شىعىستىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قۇپيياسى
تامىز ايىندا «مەڭگٸلٸك ەل» ونىڭ ٸشٸندە «تۋعان جەر» باعىتى بويىنشا «شىعىس قازاقستان ونوماستيكالىق كەڭٸستٸگٸ-ۇلتتىق كود پەن رۋح جاڭعىرۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸ» (تارباعاتاي, اياگٶز, ٷرجار اۋداندارى توپونيميكالىق اتاۋلارى نەگٸزٸندە)» تاقىرىبىنداعى جوبا اياسىندا قازاق يننوۆاتسييالىق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ بٸر توپ عالىمدارى ٷرجار اۋدانىنا ەكسپەديتسييالىق ٸس-ساپارمەن بارىپ قايتقان ەدٸك. ٸس-ساپارعا شىعۋداعى نەگٸزگٸ ماقساتىمىز – ٷرجار اۋدانىنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ سٶزدٸگٸنە ارقاۋ بولاتىن اقپاراتتار مەن دەرەكتەر جيناۋ ەدٸ. بۇل ٸس-ساپاردا ەكسپەديتسييا ۇجىمى ٷش توپقا بٶلٸنٸپ, ٷرجار, ماقانشى, تاسكەسكەن باعىتتارى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ.
ەكسپەديتسييا بارىسىندا جەر-سۋ اتاۋلارى جٶنٸندە تولىققاندى مەلٸمەت الۋ ماقساتىندا ايماقتاعى بارلىق اۋىلداردى ارالاپ, كٶنەكٶز قارييالارمەن سۇحباتتاسىپ, حالىق اۋزىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارى, اتاۋعا قاتىستى اڭىزدار مەن تاريحي وقيعالار دا جازىلىپ الىندى. سونداي-اق, مۇراجاي دەرەكتەرٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ اقىن-جازۋشىلاردىڭ جازبالارى دا ساراپتالدى.
اتاپ ايتساق, بٸز سۇحباتتاسقان اقشوقىلىق احمەتبەكوۆ مىرزاعازى, نۇرعاليەۆ جاسانبەك, كٶكتەرەكتٸك قاليپانوۆ ەۋلەتبەك, ماقانشىلىق جيرەنتاي تٶلەگەن, قارابۇلاقتىق توقتارباەۆ شەرييازدان, سٷتتٸباەۆ داۋتان, الحانوۆ ورازباي, توقتارباەۆ حيزامادي, ساپاروۆ قابدەش, ابىلحانوۆ كادٸرباي, رامباەۆ قاپسامەت, قورعامباەۆ ايت, ديناحمەتوۆ بولىس, قابانبايلىق قاناپييانوۆ امانتاي, ابراليموۆ بەيسەن, شولپاندىق تۇرارباەۆ وڭعارباي, قارابۇتالىق ەركٸنتاەۆ جۇماباي, بەرەباەۆ جۇماعازى, بازىلحانوۆ سەيتقازى, سادىقوۆ قايرات, بەكتۇروۆا تۇرسىن, باحتىلىق دٷتباەۆ ماقان, ەلٸمجانوۆ سەرٸك, امانباەۆ وكتيابر, سادۋاقاسوۆ مۇراتبەك, بالاجان قىزىرحان, قاراقولدىق بايازيتوۆ بەرٸكبول, مىرزالار ٶز ٶلكەسٸنٸڭ, تۋعان جەرٸنٸڭ ٶتكەن-كەتكەن تاريحىن جەر اتاۋلارىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, جان-جاقتى ماعلۇماتتار بەردٸ. ە.ت. رازۋەۆتٸڭ «قۇت قونعان مەكەن», ك.بازاروۆانىڭ «ۇرپاققا ايتارىم بار» ەستەلٸكتەرٸ ت.ب. سول ٶڭٸردٸڭ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ جازبالارى ارقىلى دا مول قازىناعا كەنەلگەنٸمٸزدٸ ايتا كەتۋٸمٸز قاجەت.
ەكسپەديتسييا بارىسىندا بايقاعانىمىز – ٷرجار اۋدانىنىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى ەجەلگٸ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنان, وقيعالارىنان كٶرٸنٸس بەرەدٸ.
كٶنەكٶز قارييالار اۋداننىڭ ارعى تاريحىنا كٶز جٸبەرە وتىرىپ قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ نەبٸر جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن شايقاستارى وسى ٶڭٸردە ٶتكەنٸن, ويران جازىعى دەپ اتالاتىن جەردەگٸ سوعىس جايىندا, باقتى تاۋىنىڭ ارعى اسۋىندا قىرعىنساي دەپ اتالىپ كەتكەن جەر اتاۋى, سول جەردە ورىستارمەن بولعان قىزىل قاندى قىرعىن سوعىس سالعان ٸزدەر جايىندا اڭىز قىلىپ ايتىپ بەردٸ.
