1974 جىلى سەگٸزٸنشٸ ناۋرىزدا شىعىس قازاقستان وبلىسى, سامار اۋدانىنىڭ باستاۋشى اۋلىندا دٷنيەگە كەلگەن.
1991 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, شىعىستانۋ فاكۋلتەتٸنٸڭ «پارسى فيلولوگيياسى» ماماندىعىنا وقۋعا تٷسٸپ, 1996 جىلى ٷزدٸك بٸتٸردٸ.
2011-2020 ج.ج. يران استاناسى تەھرانداعى قازاق راديوسىنىڭ رەداكتورى قىزمەتٸن اتقاردى.
«اباي جەنە پارسى ەدەبيەتٸ» اتتى مونوگرافييانىڭ اۆتورى.
اۋدارما سالاسى بويىنشا پارسى تٸلٸنەن بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان فاريد-ەد-دين ەتتاردىڭ «ەۋليەلەر شەجٸرەسٸن», مۇحاممەد يبن جەرير تەبەريدٸڭ «تەبەري تاريحىن», موحسەن حەدجريدٸڭ «جارىق جۇلدىز» شىعارماسىن, مولۋلاۆيدٸڭ مەسنەۋيٸنەن «جاقسى بالالارعا جاقسى ەرتەگٸلەردٸ», احماد حاتاميدٸڭ «يراننىڭ قازٸرگٸ دەۋٸر ەدەبيەتٸ» اتتى كٸتابىن, يراننىڭ جاڭا دەۋٸر جازۋشىلارى – موحامماد الي دجامالزادە, سادەق ھەدايات, بوزورگ الاۆي, دجالال الە احماد, عولامحوسەين ساەدي, باھرام سادەقي, ماحمۋد ەتەمادزادە, راسۋل پارۆيزي جەنە
ماحمۋد دوۋلاتاباديدٸڭ
پروزالىق شىعارمالارىن قازاق تٸلٸنە اۋداردى.
ورالحان بٶكەيدٸڭ «بەس تيىن» جەنە «قاسقىر ۇلىعان تٷندە» ەڭگٸمەلەرٸ مەن ا.س.پۋشكيننٸڭ «بارىشنيا-كرەستيانكا» پوۆەسٸن پارسى تٸلٸنە تەرجٸمالادى.
قازاق-پارسى ەدەبي بايلانىستارى, قازاقستان مەن يران تۋرالى تانىمدىق تاقىرىپتاردا قازاق, پارسى جەنە ورىس تٸلدەرٸندە عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق جەتپٸستەن استام ماقالا جازدى.
[caption id="attachment_60726" align="aligncenter" width="505"]
بەرليننٸڭ تامىز ايىنىڭ جەكسەنبٸ كٷنگٸ تاڭەرتەڭگٸلٸك سۇرقاي رايى تىنىستى تارىلتتى. كٷننٸڭ قاتتى ىستىعىنان تٶسەكتە دٶڭبەكشٸپ, ٷستٸن تەر جاپتى. سٶيتسە دە ورنىنان تۇرعىسى كەلمەدٸ.
زاۋىتتاردىڭ تٷتٸنٸ مەن ورماننىڭ تۇمانى ارالاسىپ, بٶلمەنٸڭ تەرەزەسٸنەن ەنٸپ جاتقان شاڭ ادامنىڭ جانى مەن تەنٸنە تٷسكەن قىسىمدى ارتتىرعىسى كەلگەندەي سەزٸلدٸ.
مەن ول كەزدە بەرليندە وقىپ جٷرگەم. ٷي يەسٸنٸڭ شەيدٸ ٷستەلدٸڭ ٷستٸنە قويىپ كەتكەنٸنەن بەرٸ جارتى ساعات ۋاقىت ٶتسە دە تۇراتىن ويىم بولعان جوق. ەسٸكتٸڭ ارتىنان بٸر-ەكٸ رەت: «مىرزا, ٷيٸڭٸزدەن ەكەڭٸز تەلەفون سوعىپ, سٸزدٸ شاقىرىپ جاتىر», – دەگەندە دە جاۋاپ بەرمەدٸم.
ساعات توعىزدا بٸرەۋ ەسٸگٸمدٸ اپتىعىپ ۇرىپ, بٶلمەگە ەندٸ. ٷي يەسٸنٸڭ جۇمىسى بولعان شىعار دەپ العاشقىدا مەن بەرمەدٸم. كەنەت ەكەمنٸڭ داۋىسىن ەستٸپ, ورنىمنان سىلبىر امانداستىم. كرەسلوعا جايعاستى. سيگارەت سالاتىن التىن قۇتىسىن شىعارىپ, تەمەكٸ تۇتاتتى: سودان كەيٸن: «بٶلمەڭ نەگە شاشىلىپ جاتىر? مىنا كٸتاپتاردى نەگە جينامايسىڭ? قاراشى, سابىن, قالامساپ, تاراق, گالستۋك, مٷشتٸك, مويىنوراعىش, تاعى نە?.. سۋرەت... بەرٸ ىبىرسىپ جاتىر», – دەدٸ.
ەكەمنٸڭ جاڭا عانا قىرىنعان بەتٸنەن اڭقىپ تۇرعان ەتٸردٸڭ يٸسٸ ماعان ٶتكٸر سەزٸلدٸ.
