ٶتكەن جٷزجىلدىقتا ەلەمدٸ ەبٸگەرگە سالىپ, اۋمالى-تٶكپەلٸ زامان جاساعان ەكٸ بٸردەي دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ ەكەۋٸ دە جەرگە تالاس پەن ەلەمدٸك ساياسي جٷيەگە دەگەن كەلٸسپەۋشٸلٸكتەن باستالعان ەدٸ. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ ەلەمدٸك تەرتٸپ – ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس اياقتالعان سوڭ تٷزٸلگەن ەرەجە نەگٸزٸندە قالىپتاسقان. ول ٷشٸن جاھاندىق تەڭگەرٸم مەن تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋ ماقساتىندا بۇۇ قۇرىلدى. يادرولىق دەرجاۆالاردان تۇراتىن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ دە ٶز قىزمەتٸن سول كەزەڭنەن باستاعان بولاتىن.
الايدا, ۋاقىت ٶتكەن سايىن سول زاماننىڭ ەرەجەسٸمەن قالانعان تەرتٸپكە باعىنعىسى كەلمەيتٸندەردٸڭ قاتارى مەن نارازىلىعى ارتا تٷستٸ. سالدارىنان ەلەمدە «سەپاراتيزم» تەرمينٸ قايتادان ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالىپ شىعا كەلدٸ.
سەپاراتيزم – لاتىن تٸلٸندە «separatus» سٶزٸنەن شىققان, «بٶلٸنۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ياعني, بٸرتۇتاس ەلدٸڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاپ, جەكە ەل قۇرۋعا نەمەسە باسقا مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسىن قولداۋ ٷشٸن بٶلٸنۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كٶرسەتەتٸن ساياسي پروتسەسس. «سەپاراتيزم» دەگەندە نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنان بٶلٸنۋگە نيەتتٸ ساناسى باسقا يدەولوگييامەن ٶزگەرگەن, بٷلٸكشٸل قۇرىلىمنىڭ پايدا بولعانىن تٷسٸنەمٸز. تاريحقا كٶز سالساق, «سەپاراتيزمگە» دەگەن ۇمتىلىس اقش-تىڭ جەكە مەملەكەت رەتٸندە پايدا بولۋىنا ەكەلگەنٸن كٶرەمٸز.
الايدا دەل وسى ەرەكەت مۇحيتتىڭ ارعى جاعىندا ەلدەگٸ ازاماتتىق سوعىستىڭ دا ٶرشۋٸنە سەبەپ بولعان ەدٸ. جالپى كولونييالاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ ٶزٸ ەۋروپا يمپەرييالارىن بٸر عاسىردان استام ۋاقىت بٸر-بٸرٸمەن قىرقىستىرىپ, وتار ەلدەردٸ ٶزارا بٶلٸسكە سالعىزىپ, سوعىس ۇيىمداستىرىپ, تٷرلٸ تولقۋلار تۋدىرعانى بەلگٸلٸ. مىسالى, اقش-تىڭ ناپولەوننان لۋيزيانى ساتىپ الۋى يسپانييامەن ٶزارا سوعىسقا يتەرٸپ, وڭتٷستٸك شتاتتارداعى ٸشكٸ سەپاراتيزمگە جول اشقان ەدٸ. 1843 جىلى اقش مەكسيكاعا تيەسٸلٸ تەحاس شتاتىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىنداعان بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان بۇل جايت تەحاس پەن مەكسيكا اراسىنداعى اۋماقتىق داۋعا ٷنەمٸ تامىزىق بولدى. بۇنداي جاعدايدا سوعىستىڭ بولماۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. سەبەبٸ مەكسيكا ەرقاشاندا تەحاستى ٶزٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە سانادى. دەگەنمەن اۋماقتىق داۋ-داماي ٶزارا ىمىراعا كەلۋمەن رەتتەلدٸ. اتاپ ايتقاندا, اقش پرەزيدەنتٸ سايلاۋ قارساڭىندا جاڭا شتاتتى ٶزٸنە قوسۋ تۋرالى كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. تەحاس ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى جەنە اقش-تىڭ قۇرامىنا بٸر شتات بولىپ كٸرۋگە كەلٸسٸم بەرٸپ, اقش-تىڭ الدىنداعى قارىزىن ٶتەۋ ٷشٸن جەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶتەماقى رەتٸندە ۇسىندى. ال مەكسيكا بولسا كەيٸنگٸ كەزدەردە ونسىز دا تٷرلٸ مەسەلەسٸ كٶبەيٸپ, قارىزى ۇلعايعان تەحاس شتاتىنان قۇتىلىپ, ەرٸ ول ٷشٸن تٶلەم الىپ ەكٸ جەپ, بيگە شىققانداي كٷي كەشكەن ەدٸ.
