– رٷستەم مۇحتارۇلى, قازٸر بٸزدە عانا ەمەس, جالپى ەلەمدە جٷرەك قان تامىرلارى اۋرۋلارىمەن اۋىراتىندار, ودان كٶز جۇماتىندار سانى تىم كٶپ ەكەن. بۇنىڭ باستى سەبەبٸ نەدە? بۇل اۋرۋمەن اۋىراتىندار سوڭعى كەزدە نەگە كٶبەيٸپ كەتتٸ?
– شىنىندا دا, جٷرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى بٸزدە عانا ەمەس, ەلەمدە كٷردەلٸ مەسەلەگە اينالىپ وتىر. مۇنىڭ باستى سەبەبٸن ناقتى ەشكٸم ايتا المايدى. اۋرۋعا شالدىعۋدىڭ ەرتٷرلٸ سەبەپتەرٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, ەكولوگييا. ونىڭ جٷرەككە ەسەرٸ از ەمەس. كەيبٸر يندۋستريالدى قالالاردا جٷرەكتٸڭ يشەمييالىق اۋرۋلارى, ٶكپە اۋرۋلارى, ت.ب. اۋرۋلاردىڭ تٷرلەرٸ كٶپ بولادى. زاۋىتتاردان شىعاتىن زيياندى قالدىقتار اۋانى بۇزىپ, تابيعاتتى لاستايدى. نەتيجەسٸندە, ادامدار جٷرەك تالماسىنا ۇشىراپ, قان قىسىمى كٶتەرٸلەدٸ. ينسۋلت, ينفاركت اۋرۋلارىنا شالدىعادى.
ەكٸنشٸدەن, قازاقستاندا كارديولوگييا, كارديوحيرۋرگييا سالاسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. اۋرۋدى دەر كەزٸندە انىقتايتىن دياگنوستيكا تەسٸلدەرٸ دە جاقسى جولعا قويىلعان. قازٸر ەر اۋىلدا ەكگ مەن ەحوكارديوگرافييا بار. ماماندار دا كٶبەيدٸ, ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ دە جوعارىلاپ كەلەدٸ. دەرٸگەرلەر اۋرۋدىڭ بەلگٸلەرٸن دەر كەزٸندە انىقتاپ, ناۋقاستى وبلىسقا نەمەسە ٸرٸ قالالارعا جولدامامەن جٸبەرەدٸ. مۇندا ناقتى دياگنوستيكا جاسالىپ, اۋرۋدىڭ تٷرٸ انىقتالىپ, دەر كەزٸندە ەم-شارا جاساۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى.
بٸزدە بٸر وپەراتسيياعا ٷكٸمەت تاراپىنان 1 ملن. 800 مىڭ تەڭگە بٶلٸنەدٸ. وتا جاسايتىن اپپارات, قوندىرعىلاردىڭ بارلىعى اقش, ەۋروپا, رەسەيدەن ەكەلٸنگەن. ولاردىڭ باعاسى تىم قىمبات. ماماندارىمىزدى دامىعان ەلدەرگە جٸبەرٸپ, تٸپتٸ, شەت ەلدەن مىقتى پروفەسسورلاردى وسىندا شاقىرتىپ, ماستەر-كلاسستار ۇيىمداستىردىق.
– ونىڭ ٷستٸنە, قازٸر جٷرەك تالماسىمەن اۋىراتىندار جاسارىپ بارادى. بۇرىن بۇل اۋرۋعا 60-تان اسقان, 70-كە جەتكەندەر عانا شالدىعاتىن بولسا, بٷگٸندە 20-نىڭ ٷستٸندەگٸلەر دە دەرٸگەردەن كٶمەك سۇرايتىن بولدى. تٸپتٸ, جاڭا تۋعان نەرەستەلەر دە جٷرەك اۋرۋىمەن اۋىرادى. بۇعان نە دەيسٸز? نەگە بۇل اۋرۋ تىم جاسارىپ بارادى?