راس ايتادى. ونىڭ ناقتىلىعى مەن ساقتىعى, ماڭعازدىعى مەن بەكزاتتىعى, اتا-باباسىنان بەرٸلگەن سالماقتىلىعى مەن ەسكٸشٸلدٸگٸ مەنٸڭ رەتسٸز, بەيبەرەكەت ٶمٸرٸم مەن زەبٸرلٸ كٷيٸممەن ەش ٷيلەسپەيتٸن. ونىڭ ٷيٸندە سابىنعا, تەمەكٸگە ارنالعان بٶلەك-بٶلەك شكاف پەن كٸتاپ جينايتىن جەكە بٶلمە بار.
بٷگٸن ەكەمە قاتتى قۇرمەتسٸزدٸك كٶرسەتٸلدٸ. ساليقالى ەكەم ٷلكەن باسىن كٸشٸرەيتٸپ, ٷيٸمە ٶزٸ كەلدٸ. كٶپكە سوزىلعان ۇرىس-كەرٸستەن كەيٸن ونىڭ ٷيٸنەن كەتٸپ قالعام. ساعات بٸردە تٷستەنٸپ, كٷندە تٷنگٸ ون بٸردە ٷيدە بولىپ, ۇيىقتاپ, تاڭەرتەڭ جەتٸدە شەي ٸشەتٸن ٷستەل باسىندا وتىرعىم كەلمەدٸ.
ول شىلىم شەگٸپ وتىرعاندا بەت-اۋىزىمدى جۋىپ كەلٸپ, جانىنا تٸزە بٷكتٸم.
«جازدا ساپارعا شىعۋ جوسپارىڭدا بار ما?» – دەپ سۇرادى. ەكەمنٸڭ ويىن تٷسٸنبەدٸم. «ساپارعا شىق» دەدٸ مە, ەلدە «مەنٸمەن جٷر» دەگٸسٸ كەلدٸ مە? ونىڭ ساۋالىنا تۋرا جاۋاپ بەرمەۋ ٷشٸن: «مەنٸڭ اقشام جوق. سٸز وسى ايدا ماعان قوسىمشا اقشا بەرٸڭٸز», – دەدٸم.
كەلگەنٸم جاقسى بولىپتى عوي.
ەگەر سٸزدٸ كٶرمەگەندە قارىز الاتىن ەدٸم.
قارىز العاندى جەك كٶرەتٸنٸن بٸلگەندٸكتەن اقشاسىمەن مٸندەتسٸمەۋٸ ٷشٸن ەدەيٸ ايتتىم. ەكەم بٸر سەت ٷنسٸز وتىردى. وسى ٷنسٸزدٸگٸ, وسى بٸر جاعىمسىز ەدەتٸ مەن ٷشٸن جازانىڭ بٸر تٷرٸ ەدٸ. قىزارعان ٷلكەن كٶزٸ قالاسا مەنٸ ٶرتەپ جٸبەرە الاتىن. تاعىلىق دەۋٸرٸندەگٸ ەكەنٸڭ قاتٸگەزدٸگٸ مەن بيلٸگٸنٸڭ مۇراسى بولعان مۇنداي كٶز ماعان تٶزگٸسٸز, جامان ەسەر ەتەتٸن. ەكەم ازعانا ٷنسٸزدٸكتەن كەيٸن قالتاسىنان بانكتٸڭ دەپتەرشەسٸن شىعارىپ, جٷز ماركا چەك جازىپ بەردٸ دە: «مەن جولعا شىعامىن. سيتو جاققا, چەحوسلوۆاكيياداعى قالا سىرتىنداعى ٷيلەردٸڭ بٸرٸنە بارامىن. اتىن ۇمىتىپ قالدىم. پويىز ساعات ون بٸردە جٷرەدٸ. ەگەر قولىڭنان كەلسە, ٷي يەسٸنٸڭ ۇلى شابادانىمدى ستانساعا اپارىپ كەلگەنشە مەنٸڭ ٷيٸمە بارىپ, سوندا وتىرا تۇر. ەگەر قالاساڭ, ٶزٸڭ ساعات ون بٸردە شابادانمەن ستانسادا بول. جولعا بٸرگە شىعامىز», – دەدٸ.
وعان قاراماستان: «جاقسى», – دەدٸم.
نەسٸ جاقسى? ٶزٸڭ باراسىڭ با, ەلدە شابادانىمدى جەتكٸزۋگە بەرەسٸڭ بە?
سٸز شابادانىڭىزدى ٶزٸڭٸز اپارا المايسىز با?
كٶزٸنەن ۇشقىن جارق ەتە قالدى. دەگەنمەن بٸلدٸرتپەدٸ. كەنٸگٸ ەدەتٸنە باسىپ, سالقىنقاندىلىقپەن: «ودان بۇرىن باسقا جەردە جۇمىسىم بار. قازٸر ساعات توعىز. توعىز جارىمدا بٸر جەردە بولۋىم كەرەك», – دەدٸ.
جارايدى. مەن شەيٸمدٸ ٸشٸپ بولعان سوڭ بانككە سوعامىن. سودان كەيٸن سٸزدٸڭ ٷيگە بارىپ, ٷي يەسٸنٸڭ ۇلى شابادانىڭىزدى ستانساعا اپارىپ, قايتىپ كەلگەنشە قالامىن.