كەيبٸر اتاۋلار نەگٸزٸنەن وسى ايماقتا ەر كەزەڭدەردە ورىن العان ەلەۋلٸ تاريحي وقيعالارعا نەمەسە جەكە تۇلعالارعا بايلانىستى بەرٸلگەن. مىسالى, قابانباي باتىر اۋىلى – قابانباي قوجاعۇلۇلى, قاراكەرەي قابانباي, دارابوز – باتىر, تالانتتى قولباسشى. قابانباي نايمان ٸشٸندەگٸ قاراكەرەي رۋىنىڭ بايجٸگٸت تارماعىنان; قازىمبەت اۋىلى – قازاق تاريحىندا «تۋ استىندا تۋلاپ ٶلگەن قازىمبەت» دەگەن اڭىزعا اينالعان ەرلٸگٸمەن ٶشپەس اتى قالعان قازاق حالقىنىڭ اسا ٸرٸ باتىرلارىنىڭ بٸرٸ قازىمبەت قۇتتىمبەتۇلى. ٶمٸر سٷرۋ كەزەڭٸ بالا شاعىنان باستاپ جوڭعار – قازاق اراسىنداعى ونداعان جىلدارعا دٶپ كەلگەن. ونىڭ تۋعان جىلى ناقتى بەلگٸسٸز بولسا دا, شامامەن 1685-90-شى جىلدارى دٷنيەگە كەلگەن دەپ توپشىلاۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ, ونىڭ جوڭعار – قازاقتىڭ, قىرعىز – قازاق پەن قىتاي – قازاق اراسىنداعى ۇرىستارعا قاتىسقان كەزٸندە 67 – 69 جاستا بولعان دەگەن دەرەكتەر بار. ول وسى جاسىندا دا قازاق ەسكەرٸنٸڭ تۋ ۇستاۋشىسى بولعان. ال تۋدى ۇستاۋ كەز-كەلگەن باتىرعا سەنٸپ تاپسىرىلماعان. قازىمبەت باتىر 1756-57-شٸ جىلدارى اقشەۋلٸ – اياگٶز ۇرىسىندا تۋدى جىقپاي قازا بولعان.
شىن مەنٸندە وسى ٶڭٸردەگٸ ەربٸر ەلدٸ مەكەندەر مەن تاۋ-تاستاردىڭ, ٶزەن-كٶلدەر مەن بۇلاقتاردىڭ, اتتارىنىڭ استارىندا تاريحتىڭ حاتى جاتقانى انىق.ٷرجار اۋدانىنىڭ ايتۋلى جەرلەرٸ – تارباعاتاي, جاربۇلاق, بارلىق, الاكٶل, قابانباي, جالاڭاشكٶل, ەگٸنسۋ, باقتى, قاراقول, اقشوقى, التىنشوقى, سۇلۋشوقى, ارقالدى, ساۋىر, قۇتي سىندى اتاۋلارىنىڭ دا ەرقايسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن تاريحى بار.
بۇل ايماقتا ورنالاسقان ٶزەن-كٶلدەردٸڭ اتاۋى ونىڭ تابيعي ەرەكشەلٸگٸنە, اعىسىنا, تەرەڭدٸگٸنە, تٷسٸنە بايلانىستى – الاكٶل, ساسىقكٶل, اي, قاراكٶل, قارابۇتا, كەلدٸمۇرات, ٷرجار, قاتىنسۋ, ەگٸنسۋ, شوشقالى, ەمٸل, قۋساق, جىندى, شولاقتەرەك, كٶلدەنەڭ, اقتاس, تەرەكتٸ, جالاڭاش, بازار, باقىركەتكەن, جاسىلكٶل دەپ اتالسا, ال ەلدٸ مەكەندەر ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸنە نەمەسە قونىستانۋشىلار ٶمٸرلەرٸندەگٸ فاكتٸلەرگە سەيكەس اقشي, اقشوقى, ارالتٶبە, بالاساز, بالاتٶبە, بارقىتبەل, بارماققۇم, باتپاقتى, بەيگەتٶبە, قونىستانۋ اتاۋلارىمەن ٶزگە ٶلكەلەردەن ەرەكشەلەنەدٸ.
