«اق قاعاز – ارىم, قارا سييا – قانىم» دەپ اعىنان اقتارىلاتىن قابدەش جۇمادٸلوۆ ٶمٸر بويى كەسٸبي جازۋشى بولعان دەسەك قازٸرگٸ ۇرپاق تاڭ قالار. «عۇمىرىمدى كەدٸمگٸ فاناتتار سەكٸلدٸ تەك وسى الا قاعازعا... جازۋ-سىزۋعا ارناپپىن» دەيتٸن جان سىرىندا دا, ٶكٸنۋ ەمەس, ماقتانىش بار. حالىق جازۋشىسىنىڭ ٶمٸربايانىنا قاراساق, «قازاق ەدەبيەتٸ», «جازۋشى» باسپاسى, «مەلەكەتتٸك باسپاسٶز كوميتەتٸندە» ٸستەگەن قىزمەتٸنٸڭ باس-اياعى 16 جىل ەكەن. تەك قانا جازۋدان ىرىزدىعىن ايىرىپ, وتباسىن اسىراعان سٶز سٷلەيٸ كەلەر كٷنگە انىق قالاتىن ٸس – بٸرىڭعاي شىعارماشىلىق ەڭبەكپەن اينالىسىپ, 35 جىلدى ارتقا تاستاپتى.
«قالاماقى – پارا ەمەس, ەڭبەكاقى» دەپ جازىپ جاتقان ق.جۇمادٸلوۆتٸ قالىڭ ەلٸ «قاراسٶزدٸڭ قابدەشٸ» دەپ باعالادى. قالامىنان 10 رومان, 21 پوۆەست, 70-تەن استام ەڭگٸمە, ونىڭ سىرتىندا كٶپتەگەن كٶسەمسٶزدەرٸ جارىققا شىققان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش جۇمادٸلوۆ 80-نٸڭ سەڭگٸرٸنەن قازاق دالاسىنا قىرانداي قاراپ, سەرگەك وتىر. سەبەبٸ, اعا بۋىننىڭ قاتارىنداعى اقساقال جازۋشىمىزدىڭ وقتىن-وقتىن ساڭق ەتە (كٶبٸنەسە نارازى) قالاتىنىن ەستٸپ تە, كٶرٸپ تە جٷرمٸز. ولاي دەيتٸنٸمٸز, مارقاييۋىنان مۇڭى, قۋانىشىنان كٷدٸگٸ باسىمداۋ كەلەتٸن جازۋشىنىڭ قازٸرگٸ شىعارماشىلىعى – تاريحي ۋاقىتتىڭ ناقتى شىندىعىمەن تامىرلاس جاتقانىندا دەپ سانايمىز ەرٸ «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇ جالعاندا» دەپ اباي اتامىز دا تەككە ايتپاعان عوي (كرىلوۆتان).
سەكسەننٸڭ قانداي بولاتىنىن اسان قايعىدان باستاپ, جامبىلعا دەيٸن ايتىلعان سٶزدەردٸڭ ەۋەنٸنە قۇلاق قويساق, «كٶز الدىڭداعى قارايعان ەكەۋ بولىپ», «بوساتىپ بۋىنىڭنىڭ شەگەلەرٸن», «ورعا قۇلاتايىن» دەپ جٷرەتٸن جاس ەكەن. ارى قاراي تەرەڭدەمەي-اق قويعاندا. ال قابدەش اعا وسى بٸر قاتال قاعيداتپەن كەلٸسكٸسٸ جوق. جىل سايىن بٸر كٸتابىن جارىققا شىعارىپ جاتىر. ونىڭ بەرٸ, ەلبەتتە, جازۋشى سەكسەندە ەكەن دەپ ٶزٸنەن-ٶزٸ كەلە قويعان جوق, كٷندٸ تٷنگە, تٷندٸ كٷنگە جالعاعان ۇزاق تا اۋىر ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸ. تاعى دا تاڭ قالماسقا بولمايدى: قازٸر قالام مەن قاعازدان ارزان ەشتەڭە جوق, سٶيتسە دە ودان نەبٸر قىمبات دٷنيەلەر جارىق ەلەمگە جول تارتۋدا.
بۇل رەتتەن كەلگەندە, ق.جۇمادٸلوۆتٸڭ سوڭعى جىلداردا ٶندٸرٸپ جازعان شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرٸ وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ جاتىر دەيمٸز. جازۋشىنىڭ «ەرٸپ پەن سارا» (2013), «اققۋدى اتپاس بولار» (2015), «اكادەميكتٸڭ كٶز جاسى» (2015) اتتى نەبەرٸ ەكٸ-اق جىلدىڭ ٸشٸندە باسپادان شىققان كٸتاپتارىنا 9 پوۆەست, 10-نان اسا ەڭگٸمەلەرٸ جەنە ەر كەزدەگٸ سىر-سۇحباتتارى توپتاسىپتى. مۇنداعى حيكاياتتار مەرزٸمدٸ باسىلىمداردا جارىق كٶرگەن جەنە اتالعان كٸتاپتارىنا العاش رەت ەنٸپ وتىر ەكەن ەرٸ وسى جاعىمەن دە ٷلگٸ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. دەمەك, سەكسەندەگٸ سٶز سٷلەيٸنٸڭ قالامگەرلٸك قارىمىنان تاعلىم تٷيگەن ابزال.
قالامنان قۋات العان...