جوق, ەگەر بانككە بارساڭ, كەش بولىپ كەتەدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, قالتامدا كٶك تيىن جوق.
كٷلٸپ جٸبەردٸ. مەن دە كٷلدٸم. تاعى جٷز ماركا بەردٸ. راحمەت ايتتىم. ەكەم كەتٸپ قالدى.
كٶڭٸلٸم بوساپ كەتتٸ. ەكەمنٸڭ ٶزٸ ٶتكەن ەلەمنەن كەلە جاتقان جاقسى ەستەلٸك بولعانىمەن, تٷرٸ ۇقسامايدى. ونىڭ ەتٸرٸ مەن گالستۋگى وسى كەزەڭدٸكٸ بولعانىمەن, وي-تٷسٸنٸگٸ باسقا. تۋرا ساعات ون بٸردە مٸندەتتٸ تٷردە تاماق ٸشۋٸ كەرەك. ەيتپەسە ٶمٸردٸڭ جٷيەسٸ مەن تەرتٸبٸ بۇزىلادى, تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلەدٸ, وتباسى كٷيرەيدٸ. وتباسىنىڭ قاسيەتتٸ قاعيدالارىن ساقتاۋ قاجەت. ادامنىڭ ۇل-قىزى بٸر-بٸرٸنٸڭ جانىندا, بەرٸ شٷيٸركەلەسٸپ, وتباسىنىڭ ٷلكەنٸ ەكە تٶردە وتىرىپ, بۇيىرىپ, بٸرٸ كەلٸپ, بٸرٸ كەتٸپ جاتسا قانداي عانيبەت. ەكە – ٷيدٸڭ قۇدايى. وتباسىنداعى دٸننٸڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ نەمەسە كەرٸسٸنشە, تۋرا بۇرىنعى زامانداعىداي.
كيٸنٸپ, سىرتقا شىقتىم. بەرلين كٶشەلەرٸنٸڭ سۇرقايلىعى تامىز ايىنداعى وسى قالاعا تەن كەلبەت. قاپىرىق جاز مەنٸ ەبدەن مەزٸ ەتتٸ. ەكەممەن قالانىڭ سىرتىنداعى ٷيگە بارسام با ەكەن? ونىڭ بىلاي جاسانۋى مەن ەتٸر سەبۋٸ تەگٸن ەمەس. چەحوسلوۆاكييانىڭ شەكاراسىنا دەيٸن بارماق. نەگە? مەن دە بٸرگە بارامىن. جوق. بٸرنەشە كٷن بۇرىن ەلگٸ ورىس قىز... اتى كٸم ەدٸ? كاتيۋشكا... كاتيۋشكا... ۋسالوۆنا. ەكەۋٸمٸز قوشتاسقان كەزدە ٶزٸنٸڭ اپپاق, جٸڭٸشكە سالالى ساۋساقتارىن مەنٸڭ قولىما قويىپ: «تاعى كەزدەسەيٸك. مەن سيتوعا بارامىن. سەن دە سول جەرگە كەل», – دەگەن بولاتىن. الدىڭگٷنٸ تٷندە اق, اشاڭ جٷزٸن تٸزەمە قويىپ, كەيٸن بەتٸمە تٶسەپ, بٸرنەرسە دەپ سىبىرلاپ, ماعان جاعىمپازدانعانداي, مەنٸ ماقتاعانداي بولدى ما? جوق, جاعىمپازدىق ەمەس. ونداي جاعدايدا ٶتٸرٸك ايتپايدى. ٶتٸرٸك بولسا سەزٸلمەس ەدٸ. نە ٸستەدٸ? ساۋساعىمەن شاشىمدى سالالاپ, سيپاپ: «سەن باسقالاردان ەرەكشەسٸڭ», – دەمەدٸ مە?
كٶشەنٸڭ ورتاسىندا كٷلكٸگە باستىم. قاراسام, بٸر ساعاتتان استام ۋاقىت بويى سەڭدەلٸپ جٷرٸپ, ەكەمنٸڭ ٷيٸنەن دە ٶتٸپ كەتٸپپٸن. كەزدەيسوق ماشينانى توقتاتىپ, مٸندٸم.
ماشينانىڭ جايلى قوزعالىسى بەسٸككە بٶلەنگەن سەبيدەي ۇيقىمدى كەلتٸردٸ. ەرتٷرلٸ وقيعاعا تولى تٷس كٶردٸم: كاتيۋشكا... ۋسالوۆنا. قايدا بارادى? سيتوعا? سيتو... بۇل اتاۋدى بٷگٸن دە ەستٸدٸم. بۇل ەكەم دە باراتىن جەر. ەكەممەن نەگە بارامىن? جوق, ەكەممەن ەمەس, سيتوعا كاتيۋشكا ۋسالوۆنانى كٶرۋ ٷشٸن بارامىن. بۇل ەسٸمنٸڭ ٶزٸ ەۋەزدٸ. كاتيۋشكا... ۋسالوۆنا... دەگەنمەن وسىنداي ميگرانت ورىستارمەن ۋاقىت ٶتكٸزۋگە بولادى. ماعان نە ايتپادى: گەرتسوگ, پرينتس, ساراي, راسپۋتين, پاتشا, تولستوي, سٸبٸر... مەنٸڭ ٶزٸنە قاراما-قايشى ەكەنٸمدٸ, ونىڭ كەۋدەسٸندەگٸ جىلتىراق ەشەكەيلەرٸن ەمەس, تەك ەرنٸن عانا جاقسى كٶرەتٸنٸمدٸ بٸلدٸ. سٶزٸنە قارسىلىق بٸلدٸرگەندە سٶيلەمەۋٸم ٷشٸن ٶز ەرنٸن مەنٸڭ ەرنٸمە قوياتىن. بارلىق سٶزٸن قۇلاعىما دا قىستىرماعانىمدى, ايتقانىن ٶتٸرٸك سانايتىنىمدى تٷسٸنەتٸن. سوعان قاراماستان مەنٸ سٷيدٸ. قازٸر دە سٷيەدٸ. سەنٸمدٸمٸسٸڭ?