ايتقانداي, سيمون بوليۆار ۇزاق سوعىستان كەيٸن ۆەنەسۋەلا مەن لاتىن امەريكاسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن يسپان ٷستەمدٸگٸنەن ازات ەتۋگە قول جەتكٸزگەنٸ بەلگٸلٸ. ماقساتى ورىندالعان سوڭ, ول ٶزٸ لاتىن امەريكاسىندا جاڭا ناپولەون بولعىسى كەلدٸ. ونىڭ بۇل ەرەكەتٸ ەرينە پارلامەنتتە كەلٸسپەۋشٸلٸك تۋدىردى. ەرينە ونىڭ قالاۋىن قولداپ, ونى ٶمٸر بويى پرەزيدەنت رەتٸندە كٶرگٸسٸ كەلەتٸندەر دە تابىلدى. الايدا قوعامنىڭ باسقا بٶلٸگٸ دەربەس اۆتونومييا جارييالاعىسى كەلدٸ.
مىسالى پەرۋ تاريحىنا ول ديكتاتور رەتٸندە ەندٸ جەنە ونى پەرۋلٸكتەر ٶمٸر بويى پرەزيدەنت بولۋ قۇقىعىنان ايىردى. وسىلايشا جاعداي شيەلەنٸسٸپ, جاۋلاپ الىنعان جەرلەر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ بٶلٸنە باستادى. ول «ۇتىمدى وي تەجٸريبە ارقىلى كەلەدٸ, ال تەجٸريبە اقىل-ويدىڭ جەتٸسپەۋٸنەن پايدا بولادى» دەگەندٸ جيٸ ايتاتىن ەدٸ جەنە بۇل دانالىق وي ونىڭ ٶزٸنٸڭ جٷرٸپ ٶتكەن جولىن دەل سۋرەتتەيدٸ.
جالپى, تاريحشىلاردىڭ ەسەبٸنشە ەلەمدە بولاتىن وسىنداي ساياسي كٷرت ٶزگەرٸستەر – قوعامداعى بۋىن اۋىسۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى دەيدٸ. مىسالى 20 عاسىردا «سەپاراتيزم» ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە بولعان كەزەڭدەر – 1918-1939, 1945-1968, 1968-1989 جىلدار ارالىعىنداعى بەلگٸلٸ بٸر تسيكلدە ورىن العان ەكەن. ياعني, ورتاشا ەسەپپەن العاندا ەربٸر 21-23 جىل سايىن قايتالانىپ تۇرعان.
سەپاراتيزم ۇعىمى سوڭعى جٷز جىل ٸشٸندە قاتتى ٶزگەردٸ. قازٸر بٸز قانداي دا بٸر ەلدٸ تۇتاس ەلەمنەن بٶلٸپ قاراي المايمىز. سوندىقتان كەز-كەلگەن بٸر ەلدەگٸ سەپاراتيزم وشاعى وعان كٶرشٸ مەملەكەتتەردەگٸ جاعدايعا ەسەر ەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن جەنە ول ەلەمدٸك جٷيەگە ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر تۋدىرا الادى. ەرينە بٷگٸنگٸ زاماندا حالىقتار مەن مەدەنيەتتەر اراسىندا قاتىپ قالعان شەكارا جوق. قازٸر ادامدار بٷكٸل ەلەم بويىنشا كٶشٸپ-قونىپ جٷرە بەرەدٸ. نەتيجەسٸندە تٷرلٸ مەدەنيەتتەر ارالاسىپ, تٷرلٸ ۇلتتار بٸر-بٸرٸمەن وتاۋ قۇرىپ جاڭا مەنتاليتەت قالىپتاستىرىپ جاتىر. نەتيجەسٸندە قانشا جەردەن دەربەس بولسا دا ٶزارا تىعىز ەكونوميكاسى بايلانىسقا تٷسكەن ەلەم ەلدەرٸ بٸر-بٸرٸنە ٶتە تەۋەلدٸ بولىپ قالدى. بۇل پرينتسيپ بارلىق مەملەكەتتەرگە تەن قۇبىلىس.