جازۋشىنىڭ جوعارىداعى ٷش كٸتابىن وقىپ وتىرىپ, ەر حيكايات, ەر ەڭگٸمە, ەربٸر سۇحباتتاردىڭ سوڭىنداعى جازىلعان جىلى مەن ايىنا نازارىم اۋا بەردٸ. سودان بەرٸن قاراپ شىققان سوڭ, تاڭ قالۋ مەن قالامگەرلٸك قاجىر-قايرات تۋرالى ەرٸكسٸز ويعا قالدىم. «ەرٸپ پەن سارا» (2013) كٸتابىنداعى «ابىلايدىڭ اقىرعى كٷندەرٸ», «ەرٸپ پەن سارا», «حاننىڭ باسى قانشا تۇرادى» حيكاياتتارى 2012 جىلدىڭ سەۋٸر, مامىر, تامىز ايلارىندا جازىلىپتى. «سٶيلەپ بٸر كەتسە سٷيٸنباي...» دەپ التىن دٸڭگەك اقىننىڭ ٶزٸ ايتقانىنداي, جازۋشى بۇرقىراتىپ 5-6 ەڭگٸمەلەردٸ قوسا جازعانىن تاعى دا ولاردىڭ سوڭىندا قويىلعان داتالاردان انىق كٶرٸپ تۇرمىز. سوندا سەۋٸردەن باستالعان شىعارماشىلىق جۇمىسى قاراشا ايلارىنا دەيٸن ٷزدٸكسٸز جٷرگەنٸ بايقالادى. ونىڭ اراسىندا اقساقالىمىز تاعى قايدا بارعانىن بٸز بٸلمەيمٸز جەنە وعان ۋاقىتتى قالاي تاپتى ەكەن دەپ قايران قاپ وتىرساق, مىنا كٸتابىندا تٷرلٸ باسىلىم بەتتەرٸندە بەرگەن سىر-سۇحباتتارى, بەلگٸلٸ جيىنداردا سٶيلەگەن سٶزدەرٸ, سونىمەن قاتار ەستەلٸك-ەسسەلەرٸنٸڭ دە ايى, جىلىنا دەيٸن انىق جازىلىپ قويىپتى. بەينە بٸر قابدەش اعامىز جٷيتكٸگەن كونۆەيەرگە بەرٸن دە سالىپ ٷلگەرگەن. كٷش-قۋاتى تاسقىنداعان جاستاردا بولاتىن قارقىنمەن 2013-2014 جىلدا ەكٸ كٸتاپتى جەنە جازىپ تاستاعان جازۋشىنىڭ كەرٸلٸك جٶنٸندە ايتقان بٸر سىر-سۇحباتىن وقىعانىم بار ەدٸ, سٶيتسە دە مىنا ەڭبەكتەرٸ بٸزگە ٷلكەن قاجىر-قايراتتى جۇمساپ ٸستەلگەنٸن كٶرسەتٸپ تۇر. ەرينە, بۇرىنعى قۇيىلىپ جاتاتىن كەستەلٸ سٶزدەر مەن قۋاتتى ويلار سەكسەندەگٸ قالامعا وڭايشىلىقپەن ورالا بەرمەس, ال بٸراق جازۋشى شىعارمالارىنىڭ سوڭىنا قويىلعان داتالارعا وقىرماننىڭ كٶزٸ تٷسپەۋٸ تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس دەدٸك. جەنە, بۇلاردىڭ بەرٸن تاعى دا جوعارىدا ايتقانىمىزدى راستاپ, ىستىق كٷيٸندە, بۇرىنعى جازعاندارىمەن ارالاستىرماي جاڭا جيناقتارىنا ەنگٸزٸپ وتىرىپتى. ال وسىنىڭ بەرٸن وقىپ شىعىپ, ول وقىعانىڭدى يگەرٸپ, توقىپ الۋ ٷشٸن دە از ۋاقىت كەتپەيدٸ. بۇل ٷش كٸتاپتىڭ ٶزٸ بٸر ٷلكەن زەرتتەۋگە نەگٸز بولىپ قانا قويماي, بٸر ادامنىڭ بٸرقانشا ۋاقىت ەڭبەكتەنۋٸنە تولىق جەتەدٸ. ايتالىق, جازۋشىنىڭ كٶتەرگەن تاقىرىبى, ونىڭ تاريحي نەگٸزدەرٸ, يدەياسى, ٸزدەنٸستەرٸ, تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان كٶركەمدٸك كريتەرييلەردٸڭ بارلىعى دا قىسقا قايىرۋعا كٶنبەيتٸن شارۋالار. سوندىقتان دا اتالعان ٷش كٸتاپتى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ سوڭعى جىلدارداعى جالپى كٶرسەتكٸشٸ عانا ەمەس, كٷنٸ كەشەگٸ, اينالاسى ەكٸ-ٷش جىلداعى تابىسى ەكەندٸگٸن باسا ايتقىم كەلەدٸ. ەلبەتتە, قالامى مەن قايسارلىعىنا كٶبٸرەك ارقا سٷيەيتٸن حالىق جازۋشىسى ارزان ماقتاۋعا سونشاما ەلپ ەتە قالمايدى, تيٸستٸ اتاعىن العان, جازارىن ەلٸ دە جازىپ جاتىر, جاسارىن جاساپ كەلەدٸ, ەڭ ۇلى سىيلىق وسى عوي! جالپى, مۇراتىنا جەتكەن ادام تۋرالى نە ايتۋعا بولادى?!
«ابىلايدىڭ اقىرعى كٷندەرٸ»
مەنٸڭ ويىمشا, قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ ابىلاي حان بەينەسٸ قالاي جازساڭ دا تاۋسىلمايتىن تاقىرىپ. بۇل ەرلٸك پەن داڭققا تولى, ات اۋىزدىعىمەن سۋ ٸشٸپ, ەر ەتٸگٸمەن قان كەشكەن الاساپىران دەۋٸر. جوعالتقانىمىزدان قايتارعانىمىز, قوسقانىمىز كٶپ جەنە سونىڭ بەرٸ دە قازٸرگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ساياسي كارتاسىن ايقىنداعان ماقتانىشقا تولى تاريحى. وسى جولدا ابىلاي حان مەن ونىڭ داڭقتى باتىرلارى قالدىرعان ۇلى ٸزدەرٸ سايراپ جاتىر. باستاۋى بۇقار, تەتٸقارا, ٷمبەتەيلەردەن شىعىپ, ەل ٸشٸندەگٸ تاريحي داستاندارعا ۇلاسقان, ودان كەيٸن س.سەيفۋللين, م.جۇماباەۆ, م.ەۋەزوۆ, ٸ.ەسەنبەرلينگە دەيٸن سوزىلىپ جاتقان ابىلاي حان بەينەسٸ – ەبٸش, سەكەن, قابدەش, مامان بايسەركەنوۆتەردەن كەيٸن دە بٸتٸپ قالعان جوق. جازىلىپ جاتىر جەنە جازىلا بەرمەك. ەر اۆتور ٶزٸنشە تۇلعالايدى. ونىڭ ٶمٸرٸندەگٸ قىم-قيعاش وقيعالاردى بىلاي قويعاندا, ابىلايدىڭ جان دٷنيەسٸنە ٶزدەرٸنشە ٷڭٸلٸپ كٶرەدٸ. دوستوەۆسكيي ايتپاقشى, پسيحولوگيياعا باسادى. راس, ابىلايدىڭ اسىل ارمانى, ونىڭ ۇلى ماقساتى قازاق دەگەن حالىقتىڭ مەڭگٸلٸك مۇراتىن باياندى ەتۋ بولعانىنا ق.جۇمادٸلوۆ تە شەك كەلتٸرمەيدٸ. قازاقتىڭ حانى نەنٸ ويلادى جەنە نەنٸ ويلاۋعا تيٸس دەگەن جالپىۇلتتىق سۇراقتاردىڭ اياسىنان قاراساق تا, ابىلايعا ٶزٸ قاتىسقان بارلىق ٸستەرٸن ٶزٸنە سارالاتىپ كٶرگەنٸ قالىپتاسقان كٶركەمدٸك ەدٸس دەسەك تە, جازۋشى بايانداعان تاريحي احۋالدىڭ جالپى بارىسىن وقىرمان جەڭٸل قابىلدايدى. سونداي-اق, ابىلايدىڭ جاستىق شاعىندا جامالعان «سابالاق», «قۇل ەدٸڭ» دەيتٸن «ٶمٸربايانىن» كەيٸن حان بولعاندا دا بەتٸنە باستىرا بەرەتٸن اۆتورلاردان قابدەش اعا ٶزٸن اۋلاق ۇستاعانى بٸزگە ۇنادى. ال مىناۋ ەپيزودتاعى: حالدان سەرەننٸڭ تۇتقىنىندا بولعاندا ابىلاي حان قازاق حانىنىڭ دەڭگەيٸنەن تٷسپەي تۇرىپ تٸلدەسكەنٸ, ال ۋاق ٶتەگەن باتىردىڭ وعان ٷستٸمە وتىر دەپ جاتا قالعانى (قوڭتايشى ورىن ۇسىنباي تۇرعىزىپ قويعان كەزدە), حالىق پەن قارانىڭ بٸر تٸلەك, بٸر مٷددەنٸڭ جولىندا ايرانداي ۇيىعان كەزٸنە مىسال بولعانىنداي كٶڭٸلگە شاتتىق ۇيالاتادى ەكەن.
