جىلاۋلى بولدى, زارلى بولدى. قالىڭ قازاق اتاسى اباي, ەرٸسٸ اقتايلاقتان, بەرٸسٸ تىنىشتىقبەكپەن جالعاسار سٶز سٷلەيلەرٸن جاقسى بٸلەر. قاراۋىل تۋدىرعان ۇلىلار جايلى سٶز بٶلەك تە, شاھار سۇڭقارلارى جايلى ەڭگٸمە تٸپتەن باسقا. كٶزٸ قاراقتى وقىرمان دۇرىس ۇعىنسىن سەمەيدٸ ەسپەتتەپ ەلدەنە تابايىق دەگەن ويدان اۋلاقپىز. بولماعاندى بولدى دەۋ ەدەبيەت-ارعا جات قىلىق. مۇندا دا تاڭ اتىپ, كٷن باتادى. ايتپاعىمىز - ايتىلماعان ەڭگٸمە, بٸز جيٸ اۋىزعا الا بەرمەيتٸن, اينالىپ ٶتەر - اقيقات قانا. ٶيتكەنٸ قاشاندا جاقىن تاۋدىڭ بيٸكتٸگٸ بايقالمايدى.
سەمەي - الاشتىڭ استاناسى. ەرينە, ارقا تٶسٸندەگٸ كەشەگٸ ابىلاي اق تۋ قاداعان مەكەندەگٸ ارۋ استانامىز جاڭا قازاقستاننىڭ - جاڭا بەتپەردەسٸ. سەمەي سول الاش اتتى اسىل ۇعىمنىڭ العاش اۋىزدانعان جەرٸ. سەنبەسەڭٸز تاريحتى پاراقتاڭىز.
قازٸرگٸ سەمەيدٸڭ جاڭا سەمەي اتالاتىن بٶلٸگٸ «الاش قالاسى» اتالعان. الاش ارىستارى تۋدى وسىندا تٸكتٸ. سۇلتانماحمۇت وقۋعا كەلدٸ, مۇحتار ەۋەزوۆ پەن جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ قازاقتىڭ تۇڭعىش باسپاسٶز قارلىعاشتارىنىڭ بٸرٸ سانالاتىن «سارىارقا» (قازٸرگٸ «سەمەي تاڭى») مەن «اباي» جۋرنالىنىڭ تۇساۋىن كەستٸ. ول ول ما, مٸرجاقىپ بٸراز ۋاقىت تٷرمەدە وتىرسا, احاڭ احمەت بايتۇرسىنوۆ جارى بادريسافامەن (الەكساندرا) نەكەسٸن قيدى. ق.مۇڭايتپاسوۆ ٶنەر كٶرسەتسە, ەن كورولٸ ەمٸرە پاريجدەگٸ تۇڭعىش ەكسپو كٶرمەسٸنە ٶزٸ تۋعان سەمەيدەن اتتاندى. جۇرت بٸلە بەرمەس بٸراز جاي بۇل عانا ەمەس, سەمەي - قازاق تەاترىنىڭ وشاعى. 1914 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆ ٶزٸ باس بولىپ ەيگەرٸمنٸڭ جايلاۋى ويقۇدىقتا «ەڭلٸك-كەبەك» پەساسىن ساحنالايدى. سۋفلەر دە, رەجيسسەر دە مۇحاڭنىڭ ٶزٸ.
قازاق فۋتبولى شە? قازاق فۋتبولى دا سەمەيدٸ باستاۋىم دەپ بٸلەدٸ. 1913 جىلى قۇرامىنداعى ەڭ بٸرٸنشٸ قازاق ويىنشى دا مۇحاڭ بولعان يارىش (جارىس) قازاق-تاتار فۋتبول كومانداسى دا دەل وسى جەردە قۇرىلىپ ەدٸ. ەسەتپەن ايتىساتىن كەمپٸرباي اقىن مەن سەبيت دٶنەنتاەۆ سەكٸلدٸ بٸرتۋار الىپتارعا دا سەمەي توپىراعى بۇيىرعان. قادام اتتاساڭ تاسى سىبىرلاپ كويا بەرەر قارت شاھار بولسا شەش كٶڭٸلٸمنٸڭ جۇمباعىن دەگەندەي ەدٸل تارازى - ۋاقىتقا ٶز مارجانىن ساقتاپ جاتىر.