كەيبٸر اتاۋلار جەر بەدەرٸنە, تابيعي, گەولوگييالىق قالىپتاسۋىنا, مال ٶسٸرۋ, ەگٸن سالۋ سيياقتى باستى شارۋاشىلىعىن جٷرگٸزۋٸنە وراي كٶكٶزەك, قاراتۇما, كٶكتال, كٶكتەرەك, قايىندى, قىزىلبۇلاق, قارابۇتا, قارابۇلاق, بارلىق-اراسان, قاراتال, قوڭىرشەۋلٸ, ٷش بۇلاق, ناۋالى, جوعارى ەگٸنسۋ, بارقىتبەل, باتپاقتى, سالقىنبەل, قارابۇيرات دەپ اتاۋ قالىپتاسقان.
ال, تارباعاتاي, اقشەۋلٸ, بارلىق, اقشوقى, نايزاقارا, جاقسى جارتاس, جامان جارتاس, بەيگەتٶبە, جايتٶبە, تاستاۋ شىڭى تاۋ-تاس, بيٸك تٶبە, شوقىلار وسى جەردە بولعان تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ كۋەسٸ.
جەر-سۋ اتاۋلارىن جيناستىرۋ بارىسىندا بايقاعانىمىز ٷرجار ٶڭٸرٸندە ەربٸر اتاۋدى بەرگەندە سول جەردە تۇراتىن ادامداردىڭ ەدەت-عۇرىپ, سالت-ساناسىن جەنە دٸني, يدەولوگييالىق جاعدايلارىن سيپاتتايتىن سٶزدەردەن قويىلىپ, سول جەردٸڭ ەرەكشە بٸر بەلگٸسٸن بٸلدٸرەتٸندەي ٶتە جوعارعى دەلدٸكپەن بەلگٸلەۋدٸ دە ماقسات ەتكەن. مىسالى, تاسكەسكەن اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى اقتانبەردٸ سارىۇلى زامانىنان باستالعان دەسەدٸ اۋىل قارييالارى. بيٸكقىزىل, شەۋٸلدٸر تاۋلارىنان باستاۋ الاتىن قاراقول ٶزەنٸن ەگٸن شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ ماقساتىندا تاۋدى كەسٸپ ورتاسىن جارىپ ٶزەندٸ ٶتكٸزگەن. تاستى كەسۋ ارقىلى ەگٸستٸككە سۋ جٸبەرٸلگەن ەكەن; باقىركەتكەن – بۇلاق, باقىر – وجاۋ. سول ماڭنىڭ سۋىنىڭ ەكپٸنٸ وجاۋ اعىزارداي قاتتى بولعاندىقتان قويىلعان اتاۋ; كەرەگەتاس – تاۋ, كەرەگەدەي كەرٸلٸپ تۇرعان ٷلكەن تاۋ كيٸز ٷيدٸڭ كەرەگەسٸنە ۇقساعاندىقتان قويىلعان اتاۋ, كەمپٸرتاس – تاسكەسكەن اۋىلىنان 7-8 شاقىرىم ورنالاسقان ادامنىڭ بەينەسٸ بار ەجەگە ۇقسايتى تاستىڭ اتاۋى. سول جەردٸ كەمپٸرتاس دەپ اتايدى.
جەر سۋ اتاۋلارىندا حالىقتىق اتاۋلارمەن قاتار وتارشىلدىق اتاۋلار دا جيٸ كەزدەسەدٸ. ونداي اتاۋلار تەك قانا كەڭەس دەۋٸرٸمەن كەلگەن اتاۋلار ەمەس, ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر.
جالپى ەكسپەديتسييا بارىسىندا, 80-نەن اسا ادامنان سۇحبات الىنىپ, 500-دەن اسا جەر-سۋ اتاۋلارى سٶزدٸككە قوسىلدى. توپىراعى قۇنارلى, تابيعاتى كٶركەم ٷرجار ٶڭٸرٸنٸڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تۇنىپ تۇرعان تاريح ەكەنٸن اڭعارتىپ, بۇل ەكسپەديتسييا ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ تاريحقا جەنە جەر اتاۋلارىنا ٶتە باي ەكەنٸن, جەنە ونى كەلەشەك ۇرپاققا جەتكٸزۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸن تاعى دا دەلەلدەدٸ.
ٶڭٸرلٸك توپونيمدەردٸ جيناستىرۋ جٷيەلٸ تٷردە بٸرنەشە عاسىر بويى ارنايى زەرتتەۋ نىسانى بولماعانىن جەتە تٷسٸنگەن اۋدان ەكٸمٸ اپپاراتىنىڭ باسشىلارىنا ەكسپەديتسييا مٷشەلەرٸنە ۇيىمداستىرۋ مەسەلەسٸندە بٸلگٸر باسشى رەتٸندە كٶمەك كٶرسەتە بٸلدٸ.
شىنار سەيٸتوۆا,
شايزا دوسكەەۆا,
ەسەم قاسىموۆا
قازاق يننوۆاتسييالىق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸ وقىتۋشىلارى.