كەڭەس زامانىندا ۋكراينا مەن كاۆكازداعى سەپاراتيزم مەسەلەلەرٸ ٶزەكتٸ بولعانى بەلگٸلٸ. بۇل مەسەلەدە قازاقستان دا ٷنەمٸ نازاردا بولدى. اتاپ ايتقاندا, نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ يدەياسى, الماتى وبلىسىنداعى ۇيعىر جەنە باسقا دا اۋداندارعا دەربەستٸك بەرۋ مەسەلەسٸ جيٸ كٶتەرٸلەتٸن جەنە ول ۇدايى جاپپاي نارازىلىق تۋدىراتىن. 1991 جىلدان كەيٸنگٸ پوستكەڭەستٸك ەلدەردە سەپاراتيزم مەسەلەسٸ ۋشىعا تٷستٸ. اتاپ ايتقاندا, ەزٸربايجاندا – تاۋلى قاراباق, گرۋزييادا – وڭتٷستٸك وسەتييا جەنە ابحازييا, رەسەيدە – شەشەنستان, مولدوۆادا – پريدنەستروۆە جەنە گاگاۋزييا. ال رەسەي مەن ۋكراينا قاقتىعىسى اۋقىمى مەن قارقىنى جاعىنان ەرينە بۇلاردىڭ بارلىعىن باسىپ وزادى.
بۇل جەردە ەرەكشە ايتا كەتەتٸن مەسەلە بار. ەگەر ٶتكەن عاسىرداعى بيپوليارلىق ەلەمدە ورىن العان قىرعي-قاباق سوعىس كەزٸندە گەوساياسي قاقتىعىس تەك يادرولىق قارۋ جارىسى مەن يدەولوگييالىق ناسيحاتتا كٶرٸنٸس تاپسا, بٷگٸنگٸ ەلەم كٶپ پوليارلى جەنە ايماقتىق دەرجاۆالاردىڭ قاقتىعىسى الدىڭعى ورىنعا شىعادى. بۇنداي تٷزٸلٸم جاعدايدى تٸپتٸ شيەلەنٸستٸرە تٷسەدٸ. سەبەبٸ قاقتىعىسقا قاتىسۋشىلار سانى كٶپ جەنە ولاردىڭ ەربٸرٸمەن تٸل تابىسۋ ٶتە قيىن.
بٷگٸنگٸ قازاقستان ٷشٸن كەز-كەلگەن «سەپاراتيزم» كٶرٸنٸسٸ وپات قىلماي قويمايتىن «وبىرمەن» تەڭ. ال ەلەمدەگٸ بۇل قۇبىلىستى جۇقپالى ٸندەتپەن سالىستىرۋعا بولادى. بٷگٸندە بۇل ەرەكەت جەكەلەگەن حالىقتىڭ نەمەسە ايماقتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ دارالاۋىنىڭ كٶرٸنٸسٸن بٸلدٸرمەيدٸ, بٷگٸنگٸ جاعدايداعى «سەپاراتيزم» – ەلەمدٸك ساياسات پەن ناسيحاتتىڭ قۇرالىنا اينالىپ كەتتٸ. ال ونىڭ سالدارى تەك بٸر ەلدٸڭ اۋماعى ٷشٸن عانا ەمەس, ونىڭ جاقىن كٶرشٸلەرٸ مەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستەرٸ ٷشٸن دە جويقىن اپاتقا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. كەز-كەلگەن ەلدە ورىن العان ٸشكٸ تارتىس پەن قاقتىعىستىڭ سالدارى تەك سول ۋاقىتتا عانا ەمەس, ونىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن دە قيىندىق تۋعىزا بەرەدٸ. ەسٸرەسە ەلدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ارتقا كەتٸرٸپ, شەت ەلدەن ينۆەستيتسييا تارتۋدىڭ جولىن كەسەدٸ. كەيٸنگٸ جىلدارى جالپى ەلەمدە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىس پەن سوڭعى ەكٸ جىلداعى پاندەمييانىڭ سالدارى از بولعانداي مەملەكەتتەر اراسىنداعى مٷددەلەر قاقتىعىسى – ورتالىق باسقارۋ ساياساتىنا قارسى جەنە تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ اۋماقتىق كيكٸلجٸڭدەرٸ ەلدەردەگٸ ساياسي شيەلەنٸستٸ ٶرشٸتە تٷستٸ. بۇنداي قۇبىلىستار يسپانييادا كاتالونييا نارازىلىعى مەن باسقا دا بٸرقاتار ايماقتاردان كٶرٸنٸس تاپتى.