تەك جاس ۇرپاق سەمەي دەگەندە سەلت ەتٸپ, مۇراجايدان كٶرەتٸن ەمەس, كٶنەنٸڭ كٶزٸندەي, ٶتكەننەن ٶتكەل بولىپ سىر اقتاراتىن تٸرٸ جەدٸگەرلٸكتەردٸ باعالاي بٸلسە بولعانى دا. شاھاردىڭ قازاق ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ شىراق مايى ەكەنٸن ايتقاندا بٷگٸندە ەرەكشە گٷلدەنٸپ, كٶركەيگەن كەرەكۋ مەن ٶسكەمەن, سەمەيدٸڭ ەنشٸ الىپ, بٶلەك شىققان بەل-بالاسى دەسە دە بولادى. حوش,بٸسٸمٸللە كٸرٸسپەنٸ اياقتاپ, نەگٸزگٸ ايتپاعىمىزعا كٶشەيٸك.
سەكسەنٸنشٸ جىلدارىستۋدەنتتٸك ٶمٸرٸن باستاعان جاستار سەمەيدٸڭ مەديتسينا, مال دەرٸگەرلٸك, تەحنولوگييالىق ينستيتۋتتارىنان بٸلٸم الدى. وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ەڭ بەدەلدٸسٸ ەرينە پەداگوگيكالىق ينستيتۋت بولاتىن-دى. ۋنيۆەرسيتەت تٷگٸل, ونىڭ اتاۋى تاڭسىق كەزدە سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭاتاعى ايبارلى شاق. قازٸر مەكتەپتە ۇزاق جىلدار شەكٸرت تەربيەلەپ, قۇرمەتتٸ ەڭبەك دەمالىسىنا شىعىپ وتىرعان قارت ۇستازدار مۇنىمەن تولىق كەلٸسەر. قويشىسىنىڭ ٶزٸ «جۇلدىز» جۋرنالىن قونىشىنا سالىپ وقيتىن سول جىلدارى ەدەبيەت پەن ٶنەر تٶردەن ورىن الدى.
شىعىستاعى ەدەبيەت –ٶمٸرٸم دەر, قولىنا قالام العان قازاقتىڭ قارا كٶز جاستارى سول پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ ماماندىعىنا اسىقتى. سەبەپ ول - سٶز كەستەسٸن ٷيرەتكٸش اباي جەرٸنٸڭ باعانالى ورداسى ەدٸ.
بىلتىر سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا 80 جىل تولدى. ايتۋلى, مەرەيلٸ داتاعا وراي سول باعانالى وردا, باستى وردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ, قازٸرگٸ سەمەي قالاسىنىڭ شەكەرٸم اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ ماماندىعى تۋرالى بٸراز جايدى ەگجەي-تەگجەيلٸ بولماسا دا قال قادٸرٸمٸزشە بايانداعىمىز كەلدٸ.
العاشىندا سەمەي وبلىستىق وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ پەن مۇعالٸمدەرٸن دايارلايتىن كۋرس رەتٸندە ۇيىمداسقان ينستيتۋتتىڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ بٶلٸمٸ 1939 جىلى بوي كٶتەرەدٸ.
تالاپتىنى قاناتتىعا جالعاعان فاكۋلتەت باسشىلىعىندا, ۇستازدىق قىزمەتٸندە دە تالايلى تۇلعالار تۇردى.
قايىم مۇحامەدحانوۆ - فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى جان. ابايتانۋشىلار كٶبەيٸپ كەتكەن تۇستا نەسٸپبەك اعانىڭ «ابايدى بٸلەم دەۋشٸ كٶپ, بٸراق بٸلگٸرٸ از» دەگەنٸ بار. ال قايىم - ابايتانۋدىڭ اتاسى, اباي سٶزٸن بٷگٸنگٸ كٷنگە امان جەتكٸزۋشٸ. ابايدى, ونىڭ اقىندىق مەكتەبٸن اراشالايمىن دەپ جان ۇشىرعان, سول ٷشٸن 25 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ كارلاگقا ايدالعان, قازاق كسر تۇڭعىش گيمنٸڭ اۆتورى بولىپ, بٸراق كٶزٸ تٸرٸسٸندە ەشبٸر مەملەكەتتٸك ناگراداعا ۇسىنىلماي كەتكەن كەمەل دە قاراپايىم عالىم. فاكۋلتەت شاڭىراعىنىڭ بيٸك بولۋى - قايىمداي قايسار كەمەڭگەردەن بوساعا بەرٸكتٸگٸن الۋىنان با دەرسٸڭ. مۇحامەدحانوۆ سەمەيدە بٸر ٶزٸ بٸر مەكتەپ بولدى, ٶزٸ سيياقتى ەرلەردٸ ماڭىنا توپتاستىرا دا بٸلدٸ.