حيكاياتتاعى ەكٸ حان بٸرٸن-بٸرٸ شىن تٷسٸنٸپ, ٶزدٸ-ٶزدەرٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ مەن كەمشٸلٸكتەرٸن ٶزارا ساراپقا سالىپ, ارعى تٷبٸندە شىڭعىستىق قانداردىڭ توعىسىپ جاتقاندارىن سىر قىلىپ كەپ, قازاق-جوڭعار قارىم-قاتىناستارىنا جاڭاشا كٶزقاراس بٸلدٸرٸپ جاتقاندارى دا سٶز جوق اۆتورلىق پٸكٸر, الايدا ونى جوققا شىعارۋدان بۇرىن, وسىناۋ ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا ٷنەمٸ ادام ەتتەرٸ قايقى قىلىشپەن تۋرالىپ جاتتى دەگەن ستەرەوتيپتٸ ۇعىمدى جازۋشى باتىل بۇزعانىن قاپەرگە العان جٶن بولار ەدٸ. تٸپتٸ, شىڭعىس حاندى حالدان سەرەننٸڭ ٶزٸ «موڭعول ەمەس, قازاق قوي, ال سەن ٶز ورنىڭدا وتىرسىڭ» دەپ ابىلايدى قولپاشتاۋى قازاق وقىرمانىنا جاعادى. ەرينە, بۇدان بٷگٸنگٸ ەكٸۇداي پٸكٸرلەردٸڭ تاڭباسى ايقىن كٶرٸنٸس تاپقان, الايدا وسىنى حالدان سەرەنگە ايتتىرعان جازۋشى ونى ساتقىن دەپ وتىرعان جوق, قايتا قادٸرٸن ارتتىرىپ جٸبەرگەن.
بەرٸ بەرٸن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ كٶرگەن ابىلاي حان جوڭعارلارمەن ٷنەمٸ سوعىسىپ ٶتپەگەن ەكەن, قىزىن كٷڭ, ۇلىن قۇل قىلا بەرمەپتٸ. توپىشتى ەكٸ ەلدٸڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن, قازٸرگٸشە ايتساق, ديپلوماتييامەن العان, ەمٸرساناعا دا اندا بولىپ, اقىرىنا دەيٸن وعان تٸرەك تە بولا بٸلدٸ. بٸراق, ازۋىن ايعا بٸلەگەن جوڭعار دا جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتتٸ. ونى ابىلاي ٶز كٶزٸمەن كٶردٸ. ورنىندا بار وڭالار دەيدٸ حالىق, بۇعان بٷگٸنگٸ قازاقستان كۋە, ال ورنىندا جوقتارعا نە ايتاسىڭ, تەك تاريحتىڭ اششى ساباعى بوپ مەڭگٸ قالدى. ال وسىناۋ قاتٸگەز عاسىردا بيلٸك قۇرعان ابىلاي حان قازٸرگٸ قازاق ۇلتى ٷشٸن ورنى قاي جەردە بولۋى تيٸس, قالاي قاستەرلەنٸپ جاتىر, مٸنە وسىنداي مەسەلەلەر كٶپ تولعانتقاندىقتان, ونىڭ رۋحىنا ارناعان دۇعاسىنداي بولىپ جازىلعان ق.جۇمادٸلوۆتٸڭ «ابىلايدىڭ اقىرعى كٷندەرٸ» اتتى تاريحي-پسيحولوگييالىق (فيلوسوفييالىق تا) حيكاياتى وقىرماندارعا دا ەر قيلى وي سالادى دەپ سانايمىز.
ەرٸپتٸ ٸزدەۋ
«ەرٸپ پەن سارا» حيكاياتى ٶنەر ادامدارى مەن ٶنەر تۋىندىسىنىڭ تاعدىرىن تولعايدى. قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ ايتىس ٶنەرٸنٸڭ اسىلى سانالاتىن «بٸرجان-سارا» ايتىسى تۋرالى ەر الۋان پٸكٸرلەر بار. ونىڭ عىلىمي, تاريحي, ەدەبي ەرٸ بولجام تٷرٸندە ايتىلىپ جٷرگەن كٶپتەگەن مىسالدارى دا كەزدەسەدٸ. بٸراق, بەرٸ دە ايتىستى ەدەبيەت تاريحىنان سىزىپ تاستامايدى. ونىڭ بەرٸن ٶزارا سالىستىرىپ جاتۋ ۇزاققا كەتەتٸن بولعاندىقتان, جازۋشىنىڭ وسى شىعارماسى نەسٸمەن ٶزگەشە, سوعان توقتالايىق. اۆتور «بٸرجان-سارا» ايتىسى بولماعان دەيتٸن پٸكٸردٸ تولىق قۋاتتايدى. ونىڭ اۆتورلىق شىعارما ەكەنٸنە دە قوسىلادى. ال ايتىستىڭ اۆتورى ەرٸپ تەڭٸربەرگەنوۆ بولعانىن دا راستايدى. جازۋشى ەرٸپ پەن سارانىڭ اراسىنداعى ماحابباتتى جەنە ۋاقىتتىڭ تەڭسٸزدٸك دەپ اتالاتىن شاعىندا قۇربان بولعان كٶپ جاستاردىڭ بٸرٸ رەتٸندەگٸ ولاردىڭ وقيعالارىن, ەل اراسىنداعى رۋلىق, بيلٸك تارتىستار مەن تاعى باسقا دا تاريحي جايتتاردى (بازارالى, بالاعاز وقيعالارى) رەت-رەتٸمەن كەلتٸرە وتىرىپ, ٶز ۇستانىمىن اياعىنا دەيٸن الىپ شىققان. ەرٸپتٸڭ ساراعا دەگەن شىن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنٸڭ كۋەسٸ جەنە كٷللٸ قازاق جاستارىنىڭ وسىنداي جولىنا دا ازاماتتىق, اقىندىق ٷنٸن تاستاپ جازىپ شىققان «بٸرجان-سارا» ايتىسى ٶزٸنٸڭ ٶمٸردەن الىنعاندىعىمەن ەرٸ ماحابباتپەن قاعازعا تٷسكەنٸنٸڭ ارقاسىندا حالىققا كەڭ تاراپتى. ٶمٸردە ەر تٷرلٸ پەندەلٸك جاعدايلاردىڭ سالدارىنان قوسىلا الماي كەتكەن قوس عاشىقتىڭ حالىققا ايتقان ارمانى, مۇڭى مەن زارى, تٸپتەن ايىپتاۋى دا سىقىلدى بوپ, تاريحي ۋاقىتتاردىڭ نەبٸر جاۋىندارى مەن داۋىلدارىنان نەگٸزگٸ اۆتورىنان ايرىلىپ بولسا دا جەتكەن «بٸرجان مەن سارا» ايتىسى ەمەس, «ەرٸپ پەن سارانىڭ» حيكاياسى» دەپ جازۋشىنىڭ قاداپ ايتقان تاريحي-كٶركەم حيكاياتى قازاق پروزاسىنا كەپ قوسىلعان تاعى بٸر تىڭ دٷنيە دەپ بٸلەمٸز.
«حاننىڭ باسى قانشا تۇرادى» اتتى تاريحي حيكايات كەنەسارى قاسىموۆ تۋرالى جازىلعان. بۇل تاريحي تۇلعا دا از جازىلعان جوق. بۇنىڭ دا باستاۋىندا نىسانباي جىراۋ تۇرسا, «حان كەنە» مەن «قاھار» قازاق پروزاسىننىڭ شەدەۆرلەرٸ بوپ ەدەبيەت تاريحىندا قالدى. جازۋشى دۋمان رامازان دا وسى ۇلتتىق قاھارمان تۋرالى كٶپ جۇمىس جاساپ جٷر. ال 2012 جىلى جازىلعان ق.جۇمادٸلوۆتٸڭ بۇل حيكاياتى نەگٸزٸنەن تاريحي جٷلگەنٸ قاتاڭ ساقتاعان. سول ۋاقىتتا بولعان بارلىق تاريحي جاعداياتتار, باتىرلار جەنە ولاردىڭ جاساعان ەرلٸكتەرٸ, تٸپتەن كەنەسارىنىڭ اينالىسى, وتباسى جاعدايلارىنا دەيٸن تٷگەلدەي دەرلٸك قامتىلعان. ونىڭ ماقسات-مٷددەسٸ دە جالپى كٶزقاراستاردان الشاق كەتپەگەن. حاندىقتى كٶكسەپ, جەكە باسىنىڭ قامىن كٷيتتەدٸ دەيتٸن ايىپتاۋلارعا دا جازۋشى قاتال قارسى تۇرعان. ونىڭ تاريحي تۇلعا دەڭگەيٸنە بٸر دە بٸر قىلاۋ تٷسٸرمەي بايانداعان. قىل اياعى قالىعۇل سيياقتىلارمەن تٸلدەسۋٸنٸڭ ٶزٸ ٸرٸ. ەرينە, كەنەسارى باسقاداي بولۋى مٷمكٸن ەمەس. كەۋدەسٸن تٶسەپ جاۋعا دا شاپقان, باسىنا قيىن كەز تۋعاندا ارتىنا بۇرىلىپ اپ, جولداستارىن تاستاي قاشپاعان, ٶيتكەنٸ ول ٶز كٷرەسٸنٸڭ نە ەكەنٸن جاقسى بٸلگەن. ول ٶلٸمنەن ەشبٸر قورىقپاعان. سەبەبٸ, وسى ٸسٸنٸڭ تٷبٸ ٶلٸممەن اياقتالاتىنىن دا جاقسى بٸلگەن. تەك, ساتقىندىق پەن وپاسىزدىققا قايران قالىپ ٶتٸپتٸ. «حاننىڭ باسىن تىم ارزانعا ساتقان جوقسىڭدار ما? سول اقشانى مەن-اق بەرەتٸن ەدٸم عوي سەندەرگە...» دەپ (قالىعۇلعا). تٶسكەيدە مالى, تٶسەكتە باسى, قارىن بٶلە بولماسا دا, دٸنٸ بٸر قازاق پەن قىرعىزعا اۋزى تٷكتٸ كەپٸردٸڭ ٸستەمەگەن ايلاسى قالدى ما ەكەن? قىرعىزدى قويشى, ٶزٸمٸزدٸڭ ساتىمساقتاردىڭ دا ۇلت الدىنداعى ۇياتتى ٸستەرٸن قاشانعى جاسىرىپ-جابا بەرمەكپٸز دەپ, ولاردىڭ اتىن اتاپ تۇرىپ كٶرسەتكەن ق.جۇمادٸلوۆتٸ كٸم دەيمٸز? ونى وقىرمان ٶزٸ ساراپتاي جاتار, بٸز ٷشٸن ول كەنەسارىنى جازىپ وتىر, دەمەك سٶزٸ دە وسى بٸر قاھارمان ۇلدىڭ ٸسٸ مەن زامانىنداعىداي اششى دا شىن بولۋى كەرەك. قاشانعى اۋىزشا ايتىلا بەرمەك. ٶمٸردٸڭ ٶزٸ قاتەلٸكتەردەن تۇرعانىمەن, كەيدە سونىڭ ٶزٸ دۇرىس جولعا سالىپ جٸبەرەدٸ. مىسالى, كەنەسارىنىڭ زامانداستارى ونىڭ ەرەكەتتەرٸن ٶز ۋاقىتىندا قاتتى ايىپتاپ, شام كٶرٸپتٸ. سٶيتسە, ونىڭ ٸسٸ ۇلت تەۋەلسٸزدٸگٸ دەيتٸن ۇلى مۇراتپەن ۇشتاسىپ جاتىپتى عوي. ونىڭ سول ون جىلعى سوعىسى ورىس وتارشىلدىعىن ەدەۋٸر كەشەۋٸلدەتكەنٸن ەسكەرسەك, وسى سيياقتى قازاق دالاسىنداعى بارلىق كٶتەرلٸستەردٸڭ قازاق حالقىنىڭ جاۋىنگەر جۇرت ەكەنٸن ولارعا مويىنداتتى. ەيتسە دە, تاريحي ەڭبەكتەر, وسى باعىتتاعى كٶركەم شىعارمالار, كينوفيلمدەر, تٸپتٸ ەل اراسىنداعى سٶزدەرگە دەيٸن بولسىن, ۇلتتاردىڭ جاۋىنگەرلٸگٸ جٶنٸندە كاۆكاز حالىقتارىن ايتا بەرەدٸ جەنە سولار كٶپ دەرٸپتەلگەن, بۇل راس, ال قازاققا كەلگەندە, ىلعي بٸر تەرٸس كٶزقاراستار قالىپتاسقان, نەگە شىندىق ايتىلمايدى. سٶيتسەك, كەنەسارىنىڭ كەزٸندەگٸ نامىسسىزدىق ەلٸ سول كٷيٸندە سيياقتى. «باسشىسى جوق, جان-جاققا تارتقان قازٸرگٸ قازاق كٷيٸ تاريحي تۇلعانىڭ دەنەسٸ بٸرٸككەنگە دەيٸن جالعاسا بەرمەك...» دەپ اۋىرلاۋ سىنمەن اياقتالعان بۇل حيكايات كەيبٸر تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ قوسا قامتىپ جاتىر. ەلبەتتە, بۇل حيكاياتتان ەركٸم ەر تٷرلٸ پٸكٸر تٷيۋگە تولىق قاقىسى بار جەنە سونى ورتاعا قويۋعا دا شەكتەۋ جوق.
شەكەرٸمگە ورالۋ
«اققۋدى اتپاس بولار» حيكاياتى دا ٶنەر ادامىنىڭ تاعدىرى تۋرالى جازىلعان تراگەدييالىق تولعانىس دەسەم ارتىق بولماس. شەكەرٸمنٸڭ رۋحىنا باعىشتالعان بۇل شىعارماسىندا جازۋشى اقىن ٶمٸربايانىنداعى كەيبٸر تاريحي اقتاڭداقتاردى اشۋعا ىقىلاستى بولعان. شەكەرٸم قاجىنىڭ «جاپاندا جالعىز جاتتىم ەلدەن بەزٸپ» دەپ ٶزٸ ايتقان كەزەڭٸن تاڭداپ العان جازۋشى سول ۋاقىتتاعى بارلىق ساياسي جاعدايلارعا تٷگەلدەي دەرلٸك شولۋ جاساپ ٶتەدٸ. بەرٸ دە اقىننىڭ ويىمەن, ٸشكٸ تولعانىسىمەن, كەيبٸر ادامداردىڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸمەن, سول كەزدەگٸ قازاق جەرٸندەگٸ تاريحي احۋالدارمەن ٶزارا بٸرلٸكتە تۇتاستاي باياندالادى. حيكاياتتا قاسٸرەتتٸڭ اقىن باسىنا عانا تٶنٸپ قويماي, قالىڭ قازاقتىڭ جالپى احۋالى دا مٷشكٸلدەپ كەتكەنٸن تاريحي تۇرعىدان كەڭ اۋقىمدا قاتار الىپ تولعاۋعا جازۋشىنىڭ ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتٸ كٶركەمدٸك جاعىنان سىعىمداپ, توپتاپ (حرونوتوپ) جٸبەرگەنٸمەن جيناقى شىققان. ٶيتكەنٸ, سونشاما مول ماتەريالداردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ وڭاي ەمەس. بۇعان جازۋشىنىڭ بايىرعى ەپيكالىق تىنىسى دا كٶپ مٷمكٸندٸك جاساعان دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ايتالىق, ەرقاشان ٶتٸپ كەتكەن ۋاقىت تا, شىعارما بويىنداعى ٶتٸپ جاتقان ۋاقىت تا (سيۋجەتتٸك), بولاشاق تا قابدەش اعا ٷشٸن اسا قينالاتىن نەرسە ەمەس. بەرٸن دە قيسساشىل اقىندارشا, قالاعان جەرٸندە توقتاتىپ, باسقا وقيعانى ايتىپ ٶتۋ, مىسالى «الپامىس سولاي جاتا تۇرسىن, ەندٸ قاراكٶزايىمنىڭ جايىن بايان ەتەيٸك» دەگەنٸندەي, ابىلايدىڭ توپىشتان تۋعان قاسىمىنان كەيٸن «كەنەسارى دەگەن ۇل تۋاتىنىن, ول ورىستارمەن ون جىل ايقاساتىنىن بٸلمەيدٸ-اۋ!»; «بٸز جاقسىلىقتى جۇرتقا تەزٸرەك جارييا ەتكٸمٸز كەلٸپ, وقيعا جەلٸسٸنەن وزىپ كەتتٸك بٸلەم. ەندٸ تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالايىق» (كەمەل اقىشەۆ تۋرالى تٷسٸنٸكتەمە بەرٸپ) دەپ كەتەتٸن كەزدەرٸندە اۆتورلىق بەينە ايقىن كٶرٸنٸپ قالسا دا وعان وقىرمان ونشا رەنجي قويمايدى. ٶيتكەنٸ, بەرٸن دە ٶز ەلەمٸنە ۇيىتىپ الاتىن اۆتور وقىرمانىن دا كٶپ جالىقتىرمايدى. بۇل سٶز جوق دەستٷرلٸ ەپيكالىق ٷردٸس جەنە سونى جازۋشىنىڭ شەبەر مەڭگەرگەنٸندە. سەبەبٸ, اۆتور حالىقتىڭ رۋحاني جادىسىندا ەپوستان كەلە جاتقان تىڭداۋشىلىق قاسيەتتٸڭ بار ەكەنٸن جاقسى بٸلەتٸندٸكتەن, وقىرماندى ٶزٸنە جىرشى سيياقتى باۋراپ الادى. مۇنىڭ دا مىسالدارى جازۋشىنىڭ جوعارىدا اتالعان بارلىق حيكاياتارىنان مول ۇشىراسادى.
سٶز جوق, حيكاياتتاعى قۇنانباي ەۋلەتٸ, اباي ۇرپاقتارىنىڭ باسىنا تٷسكەن قۋعىن-سٷرگٸندەر وقىرمانعا قايعى ويلاتادى. ەسٸرەسە, اقىننىڭ اتىلعان سوڭ كٶككە ۇشىپ شىققان عازيز جانى پەندەلەردٸڭ ٷستٸندە قالىقتاپ جٷرەدٸ. بەرٸن دە كٶرەدٸ. ادامداردىڭ وپاسىز ٸس-ەرەكەتتەرٸنەن رۋحتىڭ ٶزٸ ۇيالعانداي. تەك ونىڭ پەندەلەر اراسىندا بولماعانى جەنە مەڭگٸ بولا المايتىنى عانا كٶڭٸلگە قۋانىش ەكەن, ٶيتكەنٸ ول بيٸكتە, ال اسپان جەر ەمەس قوي!..
شەكەرٸمنٸڭ زيياتتىڭ قىتايعا كەتۋٸنە قارسى كەلمەگەنٸ ٶتە دۇرىس بولىپتى, سەبەبٸ ۇرپاعى, ودان دا قۇندى رۋحاني قازىناسى جوعالىپ كەتپەدٸ. ٶزٸن «مۇتىلعان» دەپ اتاعان ارداقتى اقىن, اق جولداعى قاجى – اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا اققۋ قۇستاي كيەلٸ, ونى اتپاق تۇرسىن, قارۋ كەزەۋگە بولمايدى, ال بۇل بٷگٸنگٸ بٸزگە تاريحتىڭ اششى ساباعى ەكەنٸن ۇقتىراتىنداي. ٶنەردٸ اياق استى ەتٸپ, ۋاقىتتىڭ ىعىندا كەتكەندەردٸ جەنە جالعانشى ۇراندار مەن الدامشى ۋەدەلەردٸڭ قۇربانى بولعانداردى بەينەلەپ تولعانعان جازۋشىنىڭ بۇل قاسٸرەتناماسى قازٸرگٸ وقىرماندى ەر تٷرلٸ ويعا سالادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
جالپى, جازۋشىنىڭ 60 جىلعا جۋىقتايتىن شىعارماشىلىق جولى كٶركەمدٸك-ەستەتيكالىق ٸزدەنٸستەردٸڭ قىزىعى مەن ماشاقاتىن كٶپ كٶرگەنٸنە داۋ بولماۋعا تيٸس. ۋاقىتىندا «كٶكەيكەستٸ», «باقىت جولىندا», «سوڭعى كٶش», «تاعدىر» «دارابوز» سيياقتى سٷبەلٸ شىعارمالارىنا جازىلعان سىن پٸكٸرلەردٸڭ, تەورييالىق تالداۋلاردىڭ بەرٸ دە سيۋجەت, كومپوزيتسييا ت.ب.س.س. ەدەبيەتتٸك تالاپتاردى جەتكٸلٸكتٸ ايتقان. ال مىنا حيكاياتتارىنان اتالعان شارتتاردى ٸزدەپ ەۋرە بولمادىق. سەبەبٸ, بٸر قاراعاندا شابلون تەرٸزدٸ كٶرٸنەتٸن ول نەرسەلەر جازۋشىنى جالىقتىرعان بولۋى كەرەك. ەركٸن سٸلتەيتٸن قابدەش اعا ەر تٷرلٸ كەدەرگٸلەردٸ قولدان جاساۋعا قۇلىقتى ەمەس جەنە بۇل تالاپتاردى قازٸرگٸ پروزا دا, ونىڭ وقۋشىلارى دا قويىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان, باعزى بٸر حيكايانى سٶيلەپ وتىرعان قارييانىڭ اۋزىنا قالاي قاراساق, سول سيياقتى قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ جازعاندارى دا اياعىنا دەيٸن وقىپ شىعۋعا مەجبٷرلەيدٸ. ٶزٸنٸڭ تابيعي اعىسىمەن بولىپ كەتكەن وقيعالاردى اسىقپاي, اپتىقپاي (قاتاڭ سيۋجەتتٸك ەمەس), كەرەك جەرٸندە ولارعا ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ باتىل شەگٸنٸس جاساپ (جوعارىدا بٸرنەشە مىسالدار كەلتٸرگەنبٸز), ٶزٸنٸڭ اۆتورلىق كٶزقاراستارى مەن ۇستانىمدارىن دا جاسىرىپ-جاپپاي (مىسالى, ەبٸلحايىر حان, قىرعىز حالقى تۋرالى, ٷرٸستەم, سىپاتايلار, ەرٸپ, كوممۋنيستٸك جٷيە, الاش پەن بولشەۆيك قازاقتار ت.ب. جٶنٸندەگٸ), بايانداۋدىڭ ٷشٸنشٸ جاعىندا, كەيبٸر جايتتارعا تاڭ قالا, كٶبٸنەسە بەلگٸسٸزدٸك رايدا قالام تەربەۋگە ماشىقتانعان جازۋشىنىڭ تەربيەلٸك, تانىمدىق باعىتتا ۇسىنعان اتالعان حيكاياتتارى قازٸرگٸ قازاق كٶركەمسٶزٸنٸڭ ەرتەڭگٸ مۇراسى.
«اكادەميكتٸڭ كٶز جاسى»
بۇل شىعارما تاريحي-تانىمدىق كٶركەم حيكايات. وقىرمان ق.ي.سەتباەۆ تۋرالى جزل سەريياسىمەن شىققان كٸتاپتى جەنە دەرەكتٸ, قۇجاتتىق ماتەريالدار, عىلىمي ماقالالار, كٶركەم ەسسە-ەستەلٸكتەردٸڭ دە مول قورىمەن دەل جازۋشىداي تانىس بولماسا دا بٸرشاما حاباردار دەپ سانايمىز. ال وسىناۋ ۇلى تۇلعانىڭ كٶزٸن كٶرٸپ, تەلٸمٸن العاندار, شەكٸرتتەرٸ, زەرتتەۋشٸلەرٸ دە بار. سوندىقتان قانىش يمانتايۇلى تۋرالى جازۋ وڭاي ەمەس. بٸراق, جازۋشى بۇلاي ويلاپ, ٶزٸنٸڭ تٷيگەنٸن, كٶزقاراستارىن, قازاقتىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, تاريحي-پسيحولوگييالىق جاعدايلارىن, ۇلتتىق بولمىستارىمىزدى, ەسٸرەسە, مٸنەز-قۇلقىمىزداعى كەيبٸر كەرٸتارتپالىقتاردى ايتۋعا ھەم ايىپتاۋعا «اكادەميكتٸڭ كٶز جاسىن» جازباي قالا الماپتى.
قاراپ وتىرساق, قابدەش جۇمادٸلوۆتٸڭ اتالعان حيكاياتتارىنىڭ بەرٸ دە تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازىلعان جەنە سولارعا كٶركەمدٸك تۇرعىدان ٶزٸنشە پايىمداۋلار جاسالادى. «ٶز ۇلىن, ٶز اسىلىن ەسكەرمەسە, ەل تەگٸ, قايدان السىن كەمەڭگەردٸ» دەپ ٸليياس اقىن ايتقانىنداي, قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ تۇلعالارىنا ەر ۇرپاق, ەر ۋاقىت ٶز سٶزدەرٸن ايتىپ, ٷنەمٸ ورالىپ وتىرماق. جازۋشى دا وسىنداي ماقساتتاردى كٶزدەگەن دەپ ويلايمىز. ال, وقىرماندار تاعى بٸر رۋحاني دٷنيەمەن تانىم كٶكجيەكتەرٸ كەڭەيٸپ جاتسا, كٶركەم شىندىق دەيتٸن مەسەلە ٶز مٸندەتٸن اتقارعانى.
ق.سەتباەۆتىڭ م.ەۋەزوۆتەن ەكٸ-اق جاس كٸشٸلٸگٸ بولماسا, زامانداس ادامدار. بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرعان قازاقتىڭ مارعاسقا تۇلعالارى. م.ەۋەزوۆ 1947 جىلى م.ريتمان-فەتيسوۆپەن بٸرلەسٸپ, قازاقستاندى سوۆەتتەر وداعىنا تانىستىرۋ ماقساتىندا «پيسمو س ۆوستوكا» دەگەن ماقالا جازعان, سوندا ەلٸمٸزدٸڭ ٸرٸ جەتٸستٸگٸ, كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە ق.ي.سەتباەۆتىڭ ەڭبەگٸنە كٶبٸرەك توقتالعان. ال ق.سەتباەۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى تۋرالى ايتقان ويلارى قاناتتى سٶزگە اينالىپ كەتكەلٸ قاشان. عىلىمداعى, شىعارماشىلىقتاعى جەتٸستٸكتەرٸ مەن اتاق-داڭقتارى جٶنٸنەن وسىناۋ ەكٸ تۇلعانىڭ ٶزارا ۇقساستىقتارى بار. ەكەۋٸ دە لەنيندٸك سىيلىقتىڭ يەگەرلەرٸ, العاشقى اكادەميكتەر. تٸپتٸ, سوڭعى دەمدەرٸ دە مەسكەۋدە, وپەراتسييا ٷستەلٸندە بٸتٸپتٸ. بٸر قايران قالاتىن جايت: جازمىشقا وزمىش جوق دەسەك تە قازاقتىڭ وسىناۋ قوس قايراتكەرٸ نەگە مەسكەۋدە جەنە ٶتە ۇقساس جاعدايدا دٷنيە سالدى. 1937 جىلعى قىزىل قىرعىندا بٸر جىلى تۋىپ, بٸر جىلى ٶلگەندەردٸ ايتپاي-اق قويالىق...
1930-شٸ جىلعى اشتىق پەن ۇلى وتان سوعىسىن كٶرگەن, ول ازداي, 1951-شٸ جىلى قۋعىنعا تٷسٸپ, 1964-تە باقيلىق بولعان ق.سەتباەۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتتٸك جولىن حرونولوگييالىق تۇرعىدان اۋىتقىماي بايانداعان جازۋشىنىڭ بۇل حيكاياتى تازا كٶركەم شىعارمادان گٶرٸ دەرەكتٸ پوۆەست دەگەن جانرعا كٶبٸرەك كەلەدٸ. اۆتور دا «دەرەكتٸ حيكايات» دەپ اتاپ كٶرسەتكەن. مۇنداعى جالپى احۋالداردىڭ ناقتى داتالارى, دەرەكتەرٸ تاريح وقۋلىقتارىندا, تاريحي ەڭبەكتەردە جان-جاقتى جازىلعان. ونى وقىرمان دا جاقسى بٸلٸپ وتىر. ال كٶركەم دٷنيەنٸ قاداعالاپ وقيتىن ادامدارعا اۆتور قانداي امال-تەسٸل قولدانعان, جازىپ وتىرعان تۇلعانىڭ دەڭگەيٸن قانشالىقتى تولىقتىرا العان, پسيحولوگييالىق ٸزدەنٸستەرٸ نەتيجەلٸ شىققان با, ديالوگ پەن مونولوگتارى سەنٸمدٸ مە جەنە يدەيالىق ۇستانىمى نە دەگەن سۇراقتار ماڭىزدى بولادى عوي دەپ ەسەپتەيمٸز. باسقا دا تولىپ جاتقان كٶركەمدٸك كريتەرييلەردٸ ايتپاعاندا.
وسى حيكاياتتا اكادەميك ەكٸ مەرتە جىلاپتى. بٸرٸ اشتىقتان كٶز جۇمعان عازيزانىڭ قازاسىن ەستٸگەندە, ەكٸنشٸ رەت مەسكەۋگە كەتٸپ بارا جاتىپ. بٸرٸ سوعىسقا دەيٸن, بٸرٸ سوعىستان كەيٸن. ال قىرقىنشى جىلداردا ق.سەتباەۆ ٶز ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ بيٸك ماقساتتارىن باعىندىردى. 30-شى جىلداردىڭ زۇلماتىندا ون بەستەي بالانىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالعان, جەتٸ جٷزگە جۋىق قازاقتى جەزقازعان مىسىنا بارلاۋ جۇمىسىن جٷرگٸزگەندە ەر تٷرلٸ ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتكەن, ەڭبەك پەن عىلىمنىڭ جولىندا دا تالاي ايتىس-تارتىسقا تٷسكەن قانىش يمانتايۇلى زامانانىڭ زاپىران ۋىن دا كٶپ تاتىپتى. كوممۋنيستٸك جٷيەمەن تٷسٸنٸسە الار ەمەس. بٸر شيكٸلٸك بار ەكەنٸن سەزەدٸ. ال 40-شى جىلدارى كسرو عىلىم اكادەميياسىنىڭ قازاقستان فيليالىن قۇرۋى, بٸرىڭعاي عىلىمي جۇمىسپەن قاتار سوعىس جىلدارىندا دا سوعىستاعىداي قىزمەت ەتٸپتٸ. ۇلى وتان سوعىسىندا «جاۋعا اتىلعان ون وقتىڭ توعىزى قازاقستان مەتالىنان قۇيىلسا» وعان ق.سەتباەۆ سٸڭٸرگەن ەڭبەك از ەمەس بولاتىن. سوندىقتان اتاق تا, داڭق تا ۇلى گەولوگتى اينالىپ ٶتە الماپتى. ال 50-شٸ جىلدارى وسى ەڭبەكتەرٸن قورعاۋ جولىندا كٷرەسكە تٷسٸپتٸ. كٷنشٸلدٸك پەن كٶرسەقىزارلىقتىڭ, وپاسىزدىقتىڭ وداقتىق جٷيەمەن تامىرلاسقان سيقىنا كٶزٸ ەبدەن جەتكەن ق.ي.سەتباەۆ ٶز ۇستانىمىن تاباندىلىقپەن, ازاماتتىقپەن قورعاپ قانا قويماي, قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپتٸ. ٶز بيٸگٸنەن ەشبٸر تٶمەندەمەي ٸس ٸستەپ, سٶز سٶيلەي العان عاسىر تۇلعاسىنىڭ ٶمٸرٸ ٷلگٸ بوپ, ۇرپاققا مەڭگٸ قالىپتى. حيكايات وسى جاعىمەن تانىمدىق, تەربيەلٸك قۇنىن ارتتىرىپ تۇر. الايدا, وسىنىڭ بەرٸ دە «ٸشكە كەتكەن كٶز جاسى» بوپ اكادەميكتٸ ايىقپاس دەرتكە شالدىقتىرىپتى. «بۇل بوداندىق دەرتٸ بولسا كەرەك» دەيتٸن جازۋشىنىڭ جەكە بولجامىن دا قيسىنعا كەلمەيدٸ دەي الماسپىز. تٸپتەن, ۋ.