شوپىر: «مىرزا قايدا بارايىن?» – دەپ سۇرادى.
ساعات نەشە?
ون جارىم.
مەكەنجايدى اتادىم. سيتوعا بارۋعا شەشٸم قابىلدادىم. بٸراق ەكەممەن بٸرگە بارۋعا ٷلگەرمەيمٸن. الدىمەن ٷيٸنە بارىپ, شاباداندى ماشيناعا سالدىم. بانكتەن اقشا الىپ, ماشينامەن تٷسكٸ ساعات بٸردە ەكەم كەتكەن جاققا اتتاندىم.
ماشينا گۋرليتيستە بٸر ساعاتتاي ايالداعاندىقتان سيتوعا كەشكە تامان جەتتٸم. سول جەردەن تەمٸر جول ارقىلى ساياجايلارعا جولعا شىقتىم. شاباداندى ستانسادا قالدىرىپ كەتتٸم. قالانىڭ سىرتىنداعى بار-جوعى ەكٸ قوناق ٷيدەن كاتيۋشكانى سۇراستىردىم. «جاسىل ٷي» قوناق ٷيٸندە تۇرىپ جاتىر ەكەن. كاتيۋشكا اناسى جەنە تاعى بٸر ەيەلمەن «جاسىل ٷيدەن» ەكٸ بٶلمە جالداپتى.
بٸر ساعاتتان كەيٸن قاعازعا: «سٷيٸكتٸ كاتيۋشكام! قازٸر عانا كەلدٸم. سەنٸ كٶرگٸم كەلەدٸ. ۋاقىت پەن مەكەندٸ ايت. «ف»», – دەپ جازدىم.
قوڭىراۋ سوعىپ ەدٸم, قىزمەتشٸ كەلدٸ. سارى شاشتى, كٶزٸ كٶك, ون توعىز جاستاعى قىز ەكەن. حاتتى قولىنا ۇستاتقاندا كٷلٸمسٸرەپ: «سٸز «ف» مىرزا ەمەسسٸز بە? تٶرت كٷن بۇرىن كەلگەن حانىم كٷن سايىن سٸزدٸ سۇرايدى», – دەدٸ.
نەگە سٸزدەن سۇرايدى?
مەن حانىمدى جاقسى كٶرەم عوي. بىلتىر دا وسىندا بولعان. ماعان بٸر كٸتاپ سىيلادى. تاعى بٸر نەرسەلەر بار.
تاعى نە بار?
حانىم ماعان سىرىن ايتقان.
سٸزدٸڭ ەسٸمٸڭٸز كٸم?
فريدەل.
جاقسى, فريدەل. ايتىڭىزشى. قانداي سىرى بار?
مەنٸ قىستاماڭىزشى.
جارايدى, ايتقىڭىز كەلمەسە, ايتپاڭىز.
قىز سەل ويلانىپ: «جوق, سٸزگە ايتامىن. مەن كاتيۋشكا حانىمنىڭ تەك سٸزدٸ عانا جاقسى كٶرەتٸنٸن بٸلەمٸن. كاتيۋشكا حانىم وسى جەرگە كەلگەن كٷننەن بەرٸ كٷن سايىن سٸزدٸ سۇرايدى. بٷگٸن حانىمعا بٸر مىرزا كەلدٸ. حانىم بٸرنەشە كٷن بۇرىن ٷي جالداۋعا اناسىمەن كەلگەن كەزدە دە وسى مىرزا قاستارىندا بولعان. بٸراق حانىم ونى جاقسى كٶرمەيدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, شاراسىز. كەشە «ف» مىرزا قاشان كەلەدٸ ەكەن دەگەن بولاتىن», – دەدٸ.
مەن قالتامنان ەكٸ ماركا الىپ, فريدەلدٸڭ قالتاسىنا بٸلدٸرتپەي سالدىم دا: «فريدەل, ول كٸسٸ قانداي ادام?» – دەپ سۇرادىم.
ونىسىن مەن بٸلمەيمٸن. مەن جاقىننان دۇرىس كٶرگەن جوقپىن.
تٷسٸنٸكتٸ. فريدەل, قازٸر حاتتى حانىمعا جەتكٸزٸڭٸز. بٸراق ەشكٸم بايقاماسىن.
ٷستٸمە مۇزداي سۋ قۇيىپ جٸبەرگەندەي كٷي كەشتٸم. مىنا قوناق ٷيدەن كەتٸپ, ەكەم جاتقان جەرگە بارۋدى ويلادىم. تٷپتٸڭ تٷبٸندە ەيەلدەردٸڭ بارلىعى بٸردەي. ولاردىڭ كٶز جاسى دا, كٷلكٸلەرٸ دە جالعان. ەگەر كاتيۋشكا ٶتٸرٸكشٸ بولسا, ەيەلدەردٸڭ بارلىعى ايار. انا جايناعان كٶزٸ قالاي الدايدى. مەن دە ونىڭ كٶزٸ مەن تٷرٸنە باسىم اينالعانداي, انا كٸسٸ دە شىنتۋايتىندا سۇلۋلىققا عاشىق. ونى ايتپاعاندا, ول ٷشٸن مەنٸڭ قانداي ارتىقشىلىعىم بار? نەگە? ول ٷشٸن مەن ارتىقپىن. مەنٸ شىنىمەن جاقسى كٶرگەن شىعار. بٸراق ونىڭ اقشاسى مەنەن كٶپ ەكەنٸ شىندىق. وتباسىنىڭ قاسيەتتٸ ٸرگەتاسى وسى جەردەن قالانادى.
پاكەتتٸ بەرمەگەنٸم وڭ بولدى. ادام ٶزٸن بوسقا كٸشٸرەيتكەن جاقسى ەمەس. حاتتى دا تەككە جٸبەردٸم. بٸراق مىنا قىز وقيعادان حاباردار بولعان سوڭ باسقاشا ٸستەۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. فريدەل قايتىپ كەلدٸ. قاعازدىڭ بەتٸنە كاتيۋشكا ۋسالوۆنا بىلاي دەپ جازىپتى: «انام سەنٸمەن تانىسقىسى كەلەدٸ. ٶتٸنەمٸن, كەشكٸ اسقا بٸزدٸڭ تەرراساعا كەل».
ونداي بولسا كيٸم اۋىستىرىپ, ەدەپ رەسٸمٸن ورىنداۋ كەرەك. اناسىنىڭ قولىن سٷيۋ لازىم. مەن كاتيۋشكانىڭ بەتٸنەن سٷيۋ ٷشٸن عانا كەلگەم. مەن تەك ونىڭ كٶزٸنە ىنتىقپىن. ەگەر بٷگٸن كەشٸرٸم سۇراپ, ەكەمنٸڭ قاسىنا بارامىن, ەرتەرەك كەلٸسٸپ قويعانبىز دەسەم قايتەدٸ? كاتيۋشكا.. ۋسالوۆنا... بۇل ەسٸمدٸ داۋىستاپ ايتتىم. اۋزىمنان ەرٸكسٸز شىقتى.
بٶلمەنٸڭ ەسٸگٸ اشىلىپ, كاتيۋشكا ەندٸ. قاسىما كەلٸپ: «شىنىمەن كەلدٸڭ بە? سەن كەلەدٸ دەپ ٷمٸتتەنگەن جوقپىن...» – دەدٸ.
ٷنٸنٸڭ نەزٸك ەۋەزٸن ەستٸگەن كەزدە وسى ۋاقىتقا دەيٸن ول تۋرالى ويلاعانىمنىڭ بەرٸن ۇمىتتىم. قولىنان سٷيٸپ, كرەسلوعا وتىرعىزىپ: «كەلگەنٸمدٸ كٶرٸپ تۇرسىڭ عوي», – دەدٸم.
ٶزٸم دە بٸر شەتٸنە تٸزە بٷگٸپ, ونى قۇشاعىما الدىم. ول ماعان قاراپ: «مەن ەش ٷمٸتتەنگەن جوقپىن», – دەدٸ.
نەگە?
نەگە? مەن سەنٸ تانىمايتىن با ەدٸم? سەن ٷنەمٸ ۇيىقتاپ جٷرەسٸڭ. سەن ەشقاشان وياۋ ەمەسٸڭ. قازٸر دە ايتقانىمدى ەستٸمەيتٸن شىعارسىڭ.
راس ايتادى. مەن ونىڭ اق كٶيلەگٸندەگٸ قىزىل تٷستٸ گٷل بۇتاقتارىن تاماشالاپ, كٶيلەگٸنٸڭ استىنان مەنمۇندالاعان اپپاق كەۋدەسٸنە تامسانىپ, قارا تٷستٸ ورامالىنىڭ تاساسىنداعى ەسەم موينىنا قۇمارتىپ, كٶزٸن تٷگەل جاۋىپ تۇرعان قارا كٸرپٸكتەرٸنە قاراپ تۇرعام. سٶزٸن ەستٸمەدٸم. ٶيتكەنٸ قارابايىر سانادىم. كٶزٸنە كٶزٸمدٸ تٷيٸستٸردٸم.
مەن انامنىڭ شاقىرۋىنان باس تارتپاۋىڭدى سۇرايىن دەپ بۇل جەرگە ٶزٸم كەلدٸم.
مەنٸڭ كەلمەيتٸنٸمدٸ قايدان بٸلدٸڭ?
كاتيۋشكا قاباعىن سەل شىتىپ:
«مەن سەنٸڭ مۇنداي رەسٸمدەردٸ ۇناتپايتىنىڭدى بٸلەم», - دەدٸ.
جاۋاپ بەرۋدٸڭ ورنىنا ەرنٸنەن سٷيدٸم. مەنٸ جاقسى تانيتىن.
مەنٸ قانشالىقتى جاقسى تانيسىڭ?
مەنٸڭ بۇل ساۋالىم ونى قورلاۋمەن پارا-پار ەدٸ.
بۇل قىز ٶتە سەزٸمتال. بٸراق سەزٸمٸ جاساندىلىقتان ادا نەمەسە جاساندىلىعى از.
– سەن ەكەۋٸمٸزدٸڭ تانىستىعىمىزعا بٸر-اق اي بولدى دەپ ويلايسىڭ با? مەن وڭ-سولىمدى اجىراتقاننان بەرٸ سەنٸ تانيمىن. العاش رەت سەنٸ قايدان كٶردٸم? تٷسٸمدە. يە, تٷسٸمدە. ول كەزدە ون بەستەر شاماسىندا بولعان شىعارمىن. مەن ٷنەمٸ سەنٸڭ كٶزٸڭدەي كٶگٸلدٸر كٶزگە عاشىق بولعام. سەنٸڭ شاشىڭداي سارى, تولقىندى شاشتى جاقسى كٶردٸم. ەكەۋٸمٸز تانىسقان العاشقى كەشتە نە ايتقانىم ەسٸڭدە مە? مەن قييالعا عاشىق بولدىم. قازٸر بايقاسام, ول قييالىم سەنٸڭ بويىڭنان, شاشىراڭقى ويىڭنان, ٶمٸرٸڭنەن, دىقتى كٶڭٸلٸڭنەن كٶرٸنٸس تاۋىپتى. سەن مەنٸڭ ٶمٸرٸمنەن حاباردارسىڭ. سەندەر ەرەكشە ادامسىڭدار. سەن مەنٸ ٶمٸر بويى جاقسى كٶرمەيتٸنٸڭدٸ مەن جاقسى بٸلەمٸن. كەلٸپ, كەتەتٸن بٸر تولقىن سيياقتىسىڭ. تولقىن قايتقانىمەن, سۋ ورنىندا قالادى. سەن مەنٸ ۇمىتاسىڭ. سولاي ەمەس پە? بٸراق مەن ۇمىتپايمىن. مەن ٶز ارمانىما جەتتٸم. مەنٸڭ ٶمٸرٸم زايا كەتكەن جوق. بۇل كٷنگە دەيٸن وسى قييالعا دەگەن عاشىقتىقپەن ٶمٸر سٷردٸم. بۇدان بىلاي دا ٶتكەن كٷندەردٸڭ ەستەلٸگٸمەن ٶمٸر سٷرەمٸن. سەن مەنٸڭ كٷيەۋٸم بولا المايسىڭ. سەن مەنٸمەن قالاي ٶمٸر سٷرمەكسٸڭ? بٸراق سەنٸڭ جانىڭدا بولعان سول مينۋتتا.. سول مينۋتتا...
جىلادى.
مەن قالاي بولعاندا دا ٶمٸر سٷرٸپ, كٷيەۋگە شىعۋىم كەرەك.
مەسەلەنٸڭ بايىبىنا ەندٸ باردىم. جاقىندا تانىسقان ەلگٸ ادام ونىڭ كٷيەۋٸ بولۋى كەرەك-مىس. ەگەر كاتيۋشكا قولىنان كەلسە نەمەسە باسقا سەبەپتەر ونى قىسپاعاندا ٷيلەنبەسەك تە مەنٸمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرە الار ەدٸ. قازٸر ونى نە ەكەسٸ, نە شەشەسٸ, ەشكٸم مەجبٷرلەگەن جوق. بٸراق اقشا, قوعام, ورتا دەگەن قورقىنىشتى, سۇم دييۋلار ونى تەك ٶمٸر سٷرە الۋى ٷشٸن ٶزٸن بٷكٸل ٶمٸر بويىنا ساتۋعا يتەرمەلەدٸ. ەيەلدەردٸڭ بارلىعى ٶزدەرٸن ساتادى. كەيبٸرەۋلەر ازعانا اقشا ٷشٸن بٸر ساعات پەن بٸرنەشە كٷنگە, باسقالار تۇرمىس جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٶمٸر بويعا ساتىلادى.
جىلاما, كاتيۋشكا. سەنٸڭ ٶمٸرٸڭدٸ نەلٸكتەن جەك كٶرەتٸنٸمدٸ ەندٸ تٷسٸنگەن شىعارسىڭ?
نە ايتىپ تۇرعانىمدى ٶزٸم دە اڭدامادىم.
تاعى سٷيدٸ. ورىستىڭ جاس قىزدارى عانا ادامدى وسىلاي سٷيە الادى.
ەندٸ قاشان كەزدەسەمٸز?
كەشكٸ استان كەيٸن بٸراز سەرۋەندەيٸك.
كەلٸستٸك.
