قازاق دالاسىندا كٶپ بولعاندىعى ەلٸمٸزدەگٸ ٶزەن-كٶلدەردٸڭ «قۇندىز» سٶزٸمەن اتالۋى قۇندىزدىڭ كەڭٸنەن تارالعاندىعىن ايعاقتاي تٷسەدٸ. س.مۇقانوۆتىڭ كٸتابىندا ەرتەدە كٷيەۋ بالا قالىڭدىق ٷيٸنە العاش بارعان كەزدە كيٸز ٷيدٸڭ كٸرەبەرٸس قاپتالىنا ٸلۋ رەتٸندە قۇندىز تەرٸسٸن ٸلەتٸندٸگٸ تۋرالى دا دەرەكتەر كەلتٸرٸلگەن. مۇنىڭ ٶزٸ قۇندىز تەرٸسٸنٸڭ قۇندىلىعىن ناقتىلاي تٷسەدٸ.
قۇندىزدىڭ كٷشٸگٸن انا تٸلٸمٸزدە «قۇناي» دەپ اتالاتىندىعى تۋرالى دا تەڭەۋ سٶزدەر جيٸ كەزدەسەدٸ. وعان «سۋ ەركەسٸ قۇنايداي قۇندىز تاپقان» دەگەن يسا بايزاقوۆتىڭ جىر جولى سونى ناقتىلاي تٷسەدٸ. حالقىمىزدىڭ ابىز اقىنى ەرٸ حالقىمىزدىڭ ەسكٸ سٶزدەرٸن جيناقتاۋشى مۇزافار ەلٸمباي اتامىز:
قۇنايداي تٸككەن ٸشٸگٸن,
ەكەلدٸ ەلجان قىرىمنان...
قۇندىزدىڭ جاس كٷشٸگٸن –
قۇناي دەپتٸ بۇرىننان, –
دەپ, جىرىنا ارقاۋ ەتكەن.
قۇندىز – اسا شەبەر قۇرىلىسشى. قۇندىزدار ٶزدەرٸ تٸرشٸلٸك ەتەتٸن ٶزەن-كٶلدەردٸڭ قالىپتى دەڭگەيٸ تٶمەندەسە نەمەسە جوعارىلاسا سول ٶزەن-كٶلدەرگە اعاش بۇتالارىنان قييۋلاستىرىپ جاساندى توعان جاساپ قالپىنا كەلتٸرٸپ تۇرادى. قۇندىزدار توپتانىپ, ەرەسەكتەرٸ, 1-2 جىلعى قۇنايلارى بٸرٸگٸپ اعاش بۇتاقتارىنان بٸرنەشە شاعىن قۋىستار جاساپ, كٷمبەزدەنگەن پٸشٸندٸ ەتٸپ سالادى ەرٸ ٷيشٸگٸن ٷنەمٸ تازا ۇستايدى.
ۇناتپايمىن ناسىڭدى,
جالقاۋ مەن ناسىڭدى.
ٶزٸ ەڭبەكقور قۇندىزعا
يەمٸن مەن باسىمدى, – دەگەن جىر شۋماعىندا كٶرنەكتٸ اقىن قادىر مىرزا ەلٸ قۇندىزدىڭ ەڭبەكقورلىعى كٸمگە بولسا ٷلگٸ بولارلىق ەكەندٸگٸن اڭعارتادى.
قۇندىزدىڭ قۇيرىق تۇسىنداعى ارنايى بەزٸنەن ٶتە قىمبات باعالى جۇپار يٸستٸ سۇيىق بٶلٸنەدٸ. ونى قازاقتار «قۇندىز قايىر» دەپ اتاعان. قۇندىز قايىرى ۇلپانىنان 3-4 ەسە قىمبات باعالانعان.
قۇندىزدىڭ قىز ۇزاتۋ تۋرالى ەرتەدەن ساقتالعان اڭىز-ەڭگٸمەنٸڭ قۇندىز تٸرشٸلٸگٸ تۋرالى عىلىمي شىندىققا سەيكەس كەلەتٸندٸگٸ ناقتى بايقالادى. حالقىمىزدىڭ تابيعاتتا بولاتىن قۇبىلىستاردى جٸتٸ باقىلاپ, ودان دۇرىس تۇجىرىمدار جاساپ وتىرۋى ۇلتتىق ۇعىمداردىڭ دا قۇندى عىلىمي دەرەكتەر قاتارىن تولىقتىرا تٷسەتٸن ايقىن دەلەل ەكەندٸگٸن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن.
قورىتا ايتقاندا, انا تٸلٸمٸزدە قۇندىز جايلى ساقتالعان ۇلتتىق ۇعىمداردىڭ قۇندىز جايلى عىلىمي دەرەكتەرمەن سەيكەس كەلەتٸندٸگٸ ەشبٸر كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ.
رىسباي سەتٸمبەكوۆ, قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ پروفەسسورى, ارداگەرلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى
