جۋىقتا «قالا مەن دالا» رەسپۋبليكالىق ساياسي گازەتٸ سايتىندا تاريحشى تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلىنىڭ تٷركرولگ عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلىنىڭ «اشىعىن ايتقاندا» توك شوۋىندا شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ موڭعول دەگەنٸ ٷشٸن جەردەن الىپ, جەرگە سالعان ماقالاسى جارييالانىپ, عالامتور ەۋەسقويلارىن بٸراز دٷرلٸكتٸردٸ. شىڭعىسحاننىڭ تەگٸنە بايلانىستى داۋ قاراپايىم حالىق ەمەس, مٷيٸزٸ قاراعايداي تاريحشىلار مەن جازۋشىلاردىڭ اراسىندا جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن جاقسى بٸلەمٸز. ەرينە, پٸكر الۋاندىعىنا ەركٸندٸك بەرگەن دەموكراتييالىق قوعامدا ەركٸم ٶز پٸكٸرٸن اشىق ايتۋعا قۇقىلى.
ال سول پٸكٸرٸن ەلەمدٸك دەڭگەيدە مويىنداتۋ باسقا مەسەلە. مويىنداتا الماسا قۇر بەكەر دالباسا بولىپ قالا بەرمەك. عاسىرلار بويى ەلەم شىڭعىسحاندى موڭعول تەكتٸ دەپ تانىپ كەلدٸ. ال ەلٸمٸزدٸڭ بٸرنەشە عالىمى شىڭعىسحاندى قازاق دەپ ٶزەۋٸرەگەننەن بٷكٸل ەلەمدٸك عىلىم مەن جالپى كٶزقاراس ٶزگەرمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ٶيتسە, ول ٷشٸن قىزىلكەڭٸردەك بولۋدىڭ ٶزٸ ارتىق شارۋا.
ەٸنشٸ جاعى ادامنىڭ پٸكٸرٸن سىناۋعا, تەرٸسكە شىعارۋعا بولعانىمەن, سول پٸكٸرٸ ٷشٸن ونىڭ ار-نامىسىنا تٸل تيگٸزۋگە بولمايتىنىنىن «قۇرمەتتٸ اكادەميكتٸڭ» ەسكەرمەگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ. مەسەلەن: «... ناعىز: «جامان يتتٸ ەندەسەڭ شاڭىراقتان تىشادى» دەگەننٸڭ ٶزٸ بولماق» نەمەسە «... انتىڭىز جات حالىققا ەبدەن اۋعاندىقتان, اتا ٶسيەتٸنەن مٷلدە بەيحابار بولعانسىز. «قاعىنعان قۇلان قاعىنان جەريدٸ» - دەگەن وسى دا.» نەمەسە «ۇلتتىق ۇياتتان, ازاماتتىق نامىستان بەزٸپ وسىنشا تانتىعانىڭىزعا قاراعاندا, ەلگٸ «ەكولوگ-ميليتسييا» سٸزگە ناسىبايىن ەمەس, باسقا بٸردەڭەسٸن يٸسكەتٸپ جٸبەرگەن جوق پا ٶزٸ? «ەلٸنەن بەزگەن ەر وڭباس» دەگەن, بٷيتٸپ زار-زار ەتٸپ ەل-جەرٸڭٸزدٸ جامانداي, تاريحىڭىزدى مانسۇقتاي بەرسەڭٸز, قازاقتى داتتاي, موڭعولدى ماقتاي تٷسسەڭٸز, ونداي «ەكولوگ-ميليتسييا» ناسىبايىن يٸسكەتۋمەن تىنباي, ناسىبايىنىڭ «كٶرشٸسٸن» جالاتۋدان دا ەرٸنبەس» نەمەسە وسىنشالىقتى انتىڭىز اۋىپ, يمانىڭىز كٷيٸپ شاتاساتىنداي, قازاقتان نە جاماندىق, موڭعولدان نە جاقسىلىق كٶرٸپ ەدٸڭٸز?!» ت.ب. دەگەن جولدار ۇزىندا ٶشٸ, قىسقادا كەگٸ بار نەمەسە ناعىز جٶن بٸلمەس ادام ايتاتىن شىعار. مۇنىڭ سىرتىندا شىڭعىسقاندى موڭعول دەپ بٸرٸنشٸ رەت قارجاۋباي تانىپ وتىرعان جوق قوي. ەبەكەڭ اۋزى قىشىسا, ەۋەلٸ لەۆ گۋميلەەۆتٸڭ ارۋاعىمەن, ونان سوڭ ەلٸمٸزدٸڭ بٸلگٸر عالىم, جازۋشىلارى قويشىعارا سالعارين, زاردىحان قيناياتۇلى, مۇحتار ماعاۋينمەن, مۇحتار شاحانوۆ سيياقتى ونداعان بٸلگٸر عالىم, اتاقتى اقىن-جازۋشى, ايتۋلى تۇلعالارمەن ايتىسۋى كەرەك ەدٸ.
ەبەناي قارالاعانداي قارجاۋبايدى «اتا ٶسيەتٸنەن مٷلدە بەيحابار بولعان» دەپ, ساۋاتى بار, پاراساتتى ادام قالاي اۋزى بارىپ ايتپاق. قارجاۋبايدىڭ اتا ٶسيەتٸ ەمەس, بابا ٶسيەتٸ جولىندا ادالدىقپەن ەڭبەك ەتٸپ, كٶنە تٷركٸ تاريحىن, كٷلگەگٸن, بٸلگە حاعان, تۇي-ۇقىق ەسكرتكٸشتەرٸن كٶز مايىن تاۋىسىپ زەرتتەگەنٸن ەلباسى, ەلٸمٸزدٸڭ ٷكمەتٸ مەن عىلىم اكادەميياسى باعالاپ وتىرعانىن حالىق بٸلەدٸ. سالعان جەردەن «قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىرزا, سٸز, كٸم ەدٸڭٸز? ٶيتٸپ ەلەۋسٸز كٶرەتٸندەي, بٸزدٸ - قازاقتى, كٸم دەپ جٷرسٸز?» دەپ دٷرسە قويا بەرەدٸ, ٶزٸنٸڭ ٶتٸرٸك دەلەلسىماقتارىن كەرەمەتتەي بٸلٸمدٸ ادام بولىپ العا تارتادى. «قازاقتى كٸم دەپ جٷرسٸز?» دەپ, قارجاۋبايدى «سەن قازاق ەمەسسٸڭ» دەگەن استىرتىن ەمەۋٸرٸن تانىتادى. سو قۇرلى دٷرديٸپ سٶيلەيتٸندەي ەبەنايدىڭ كٸم ەكەنٸن بٸز دە بٸلمەي قالداق.
[caption id="attachment_13736" align="alignright" width="275"]
ەبەكەڭ قارجاۋبايدى «ماقالانىڭ مامان جازدى دەۋگە كەلمەيتٸن كەرەعار, ساۋاتسىز تۇستارى جەتٸپ ارتىلادى.» دەپ كٷستانالاپتى. دەل وسى سٶزدٸ ەبەكەڭنٸڭ ٶزٸنە ايتۋعا بولادى. دەرەكتەرٸنٸڭ قيسىنسىزدىعىنا قاراپ قۇسقىڭ كەلمەسە دە عالىم جازدى دەگەنگە قارنىڭ اشادى. مەسەلەن اۆتور شىڭعىسحاننىڭ تەگٸ تٷركٸ ەمەستٸگٸن تٸل ايىرماشىلىعى ارقىلى وپ-وڭاي-اق دەلەلدەگٸسٸ كەلٸپ: «دەل وسىنىڭ كەرٸسٸنشە, كەي كٸسٸلەر موڭعولدى تٷرٸككە جاتقىزباقشى بولادى. بۇنىڭ دا ەشبٸر عىلىمي نەگٸزٸ جوق. ونى انىقتاۋ توم-توم كٸتاپ اقتارىپ دەلەل ٸزدەۋدٸ دە قاجەت ەتپەيدٸ.» دەيدٸ.
موڭعول مەن قازاقتىڭ تٸلٸنٸڭ تۋىستىعىن نە الشاقتىعىن دەلەلدەۋ ەبەكەڭ ويلاعانداي اكسيوما ەمەس. بۇل مەسەلەمەن دٷنيە جٷزٸنٸڭ قانشاما عالىمى اينالىسقانىن بٸلمەي وتىرىپ, سەۋەگەيسۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ تٸل سالاسىنداعى ساۋاتسىزدىعىن كٶرسەتٸپ العان. انىعىندا ەكٸ حالىقتىڭ تٸل تۋىستىعىن زەرتتەگەن ەلەمنٸڭ ونداعان عالىمى ەلٸ بٸر پەتۋاعا كەلە العان جوق. قازاقتىڭ تٸلٸمەن موڭعولدىڭ تٸلٸنٸڭ تۋىستىعىن «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» قىتاي يەرولەگيفمەن كٶنە موڭعول تٸلٸندە ساقتالىپ, بٸزگە جەتكەن نۇسقاسىن وقىعاندار عانا تٷسٸنەدٸ. ال ەبەناي بولسا «...قىتايشا تٷپنۇسقادان موڭعولشاعا اۋدارىلعان» دەپ سوعىپتى.
قازاق تٸلٸ مەن موڭعول تٸلٸنٸڭ تۋىستىعىن تٷبٸن تٷسٸرٸپ, تٷپ-تۇقييانىنان زەرتتەگەن اتاقتى عالىم, عىلىم دوكتورى بەزٸلحان بۇقاتۇلى «ەگەر قازاق تٸلٸنە اراب, پارسى, باسقا دا تٸلدەردەن ەنگەن سٶزدەردٸ, مونعول تٸلٸنە قىتاي, سانسكريت, تيبەت تٸلدەرٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸ الىپ تاستاسا قالعان 60 پايىزى شىعۋ تٷبٸرٸ بويىنشا سەيكەس كەلەدٸ» دەگەن قورتىندىنى باياعىدا- اق جاساعان. ول كٸسٸ موڭعول تٸلٸن ەبەنايدان كەم بٸلمەيتٸن شىعار.
سول سيياقتى ەبەناي مىرزا: «قارجاۋباي مىرزا, سٸز تاريحتاعى موعول مەن بٷگٸنگٸ موڭعولدى, تاريحتاعى موعولستان مەن بٷگٸنگٸ موڭعولييانى ەلٸ پارىقتاي الماي جٷرگەن سيياقتىسىز. تاريحتاعى موعولدار – شىڭعىسحان موعولدارى: كەرەي, نايمان, ارعىن, الشىن, ٷيسٸن, دۋلات, جالايىر, ت.ب. تٷرٸك رۋ-ارىستارى.» دەيدٸ. بولماعاندا شىڭعىسحاننىڭ ەسكەرٸنٸڭ دەنٸ كەرەي, نايمان, ارعىن, الشىن, ٷيسٸن, دۋلات, جالايىر, تاعى باسقالار دەسە, سٶزٸ سيياتىن ەدٸ. بۇعان قاراعاندا ەبەكەڭنٸڭ ٶزٸ جەتٸسۋدا شاعاتاي قۇرعان موعولستان مەملەكەتٸمەن (راس, ونىڭ حالقى تەك قازاقتار) شىڭعىسحان قۇرعان جالپى موڭعول («حاماگ مونگول» (1206 جىل) مەملەكەتٸن ەلٸ پارىقتاي الماي جٷرگەن سيياقتى.
قۇرمەتتٸ اكادەميكتٸڭ قارجاۋبايعا تٸسٸن قايراپ, اشۋعا بەرٸلگەنٸ سونشالىق, نەنٸ ايتىپ, نەنٸ قويعانىن ٶزٸ دە بٸلمەي قالعان. سٶيتٸپ, «...شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸ موڭعولييادا ەمەس, موعولستاندا - جەتٸسۋ ٶلكەسٸندە, قازاق جەرٸندە بولعانىن بۇلتارىسسىز, انىق كٶرسەتٸپ بەرەدٸ.» دەپ لاعىپ كەتكەن. بۇل شىن بولعاندا, ەبەكەڭ دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرەتٸن بولدى. وندا ەۋەلٸ «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸنەن» باستاپ, شىڭعىسحان زامانىندا نايماندار قازٸرگٸ موڭعولييا جەرٸندەگٸ سەگٸز ٶزەن بويىندا, كەرەيلەر مونعوليياداعى كەنتاۋدا, كەرەي حانى تۇعىرىلدىڭ ورداسى قازٸرگٸ موڭعولييانىڭ استاناسى ۇلان-باتىر قالاسى تۇرعان تولى ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا بولدى دەگەن تۇجىرىم جاساعان تاريحشى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ بارلىعىن وتقا ٶرتەۋ كەرەك. ناعىز اشۋلانسا, ەبەكەڭ وسىنداي ۇسىنىس تا جاسايتىن شىعار. بٸراق, شىڭعىسحان زامانىندا «جالپى موڭعولدىڭ» استاناسى بولعان قاراقورىم قالاسىن ٶرتەي المايتىنى ٶكٸنٸشتٸ. شىڭعىسحاننىڭ اتامەكەنٸ جەتٸسۋ ەكەنٸ راس بولسا قاراقورىمنان بەرٸ التى ايشىلىق جول جٷرٸپ كەلٸپ, قايىرحاننان وتىرار قالاسىن تارتىپ العانى ورىندى-اق ەكەن. بٸراق, قارا قازاقتى قىناداي قىرىپ («ٶز تۋىستارىن»), قالاسىن قيراتىپ تاستاعانى بەكەر بولعان. جالپى, شىعىسحاننىڭ اتامەكەنٸ جەتٸسۋ ەكەنٸن مۇحتار شاحانوۆ پەن دٷكەنباي دوسجانوۆقا «تٷسٸندٸرۋ» كەرەك شىعار.
تٸپتٸ, ەبەناي «بوياۋشى, بوياۋشى دەگەنگە ساقالىن بويايدى» دەگەندەي «قورىتا كەلگەندە, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنان بەرٸ كٶپتەگەن زەتتەۋشٸلەر جابىلا كٸرٸسٸپ, شىڭعىسحاننىڭ تەگٸنٸڭ تٷرٸك, قانىنىڭ قازاق ەكەنٸن, دٸنٸنٸڭ يسلام بولعانىن, قازاق دالاسىندا وردا تٸگٸپ, تٷرٸك تٸلٸندە ەل بيلەگەنٸن تولىقتاي دەلەلدەپ بەردٸ» دەپ سەۋەگەيسٸپتٸ. شىڭعىسحاننىڭ دٸنٸنٸڭ يسلام بولعانىن, تٷرٸك تٸلٸندە ەل بيلەگەنٸن بٸر دە-بٸر تاريحشىنىڭ اۋزىنان ەستٸگەن ەمەسپٸز. شىڭعىسحاننىڭ دٸنٸ يسلام بولعان بولسا, ارۋاعىنا قۇران باعىشتاۋىمىز كەرەك شىعار. مٸنە, ەبەنايدىڭ تاريحتان ساۋاتتىلىعى قاي جاعىندا?
«...بۇل ماقالامىزدا تٷرلٸ تاريحي قۇجاتتارعا ناقتى سٸلتەمە جاسامادىق, ونىڭ سەبەبٸ ... ماقالا كٶپشٸلٸك وقىرمانعا باعىتتاپ جازىلعاندىقتان وقۋعا جەڭٸلٸرەك بولسىن دەدٸك» دەپتٸ. كەزٸندە شىعىس قازاقستاننىڭ وبلىستىق گازەتٸنە («ديدار») «شىڭعىسحان قازاق ەمەس, قازاققا الىس تا ەمەس» دەگەن تاقىرىپتا مەن دە كٶلەمدٸ ماقالا جازعانمىن. ەبەنايدىڭ شىڭعىس حاندى قازاق بولدىرۋ ٷشٸن ايتقان ۋەجدەرٸنٸڭ بەرٸن دە جوققا شىعاراتىن عىلىمي نەگٸزدەگٸ تۇجىرىمدار وسى ماقالادا دا بار. بٸراق ەبەكەڭ ايتقانداي مەن دە پٸكٸر كٶپشٸلٸك وقىرمانعا باعىتتالىپ جازىلعانداقتان ول ۋەجدٸڭ بەرٸن تەرمەلەمەدٸم. ايتايىن دەگەنٸم, «جاپتىم جالا, جاقتىم كٷيە» دەگەننەن ٶز ەلٸمٸز تٷگٸل ەلەم تانيتىن تٷركولوگ عالىم قارجاۋبايدىڭ بٸردەمەسٸ قيسايماق تٷگٸل, قىلشىعى دا سىنبايدى. كەرٸسٸنشە باياعى دۋا تيمەگەن بەرەكەسٸز, پەتۋاسىز قازاق ەكەنٸمٸزدٸ عانا دەلەلدەيمٸز.
ەبەكەڭ ماقالاسىنا «شىڭعىسحاندى موڭعول قىلۋ كٸمگە قاجەت?» دەگەن تاقىرىپ قويىپتى. مەنٸڭ تاڭداناتىنىم, شىڭعىسحاندى قازاق قىلۋ كٸمگە قاجەت? قازاق «ٶتٸرٸكتٸڭ ٶزٸنە سەنبە, ەبٸنە سەن» دەيدٸ. شىڭعىسحاندى قازاق قىلۋدىڭ ەشقانداي شىندىق تٷگٸل, ەبٸ جوق. قازاق قىلعىسى كەلەتٸندەر عاسىرلار بويى قازاق حاندىعىن موڭعول شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى بيلەدٸ دەگەن سٶزدەن نامىستاناتىن شىعار. وندا ولار قازاق حاندىعىن, تٸپتٸ التىن وردانى بيلەگەن شىڭعىسحان دا ەمەس, ونىڭ ۇرپاقتارى دا ەمەس, مەركٸت چيلەدٷدٸڭ ۇلى جوشى مەن ونىڭ ۇرپاقتارى (كەرەي حان, جەنٸبەك حان, قاسىم حان, حاقنازار حان, ەسٸم حان, تەۋكە حان, ابىلاي حان, كەنەسارى حان) بيلەگەنٸن العا تارتسىن (شىندىعى سولاي). سوندا ۇيالمايتىن بولامىز. ەگەر ول جەتكٸلٸكسٸز بولسا, كەرٸسٸنشە, موڭعولداردىڭ تەگٸ تٷرٸك ەكەنٸن دەلەلدەسەك شىندىققا بٸر تابان جاقىندار ەدٸك. كەزٸندە كوممۋنيستٸك يدەولوگييا مەن دٸني كٶزقاراسقا ساي موڭعولدار تٷرٸك تەكتٸ حالىق ەكەندەرٸن جوققا شىعارعانمەن, قوعام ٶزگەرگەلٸ موڭعولداردىڭ ٶزدەرٸ ەپتەپ مويىنداي باستاعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مەسەلەن, ٶتكەنگە ناعىز اقيقات تۇرعىسىنان قاراپ, مونعول تاريحىن قايتا ساراپتاعان ەيگٸلٸ مونعول تاريحشىسى ب. باابار: «عۇندار مونعول تەكتٸ بولۋى دا, تٷرٸك تەكتٸ بولۋى دا مٷمكٸن. مٷمكٸن, عۇندار مونعول مەن تٷركٸنٸڭ ورتاق تەگٸ شىعار, تٸپتٸ مونعول مەن تٷرٸكتٸڭ ارالاس قوسىندىسى شىعار» («مونگولچۋۋد, نٷٷدەل سۋۋدال» 1-توم, 33-بەت) دەپ جازادى. ال موڭعولييانىڭ عىلىم اكادەميياسى حالىقارالىق «تٷركسوي» ۇيىمىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەي باستادى.
بٸزدٸڭ ۇلتتىق مەرتەبەمٸز وسىندايدان ٶسەدٸ. ەيتپەگەندە ٶزٸ تٷگٸل ەبٸنە ەشكٸم سەنبەيتٸن شىڭعىسحان قازاق دەگەن ٶتٸرٸكتٸ ەلەمگە مويىنداتپاق تٷگٸلٸ قازاقتىڭ ٶزٸنە مويىنداتا المايمىز. ول ٷشٸن شىندىقتى ايتقان بٸرەۋدٸڭ بەتٸنە كٷيە جاعىپ, سونىڭ ٸشٸنە ار-نامىسىنا تييۋ ادامدىققا, مورالدٸك, ادامگەرشٸلٸك نورماعا ساي كەلمەيتٸن قىلىق.
بوداۋحان توقانۇلى,
اقىن, جازۋشى.