كاتيۋشكانىڭ اناسى جەنە قاستارىنداعى ەيەلمەن ٸشكەن كەشكٸ اس جالىقتىرىپ جٸبەردٸ. استان كەيٸن كاتيۋشكا ەكەۋٸمٸز سەرۋەندەۋگە شىقتىق. جارتى ساعاتتان ارتىق جٷردٸك. كەش قاراڭعىلىعى قويۋلانا تٷستٸ. شىرشا اعاشتارى ٶسكەن ورمان اراسىنان ٸلبٸپ ٶتتٸك. جۇقا بۇلت اسپاندى قارا كٶك تٷسكە مالىندىردى. جولدا تٸرٸ جان جوق, اينالا قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش. الىستان اۋىلدارداعى يتتەردٸڭ ەۋپٸلدەپ ٷرگەنٸ ەستٸلدٸ. كاتيۋشكا ورىسشا بٸر ٶلەڭدٸ ىڭىلداپ ايتىپ كەلە جاتتى. مەن قۇلاق قويدىم. جارتى ساعاتتاي ٶتتٸ. ورماننىڭ ورتاسىنداعى دٶڭنٸڭ ٷستٸندە اعاش لاشىق تۇر ەكەن. كاتيۋشكا شارشاپ قالعان ەدٸ. مەن ودان: «انا جەردە سەل وتىرا تۇرعىڭ كەلە مە?» – دەپ سۇرادىم.
جامان وي ەمەس.
جٷر, جوعارى شىعايىق.
قۇلاپ كەتۋدەن قورقامىن.
قورىقپا, قۇلاپ بارا جاتساڭ, سەنٸ ۇستاپ قالامىن. تٶمەندە اۋا تىمىرسىق. جوعارىدا ساف اۋا.
لاشىقتىڭ بەس باسپالداعى بار ەكەن. اياعىن بٸرٸنشٸ باسپالداققا قويعاندا سىقىرلاعان دىبىس ەستٸلدٸ. كاتيۋشكا مەنٸڭ قۇشاعىما قۇلادى. بۇل ەكەۋٸمٸزدٸڭ سٷيٸسۋٸمٸز ٷشٸن جاقسى سىلتاۋ بولدى. سودان كەيٸن ول مەنٸڭ دەمەۋٸممەن جوعارى شىقتى. بٸزدٸڭ اينالامىزدى قالىڭ قارا اعاشتار قورشاپ تۇردى. اعاشتاردىڭ باسى سۋدىڭ تولقىنى سيياقتى تەڭسەلدٸ. كاتيۋشكا تاعى ىڭىلداپ ورىسشا ەن ايتتى. داۋىسى بەسەڭ بولعانىمەن جٸگەرمەن ايتتى. قولىنان ۇستادىم:
كاتيۋشكا...
جاۋاپتىڭ ورنىنا باسىن يىعىما قويدى. وسىندايدا ٷنسٸزدٸكتٸڭ جىلدام بۇزىلمايتىنى قانداي جاقسى. بٸرازدان كەيٸن: «سەن بۇل جەرگە نەگە كەلدٸڭ?» – دەپ سۇرادى.
بٸرٸنشٸدەن, ساعان ۋەدە بەرگەم.
مەنٸڭ سٶزٸمدٸ بٶلٸپ: «ەكٸنشٸدەن...», – دەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, مۇندا ەكەم كەلدٸ. مەن دە كەلدٸم.
وندا نەگە وسى ۋاقىتقا دەيٸن ايتپادىڭ?
ايتاتىن نەسٸ بار? سەن ەكە-شەشەڭە قاتتى باۋىر باسقانسىڭ. مەن بارلىق نەرسە جٶنٸندە ساعان كەرەعار ويلايتىنىمدى بٸلەسٸڭ عوي.
مەنٸ ونىمەن تانىستىر, ەلدە ۇيالاسىڭ با?
نەگە ۇيالامىن? مەن قالامايمىن. ەگەر سەن قالاساڭ, ەرتەڭ تانىستىرايىن.
جٷزٸن مەنٸڭ كەۋدەمە جاسىرىپ: «ەرتەڭ بولمايدى», – دەدٸ.
ەرتەڭ نەگە بولمايدى?
ەكٸ قولىمەن موينىما اسىلدى. مەنٸ سٷيٸپ, جىلادى. مەن ونىڭ قولىن موينىمنان الىپ, جٷزٸن ٶزٸمە بۇرىپ, قاراڭعىدا كٶزٸنە تەسٸلە قاراپ: «جىلاما, كاتيۋشكا. مەن بٸلەمٸن. بٷگٸنگٸ سٶزٸڭدٸ تٷسٸندٸم. سەنٸڭ ەلەمٸڭ وسىنداي. مەن سەنٸ سٷيەمٸن. سٷيەتٸنٸم سونداي, سەنٸ ساتىپ الا المايمىن. اسىلى, ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارامىزدا وسى ەستەلٸك قالسىن. بۇل ەستەلٸك جامان ەمەس: ادامدى جۇباتادى; باتىلدىق بەرٸپ, ٷمٸتتەندٸرەدٸ. ەرتەڭ جاڭا تانىسىڭمەن سەرۋەنگە شىعاسىڭ با? جاقسى, بٸز كەشكە كەزدەسەيٸك», –دەدٸم.
مەن ەرتەڭ ونىمەن وڭاشا قالادى دەپ ويلاما. قاسىمدا انام بولادى. ەرتەڭ كەشكە دە «اق ات» قوناق ٷيٸندە ول بٸزدٸ قوناق ەتەدٸ. كەل, ەرتەڭ سەنٸ ونىمەن تانىستىرامىن. ەگەر مەنٸ جاقسى كٶرسەڭ, ول تۋرالى ويىڭدى ايت».
جارايدى, كاتيۋشكا. ەرتەڭ ەكەمە بارامىن. كەشكە «اق ات» قوناق ٷيٸندە كەزدەسەمٸز.
ەندٸ سٶيلەسپەدٸك. كٶڭٸلٸمٸزدەگٸنٸ بٸر-بٸرٸمٸزگە ايمالاسىپ, سٷيٸسٸپ بٸلدٸردٸك. بٸرتٸندەپ اي كٶرٸندٸ. كەش بولىپ كەتتٸ. تٶمەن تٷستٸك. ايدىڭ نۇرىنا ماساتتانعان ٷيرەكتەر بارقىلداسىپ, بٸر-بٸرٸمەن سىرلاسىپ جاتتى. ولاردىڭ داۋىستارىن ەستٸگەن بٸزدٸڭ كٶڭٸلٸمٸز شاتتاندى.
مەن بٶلمەمە جەتكەندە ساعات ون بٸردٸ كٶرسەتٸپ تۇردى. فريدەلدٸ شاقىردىم. شاراپ ەكەلٸپ بەردٸ. بٸرازدان كەيٸن كٶرشٸنٸڭ بٶلمەسٸنەن گرامموفوننىڭ ەۋەنٸ ەستٸلدٸ. مەن شاراپ ٸشٸپ, تەمەك تارتىپ, بٸراز وتىردىم.
ەرتەڭٸندە ساعات توعىزدا جاتىن بٶلمەمنەن سىرتقا شىقتىم. الدىمەن حولدا بٸراز جٷردٸم. فريدەل باسىنا اق ورامال بايلاپ, بٶلمەلەردٸ جيناپ جٷر ەكەن. كاتيۋشكانىڭ اناسى جەنە ەلگٸ ەيەلمەن بٸرگە سەرۋەنگە كەتكەنٸن ايتتى. مەن تەمٸر جولعا باردىم. ول جەردەن ەكەمنٸڭ شابادانىن الىپ, پەۋەسكەگە مٸنٸپ, «اق ات» قوناق ٷيٸنە اتتاندىم. بٸزدٸڭ قوناق ٷيدەن ول جەرگە دەيٸن شامامەن جارتى ساعات جول ەكەن. ساعات ون جارىمدا جەتتٸم. ەكەم بولمادى. تاڭەرتەڭ ەرتە شىعىپ كەتكەنٸن ايتتى. شاباداندى قوناق ٷيدٸڭ يەسٸنە اماناتقا قالدىرىپ, «جاسىل ٷي» مەيمانحاناسىنا كٷن باتاردا جەتكەندە كاتيۋشكا دا جوق ەكەن. تاعى فريدەل كەلدٸ. بۇل جولى ٷستٸنە ەدەمٸ كٶيلەك كيٸپ الىپتى. ول ماعان: «مىرزا, حانىمدار كەلٸپ كەتتٸ», – دەدٸ.
فريدەل, بٷگٸن ەدەمٸ بولىپ تۇرسىز.
يە, بٷگٸن دەمالىسىم. جٸگٸتٸممەن بيگە بارامىن.
كەشكٸ اسىمدى ٸشٸپ, ەكەمنٸڭ قوناق ٷيٸنە جاياۋ تارتتىم. ول جەرگە ساعات توعىزدا جەتتٸم. ەكەمنٸڭ بٶلمەسٸنٸڭ ەسٸگٸن قاققاندا, تٶمەندەگٸ زالدا ەكەنٸن ايتتى. باسپالداقتان تٶمەن تٷستٸم. ەسٸكتٸ اشىپ, باس سۇقتىم. كاتيۋشكانىڭ ەكەمنٸڭ جانىندا وتىرعانىن كٶردٸم. داياشى شاراپتىڭ بوساعان بٶتەلكەلەرٸن الىپ, ورنىنا جاڭالارىن قويىپ جاتتى. ەكەم ساقالىن تىقىرلاپ قىرىپتى. كاتيۋشكا ٷستٸنە كٶگٸلدٸر كٶيلەك كيٸپتٸ. بۇرىنعىدان بەتەر سۇلۋلانىپ كەتكەندەي كٶرٸندٸ. ول جەردەن تەز شىقتىم. كاتيۋشكاعا حات جازدىم دا داياشىدان اپارىپ بەرۋدٸ ٶتٸندٸم:
«كاتيۋشكا, سٷيٸكتٸم! مەنەن ەكەممەن تانىستىرۋىمدى ٶتٸنگەن ەدٸڭ. ەكەم – سەنٸڭ سول جاعىڭدا وتىرعان ادام. تاڭداعان كٷيەۋٸڭ تۋرالى ويىمدى ايتۋىمدى سۇرادىڭ. ٶتە جاقسى كٷيەۋ. ونىڭ قاسىندا باعىڭ اشىلادى».
قوناق ٷيدٸڭ يەسٸنە: «شابادان انا حانىمنىڭ جانىندا وتىرعان كٸسٸنٸكٸ», – دەدٸم.
بوزورگ الاۆي
پارسى تٸلٸنەن اۋدارعان ايناش قاسىم