قارا جولدىڭ ٶزٸنەن ەركٸمدەر تايعان, جەر-جەردە بارلىق قازاق بٶلٸمدەرٸ جابىلىپ جاتقان الماعايىپ كەزەڭدە سەمەي بٶلٸمٸن الىپ قالۋعا مۇحامەدحانوۆتان كەيٸن بارىن سالعان تاعى ەكٸ تۇلعا بولعان. بٸرٸ تٸلشٸ مامان -جۇماعالي شەكەنوۆ تە, ەكٸنشٸسٸ مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆتٸڭ نەمەرەسٸ, اسىلدىڭ سىنىعى, تەكتٸنٸڭ تۇياعى قازٸردە ەڭبەگٸ شەكٸرتتەرٸمەن جالعاسىن تاپقان قۋاندىق فازىلۇلى بولاتىن. عۇمىرنامانىڭ وسىناۋ بەتتەرٸن پاراقتاعاندا قىرىن كٶزقاراسقا ۇشىراعان تۋعان تٸلٸڭنٸڭ كٶرگەن زەبٸر-جاپاسىنان بويىن تٷرشٸكسە, ەكٸنشٸلەي ەل سەنگەن ەرلەر بارىنا قۋاناسىڭ.
قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ – سەمەيدٸڭ سٶز سارايى ٸسپەتتٸ. ەر جىلدارى تٷلەگەن تٷلەكتەرگە قاراپ فاكۋلتەتتٸڭ ۇستازدار ۇستاحاناسى عانا ەمەس كٸلەڭ مايتالماندار مەن سايىپقىرانداردىڭ ۇياسى بولعانىن اڭعاراسىڭ. ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ, قانيپا بٸتٸباەۆا, عاريفوللا ەسٸم, كەمەن ورازالين سىندى اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸ مەن التىننىڭ ەرەكشە قورىتپاسىنداي اقىندار ەبۋبەكٸر قايران, تٶلەگەن جانعاليەۆ, مەرعالي يبراەۆ, تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى ٶمٸرلەرٸنٸڭ ستۋدەنتتٸك كەزەڭٸ وسىندا سايراپ جاتىر.
جۋرناليستيكانىڭ جامپوزدارى ەلٸبەك قاڭتارباي, بولات كەكٸبالا, ەۋرازييا بٸرٸنشٸ ارناسىندا تٸلشٸلٸكتە جٷرگەن جاس تالانت ايجان ٸليياسقىزى «تٶرتٸنشٸ بيلٸككە» وسى جەردەن جولداما العان.
ٶنەردٸڭ التىن دٸڭگەگٸ ايتىستا «جٷرسٸننٸڭ جٷيرٸكتەرٸ» اتالىپ, كەشەگٸ ساپارعاليدان سوڭ سۇلۋ سٶز ساپىرعان ايتىسكەرلەردٸڭ جەلٸسٸ دە قارا شاڭىراقتان تارامدالادى. سەرٸك قۇسانباەۆ, رينات زايىتوۆ, سارا توقتامىسوۆا, ەسەم ەرەجەقىزى, قارلىعاش ەۋبەكٸروۆا مەرەنٸ سان كەستٸ.
قازاق عىلىمىنىڭ ەكٸ الىبى باستاۋىندا تۇرعان فاكۋلتەت بيىل قازاقستان جوو اراسىندا ٶتكٸزٸلگەن تەۋەلسٸز رەيتينگ بويىنشا الماتى مەن قاراعاندىدان سوڭ 3 ورىنعا جايعاسقان.
قازٸر فاكۋلتەتتە ەكٸ كافەدرا جۇمىس جاسايدى. بٸرٸنشٸسٸ – باستاۋىندا پروفەسسور, ارداگەر ۇستاز, عاجايىپ تٸلشٸ مامان قينايات شاياحمەتۇلى تۇراتىن قازاق تٸلٸنٸڭ تەوريياسى مەن ەدٸستەمەسٸ كافەدراسى. عىلىمي زەرتتەۋشٸلٸك جۇمىستارىنىڭ تەورييالىق بٶلٸگٸ جٷز جيىرما, تەجٸريبەلٸك-كٶپشٸلٸك سيپاتتىق بٶلٸگٸ ەكٸ جٷزدەن استام اتالىم قۇرايتىن قينايات شاياحمەتۇلىنىڭ ەسٸمٸنٸڭ تٸلشٸ ماماندار اراسىنداعى تانىمالدىلىعىنا بايلانىستى مىناداي بٸر تاماشا وقيعا بار. الماتىعا اسپيرانتۋراعا وقۋعا اتتانعان سەمەيلٸك جاس بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ قينايات شاياحمەتۇلىنان دەرٸس العاندارىن ەستٸگەندەەش سىناقسىز قابىلداي بەرەدٸ ەكەن. وتىز جىل بويى كافەدرا مەڭگەرۋشٸلٸگٸن اتقارعان تولاعاي ەڭبەك يەسٸ تەلشٸ قاۋىم ٷشٸن قاشاندا - تاۋ تۇلعا.