– كەيبٸر جٷرەك اۋرۋلارى رەۆماتيزمگە بايلانىستى بولىپ جاتادى. ەگەر ۋاقىتىندا ەمدەلمەسە, ول اسقىنىپ كەتەدٸ دە, جٷرەككە شابادى. جٷرەكتٸڭ كلاپاندارى بۇزىلادى. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر ينفاركت اۋرۋى جاس جٸگٸتتەردە دە كەزدەسەتٸن بولدى. وعان سترەسس, ەكولوگييا, ارتىق سالماق, ادامنىڭ جەگەن تاماعى دا ەسەر ەتەدٸ. شىنىندا دا, بۇل اۋرۋ تٷرٸ قازٸر جاسارىپ بارادى. قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايدى, جۇمىسسىزدىق, ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك ادامداردىڭ جٷيكە جٷيەسٸن شارشاتادى, دەرمەنسٸزدٸككە ۇشىراتىپ, دەپرەسسيياعا تٷسٸرەدٸ. مۇنداي كەزدە كٶپشٸلٸك ادامدار سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن قالىپتاستىرماق تٷگٸلٸ, ٶز دەنساۋلىعىنا قاراۋعا مۇرشاسى دا بولمايدى. ونىڭ ٷستٸنە, بٸزدٸڭ حالىقتىڭ مەنتاليتەتٸ دە ەرەكشە. بٸزدٸڭ قازاق اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ەشۋاقىتتا ٶزدٸگٸنەن دەرٸگەرگە بارىپ تەكسەرٸلمەيدٸ. ەسٸرەسە, قازٸرگٸ «باي مەن كەدەيگە» بٶلٸنگەن قوعامدا بۇل مەسەلە تٸپتەن ۋشىعىپ كەتتٸ. بايلاردىڭ ۋاقىتى جوق, ال كەدەيلەردٸڭ ەمدەلۋگە جاعدايى جوق.
ال, تۋابٸتتٸ جٷرەك اۋرۋىنا شالدىعۋدىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸ, بالاعا ەكە-شەشەسٸنٸڭ دەنساۋلىعى ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. اتا-اناسىنىڭ ماسكٷنەمدٸگٸ, اۋرۋشاڭدىعى, قان اينالىسىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ بالاعا ەسەر ەتەدٸ. ونىمەن قوسا, جٷكتٸ ەيەل اياعى اۋىر كەزدە قان ازدىق, تۇماۋ, تٷرلٸ جۇقپالى اۋرۋلارمەن, جىنىستىق قاتىناستار ارقىلى جۇعاتىن اۋرۋلارمەن اۋىرسا, قۇرساقتاعى بالانىڭ جٷرەك قالقانشالارى مەن قاقپاقشالارى تولىق دامىمايدى. سوندىقتان ەر ادام ٶز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراعانى جٶن.
–ەلٸمٸزدە كارديوحيرۋرگ مامانداردىڭ جاعدايى قالاي? ايلىق-جالاقىلارىڭىز جەتكٸلٸكتٸ مە?
–جاسىراتىنى جوق, باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا بٸزدە جالاقى از تٶلەنەدٸ. قازاقستاندا دەرٸگەرلەردٸڭ ايلىعى مەز ەمەس. مەسەلەن, مەن يتالييادا بولدىم. ونداعى ورتالىقتار زاماناۋي اپپاراتتارمەن جابدىقتالعان, قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ دە جاقسى جولعا قويىلعان. سالىستىرمالى تٷردە ايتاتىن بولساق, بٸزدە ەگەر بٸر وپەراتسيياعا 1 ملن. 800 مىڭ تەڭگە بٶلٸنسە, وندا 25000-30000 ەۆرو تٶلەنەدٸ. مەملەكەت ولارعا تىم جوعارى قاراجات بەرەدٸ. ال, اقش-تا بٸر وپەراتسيياعا 40000-50000 دوللار بٶلٸنەدٸ. ەرينە, ونىڭ بٸر بٶلٸگٸ دەرٸگەرلەردٸڭ ايلىعىنا جۇمسالادى. يتالييادا رەزيدەنتۋرادان ٶتٸپ جاتقان دەرٸگەرلەردٸڭ ٶزٸ 2000 ەۆرو ايلىق الادى. ال, بٸزدە ارنايى ماماندانعان دەرٸگەرلەردٸڭ ٶزٸ ونداي جالاقى المايدى. شىنى كەرەك, بٸزدەگٸ رەزيدەنتتەردٸڭ ٶزٸ 50 مىڭ تەڭگە الادى. سوندىقتان, دەرٸگەرلەردٸڭ ايلىق-جالاقىسى الداعى ۋاقىتتا رەتتەلەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸن.
– جاس مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن شەتەلدەرگە جٸبەرٸپ تۇراسىزدار ما?