چەرچيلگە ايتىپتى دەپ: «مەن – ورتا دەڭگەيدەگٸ قازاقپىن. مەنٸڭ حالقىم مەنەن ەلدەقايدا بيٸك!», – دەگەن ق.ي.سەتباەۆتىڭ قاناتتى سٶزٸن جازۋشى قايتا ساراپتاپ بەرگەندە, كٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸ سۋىپ قالادى ەكەن. بىلايعى كەزدە ۇلتجاندىلىق مەسەلەسٸن جوعارعى نوتادا الىپ جٸبەرەتٸنٸمٸز راس. بۇل جامان ەمەس, ەرينە, بٸراق «اكادەميكتٸڭ كٶز جاسىن» وقىپ وتىرىپ جازۋشىنىڭ: «ال, شىن مەنٸندە, مۇنىڭ حالقى عۇلامانىڭ ٶزٸنەن بيٸك پە? ونداي بيٸككە كٶتەرٸلگەن ۇلت تٶڭٸرەگٸنە باجايلاي كٶز سالىپ, الدى-ارتىن ويلاماس بولار ما? ٶزٸنٸڭ ازاماتىن جات پيعىلدى ادامدار سوققىعا جىعىپ جاتقاندا, جابىلا ٷن كٶتەرٸپ, اراشالاپ الماس پا?», – دەپ ريتوريكالىق سۇراق تاستاعان كەزٸندە تاناۋىڭ تاسقا ۇرىلعانداي كٷي كەشەسٸڭ. باسقالاردىڭ قانداي ۋەج ايتاتىنىن بٸلمەيمٸن, اۆتوردىڭ وسىنداي وسىپ جٸبەرەتٸن ٶتكٸر سىندارىن وقىعان كەزدە (بارلىق حيكاياتتارىنان مۇنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولار ەدٸ) جازۋشى بولۋ مەحناتىن ارقالاپ جٷرگەندەردٸڭ بەرٸن دە قاستەرلەۋ كەرەك...
زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.ەۋەزوۆتٸڭ: «ەدەبيەت – ار جازاسى. ال ار جازاسى بار جازادان اۋىر جازا!», – دەپ ەسكەرتۋٸ شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ادامدارعا ٶتە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەگەن عوي. وسىعان دا قاراماي, سەكسەنگە دەيٸن سىر («جىر سٷلەيٸ» دەسەك تە بولادى) سٷلەيٸ سيياقتى ايتارى تاۋسىلماعان قابدەش اعا تاعى بٸر جاڭا شىعارماسىن الدىمىزعا تارتسا, وعان بٸز تاڭ قالمايمىز. تەك, عۇمىر جاسى ۇزاعىنان بولۋىن تٸلەيمٸز!
بٸز بۇدان بۇرىن وسپان يسلامۇلى تۋرالى جازىلعان «كٶكجال» دەگەن تاريحي حيكايات تۋرالى ٶز ويلارىمىزدى ايتقان بولاتىنبىز, سوندىقتان ولاردى قايتالاپ جاتپادىق («اقتۇمانىڭ «حانشايىمى», «توزاق وتى» تۋرالى). ال جازۋشىنىڭ «ديكتاتوردىڭ اجالى», «دونجۋان قوراز», «تيراندار تىراپاي اسقان جىل», «كەرٸلەرگە ەم بولاتىن دەرٸلەر», «جاعىمپازدىڭ اجالى», «قىسىر كەڭەس», «قۇرداستار» سيياقتى جوعارىداعى حيكاياتتارىمەن قاتار جازىلعان شاعىن ەڭگٸمەلەرٸندە قازٸرگٸ ۋاقىتتىڭ الۋان تٷرلٸ جاعداياتتارى مول باياندالعان. كەيبٸرٸ ٶتكەن شاقتىڭ كٶركەم بايانى بولسا دا, بٷگٸنگٸمەن ٶزارا سالىستىرىلادى. مۇندا اۆتوردىڭ جەكە كٶزقاراستارى دا انىق ايتىلادى. قابىلداۋ, قابىلداماۋ وقىرماننىڭ ٶز پايىمىنا بايلانىستى. ال ورتاق پٸكٸرگە كەلٸپ جاتسا, جازۋشىنىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى ورىندالدى دەگەن سٶز. ٶيتكەنٸ, ٶتكەن مەن بٷگٸننٸڭ ارا جٸگٸ سونشالىقتى الىستاپ كەتپەپتٸ. كەشەگٸ قۇلدىق قامىتتى ەر تٷرلٸ جاعدايدا, ەر باسقا كٶرٸنٸستەرمەن ەلٸ دە سٷيرەپ جٷرگەن سىڭايمىز بار. سوندىقتان, ٶتكەننٸڭ اششى ساباعى نەگە قايتالانا بەرەدٸ. وسىعان قاپا بولاتىن حالىق جازۋشىسى قالامگەرلٸك قايراتىمەن كٷرەس جٷرگٸزٸپ جٷرگەندەي. كەيدە اششى يۋمورمەن پەندەلٸك مٸنەزدەرٸمٸزدٸ كٶز الدىمىزعا كەلتٸرگەندە كٷلٸپ وتىرامىز, ەيتسە دە بۇل كٷلكٸنٸ سىنشىلدىقتىڭ سۋىق قاباعى لەزدە تيىپ, ۇيالتادى ەكەن.
قورىتا كەلگەندە, ٶزٸنٸڭ دارا ستيلٸمەن (ەپيكالىق) قازاق كٶركەمسٶزٸنە تىنىمسىز قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان قابدەش جۇمادٸلوۆ, شىن ماعىناسىنداعى حالىق جازۋشىسى. ال قازاقتىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸنە ەردايىم ورالىپ وتىرۋ دەگەنٸمٸز – ەرٸككەننٸڭ ٸسٸ دەۋگە قاقىمىز جوق. بۇنى, حالىقتىڭ كٶركەم تاريحىن, قابدەشتەي سٶز سٷلەيٸ تولعاپ جاتسا, ودان وقىرمانداردىڭ زييان كٶرۋٸ مٷمكٸن ەمەس, قايتا رۋحاني دٷنيەنٸڭ ادامعا تٸل قاتقانىن قۇپتاۋ كەرەك.
ەرمەك قانىكەيۇلى
15.03.2015 جىل.