بۇل ورايدا, ورتالىق ازيياداعى تەرريتوريياسى ەڭ ٷلكەن جەنە ەاەو ەلدەرٸ ٸشٸندە ەكٸنشٸ ٸرٸ مەملەكەت سانالاتىن قازاقستان ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعاننان باستاپ, ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا مەن كٶپۆەكتورلى ساياسات اراسىندا تەپە-تەڭدٸكتٸ ۇستاۋعا تىرىسىپ كەلەدٸ. ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ قۇرىلىمى بويىنشا كٶپەتنوستى قوعامى بار قازاقستان «سەپاراتيزمنٸڭ» كەز-كەلگەن كٶرٸنٸسٸن ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن قۇبىلىس دەپ تانيدى.
ۋكراينانىڭ شىعىسىندا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ دەم بەرۋٸمەن ورىن العان سەپاراتيزم كٶرٸنٸستەرٸ – رەسەيدٸڭ سولتٷستٸك اتلانتيكالىق اليانس بلوگىمەن تەكە-تٸرەسٸ مەن ۋكراينانىڭ ٶز ٸشٸندەگٸ بيلٸكتٸڭ ەلسٸرەۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەسكەري شيەلەنٸسكە ەكەلٸپ, ەلەمدٸ ازىق-تٷلٸك, كٶشٸ-قون جەنە تٸپتٸ يادرولىق قاۋٸپكە يتەرمەلەپ وتىر. بۇل رەتتە, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 76-سەسسيياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ تاراپتاردى بەيبٸت كەلٸسسٶزگە شاقىرا سٶيلەگەن سٶزٸندە مەملەكەتتەردٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان بولاتىن.
ۋكرايناداعى كيكٸلجٸڭنەن بٶلەك, اۋعانستانداعى تەرەڭ گۋمانيتارلىق داعدارىس تا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن قاتەر تٶندٸرۋدە. بۇل رەتتە, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمدار ٷشٸن ٶڭٸرلٸك الاڭعا اينالىپ, ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەپٸلٸ بولۋعا ەلەۋەتٸ دە, تەجٸريبەسٸ دە جەتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى بۇل مەسەلەدە: «ٶتكٸر گۋمانيتارلىق جاعداي بٸزدٸڭ باستى باسىمدىعىمىز بولۋى تيٸس. بۇۇ مەكەمەلەرٸ مەن باسقا گۋمانيتارلىق ۇيىمدار قاۋٸپسٸز جەنە كەدەرگٸسٸز گۋمانيتارلىق قول جەتٸمدٸلٸككە دەر كەزٸندە يە بولۋى تيٸس. الماتى قالاسىندا ۇسىنىلعان بۇۇ ٶڭٸرلٸك حابىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستان باستاماسى وسى ماڭىزدى ميسسييانى ورىنداۋعا ىقپال ەتە الار ەدٸ. بٸز بۇۇ-مەن, كٶرشٸلەرٸمٸزبەن جەنە ۇيىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىنبىز» دەگەن بولاتىن.
بٸزدٸڭ تەرريتورييالىق كٶرشٸمٸز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ٷشٸن دە سەپاراتيزم قاۋپٸ ٶتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە, 1993 جىلى قازاقستانمەن بٸرٸگٸپ قول قويعان ەكٸجاقتى شارتتا «سەپاراتيزم» قاۋپٸ تەرروريزم مەن ەكسترەميزممەن بٸرگە تۇراتىن «ٷش نەگٸزگٸ زۇلىمدىق» قاتارىندا كٶرسەتٸلگەن. سەبەبٸ قىتاي ٷشٸن ونىڭ مەملەكەتتٸك بٸرتۇتاستىعىن كٶرشٸ مەملەكەتتەردٸڭ مويىنداۋى ٶتە ماڭىزدى ەدٸ. سوندىقتان جوعارىدا اتالعان «ٷش زۇلىمدىققا» قارسى كٷرەس قازاقستان مٷشەلٸگٸنە كٸرگەن شىۇ قىزمەتٸنٸڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى.
بٸراق سەپاراتيزممەن كٷرەستٸ قارۋلى قاقتىعىسقا جەتكٸزبەي قالاي جٷرگٸزۋگە بولادى? جالپى قاراعاندا سوعىس ەرەكەتتەرٸ جٷرٸپ جاتقان ۋاقىتتا دا كەلٸسسٶز ٷستەلٸنە وتىرىپ, مەسەلەنٸ تالقىلاۋعا بولاتىنى بەلگٸلٸ. مىسال رەتٸندە, مولدوۆا گاگاۋزييامەن, رەسەي شەشەنستانمەن وسىلاي جاساعانى بەلگٸلٸ.
جالپى ەلەمدٸك قاۋىمداستىق مۇنداي قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جەنە ول ورىن العان جاعدايدا ونىمەن قالاي كٷرەسۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىستاردى بۇرىننان ەزٸرلەپ قويعان. ول ٷشٸن ٶز اۋماعىندا دا, كٶرشٸلەس ەلدەردە دە سەپاراتيزم كٶرٸنٸستەرٸنٸڭ بولعانىن قالامايتىن مەملەكەتتەر مىناداي نورمالاردى ساقتاۋى قاجەت:
- بۇۇ-نىڭ 3 قاعيداتى – ياعني, مەملەكەتتەردٸڭ ەگەمەندٸك تەڭدٸگٸن ساقتاۋ, اۋماقتىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ جەنە مەملەكەتتەردٸڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸ;
- ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸ;
- ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸ.
بىلاي قاراعاندا قاراپايىم عانا قاعيدالار. الايدا, ەدەتتە بولاتىنداي قاراپايىم ۇستانىمداردى ساقتاۋدىڭ ٶزٸ قيىندىق تۋعىزىپ جاتادى. دەگەنمەن, بۇل مەسەلە بويىنشا ەقىۇ ەزٸرلەگەن جەكە قۇجاتتار دا بار. ەگەر ولاردى ساقتاي بٸلسە ەلدەگٸ سەپاراتيزمنٸڭ دامۋىنا جول بەرمەۋگە ەبدەن بولادى. ولار:
- تٸل سالاسىندا از ۇلتتاردىڭ قۇقىعى تۋرالى وسلو ۇسىنىستارى;
- ەر تٷرلٸ قوعامداردى بٸرٸكتٸرۋ بويىنشا ليۋبليانا ۇسىنىستارى;
- كٶپۇلتتى قوعامداعى پوليتسييا قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ۇسىنىستار;
- از ۇلتتاردىڭ بٸلٸم الۋ قۇقىقتارى تۋرالى گااگا ۇسىنىستارى;
- از ۇلتتاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرگە تيٸمدٸ قاتىسۋى تۋرالى لۋند ۇسىنىستارى;
- مەملەكەتارالىق قاتىناستارداعى از ۇلتتار تۋرالى بولتسان ۇسىنىستارى.
بۇل ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى دا ٶكٸنٸشكە وراي, تٷرلٸ قاقتىعىستاردىڭ سالدارىنان تٶگٸلگەن قان, شىققان جان تەجٸريەسٸ نەگٸزٸندە جازىلعان. سوندىقتان بۇعان جٷردٸم-باردىم قاراماعان جٶن. ۇلتارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ ٷشٸن جۇمسالاتىن كٷش-جٸگەر, باستالىپ كەتكەن جانجالدى توقتاتۋ جەنە ونىڭ سالدارىن جويۋعا قاجەتتٸ رەسۋرستان ون ەسە از بولاتىنىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ سەپاراتيزمنٸڭ كەز-كەلگەن تٷرٸن قولداماۋ تۇرعىسىنداعى ۇستانىمى – حالىقارالىق قۇقىقتى ساقتاۋ عانا ەمەس, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ەبدەن زەردەلەنگەن شەشٸم. بٸز ەلەمگە وسى ۇستانىمدى ناسيحاتتاۋ مەن تاراتۋ ٷشٸن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن ٷنەمٸ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك.