ەكٸنشٸ كافەدرا – قازاق ەدەبيەتٸ كافەدراسى. ەسٸگٸ جابىلماي ەركٸندٸكتٸ سٷيەتٸن, ەلپەك ورىن. بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ شەكٸرتٸ, سانالى عۇمىرىن سۇلتانماحمۇتتانۋعا ارناعان, سەمەيدەگٸ «ەسپەنبەتوۆ مەكتەبٸنٸڭ» نەگٸزٸن سالۋشى اراپ ەسپەنبەتوۆ- كافەدرانىڭ قۇرمەتتٸ پروفەسسورى.
كافەدرانىڭ ەركٸندٸكتٸ سٷيەتٸن سەبەبٸ مۇندا اقىندار ورتالىعى بار. الدىڭعى اقىن اعالاردىڭ سارا جولىن جالعاپ جازبا اقىن ستۋدەنتتەر «جەبە» ٷيٸرمەسٸن اشقان. ۇلان ساعاديەۆ, قالالىق «داريعا-اي» جاستار تەاترىنىڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ باۋىرجان يگٸلٸك, اباي اتىنداعى تەاتردىڭ ەدەبي بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ مەرەي قارتوۆ سيياقتى رەسپۋبليكاعا تانىمال جاس اقىندار «جەبەدە» ۇشتالدى.
بٸرازى قازاق ٶلەڭٸنٸڭ قامباسىنا جاۋقازىن جيناقتارىن قوستى. كافەدرا وقىتۋشىسى مۇرات يمانجاپاروۆ باسقاراتىن «ٷش بيٸك» باسپاسىنىڭ «جاس اقىندار انتولوگيياسى» سەريياسىمەنقازٸردە ەرتٸس ٶڭٸرٸ گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ مەدەت دەمەجاننىڭ «كٶكتٷرٸك», مەرەي قارتوۆتىڭ «ەسٸمٸڭ سەنٸڭ», جۇلدىزاي ىسقاقتىڭ «مەن دەپ بٸلگەيسٸڭ», قۋات قيىقبايدىڭ «كٶكتەمدەگٸ كٶلەڭكە» جيناقتارى ستۋدەنتتٸك شاقتا جارىق كٶرٸپ ٷلگەردٸ.
ال جۋىردا قالالىق مەدەنيەت سارايىندا «جەبەنٸڭ» كەزەكتٸ قىرانى ماماندىقتىڭ 1 كۋرس ماگيسترانتى ارمان شەريزاتتىڭ «تەڭٸرقۇت» جىر جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ. تۇساۋكەسەرگە ارنايى كەلگەن بەلگٸلٸ فيلوسوف جازۋشى, سەناتور عاريفوللا ەسٸم مەن ابايتانۋشى تٶكەن يبراگيموۆ جاڭا لەپ, جاڭا سەرپٸن ارماننىڭ پوەزيياسىنا اق جول تٸلەدٸ. تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى: «ارمان ٶلەڭٸ – اقىلىڭىزدى ەنتەك جايقالتىپ, تٸلٸڭٸزدٸ دەكٷرمەپ تاستارلىق قۋاتقا يە بەستٸ قىمىزداي» دەپ باعا بەردٸ
جاس اقىنعا باتا بەرگەن عاريفوللا ەسٸم دە, تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلى دا قارا شاڭىراقتى بٸتٸرگەن اعا بۋىن ەكەنٸنە قاراپ, بٷگٸنگٸ جاس اقىن ارمانعاقاراپ سول بٸر قاسيەت پەن كيەنٸڭ باۋى ەلٸ ٷزٸلمەگەنٸنە كٶز جەتكٸزگەندەي بولدىق. ات اۋناعان جەردە تٷك قالادى دەگەن وسى شىعار. سەمەي قالاسىنىڭ شەكەرٸم اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ, فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» ماماندىعى –سەمەيدٸڭ سٶز سارايى دەۋگە سىيىپ تۇر. جاساي بەر, سەمەي جەرٸنٸڭ سٶز سارايى!!!
اياۋلىم شايماردانوۆا