– قازاقستاندا كارديوحيرۋرگييا سالاسى ماماندارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ – جاستار. ٶيتكەنٸ, بۇل سالا سوڭعى ون جىلدىڭ ٸشٸندە عانا جاقسى دامىپ كەلەدٸ. بٸز جىلىنا جوق دەگەندە, تٶرت رەت ماسستەر-كلاسستار ٶتكٸزٸپ تۇرامىز. شەت ەلدەن مامانداردى شاقىرتىپ, تەجٸريبە الماسامىز. جاقىندا عانا يتالييادان بٸلٸكتٸ دەرٸگەرلەردٸ شاقىرىپ, وسىندا كەزدەستٸك. رەسەيدەن, گەرمانييادان, گوللاندييادان دا بٸلٸكتٸ دەرٸگەرلەر كەلٸپ كەتتٸ. ولار ٶز سالاسىن جەتٸك مەڭگەرگەن ماماندار. ەگەر ورتالىقتا جاڭا وپەراتسييا ەنگٸزەمٸز دەسەك, وندا بٸزگە ەلەمدەگٸ ەڭ جاقسى ماماندى شاقىرتۋعا تۋرا كەلەدٸ. سونداي تالاپ قويىلعان. ولاردى شاقىرىپ, بٸرنەشە وپەراتسييا جاسايمىز. بٸر وپەراتسييانى ول ٶزٸ ٸستەيدٸ دە, قالعاندارىن بٸز جاسايمىز, ول تەك قاراپ, كٶمەك جاساپ تۇرادى. جاڭا وپەراتسييالار وسىلاي ەنگٸزٸلەدٸ. ونىمەن قوسا, جاس مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ولاردى شەت ەلدەرگە دە جٸبەرٸپ تۇرامىز. مەسەلەن, مەن بۇعان دەيٸن نوۆوسيبيرسك وبلىسىندا جۇمىس ٸستەدٸم. وندا اكادەميك ە.ن. مەشالكين اتىنداعى قاناينالىم پاتولوگيياسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار. ماماندارىمىزدى سول جاققا دا جٸبەردٸك. تٸپتٸ, گەرمانيياعا, گوللانديياعا بارىپ كەلدٸ. قازٸر ەلەمدەگٸ ەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ اعىلشىن تٸلٸن قولدانادى. وسى رەتتە بٸزدٸڭ كارديوحيرۋرگتەردٸڭ 50 پايىزى اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرگەن. باسقالارى دا قالىس قالماي, ورتالىققا تٸل ماماندارىن شاقىرىپ, ارنايى وقىتىپ وتىرمىز.
– شەت ەلدە جۇمىس ٸستەگٸڭٸز كەلمەي مە? «بۇل جاقتا دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسى از» دەپ كەيدە كەتٸپ قالعىڭىز كەلەتٸن سەتتەر بولا ما?
– قازاقستاندا مەكتەپتٸ بٸتٸرگەننەن كەيٸن مەن رەسەيگە بارىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تٷستٸم. نوۆوسيبيرسك مەملەكەتتٸك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىدىم. اكادەميك ە.ن. مەشالكين اتىنداعى قان اينالىم پاتولوگيياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا رەزيدەنتۋرادان ٶتتٸم. كەيٸن سول ينستيتۋتتا جۇمىس ٸستەدٸم. ينستيتۋت ديرەكتورى, اكادەميك, پروفەسسور الەكساندر كاراسكوۆپەن بٸرگە ٷنەمٸ وپەراتسييالارعا قاتىسىپ جٷردٸم. ول مەنٸ ٶزٸنە جاقىن تارتتى, تٸپتٸ, «وسىندا قال, جۇمىس ٸستە, عىلىممەن اينالىس» دەدٸ. سوندا جۇمىس ٸستەپ, بٸراز تەجٸريبە جينادىم. كەيٸن ول جاقتان كٶپ نەرسە ٷيرەنگەنٸمدٸ سەزدٸم. مۇنىمەن توقتاپ قالماي, جاڭا تەسٸلدەردٸ, وپەراتسييانىڭ كٷردەلٸ تٷرلەرٸن مەڭگەرگٸم كەلدٸ. سوندىقتان قوسىمشا كۋرستار ٸزدەي باستادىم.
بٸراق, رەسەيدە بٸزدٸكٸ سەكٸلدٸ جاستاردىڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان «بولاشاق» سەكٸلدٸ باعدارلاما جوق. مەنٸڭ بٸر ريزا بولاتىنىم, قازاقستاندا كەز كەلگەن جاس مامان ٶزٸنٸڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرگٸسٸ كەلسە, «بولاشاق» باعدارلاماسىنا قۇجاتتارىن ٶتكٸزٸپ, شەت ەلدە وقۋىنا مٷمكٸندٸك جاسالعان. ال, رەسەيدە جاستار شەت ەلگە بارىپ بٸلٸمٸن شىڭداعىسى كەلسە, ٶز قالتاسىنان تٶلەيدٸ. وندا مۇنداي مٷمكٸندٸكتەر جاسالماعان. مەن رەسەيدە جۇمىس ٸستەپ جٷرٸپ, قوسىمشا كۋرستارعا قاتىسقىم كەلدٸ. بٸراق, ينتەرنەتتەن قاراسام, شەت ەلدە وقۋ باعاسى تىم قىمبات. كەيٸن يتالييانىڭ حالىقارالىق جٷرەك مەكتەبٸن تاپتىم. Lucio Parenzan دەگەن ەيگٸلٸ كارديوحيرۋرگ جاستاردى تەگٸن وقىتۋ ٷشٸن ارنايى حالىقارالىق مەكتەپ اشقان ەكەن. مەن سونى تاۋىپ الىپ, تٷيٸندەمەمدٸ (رەزيۋمە) جٸبەردٸم. سكايپ ارقىلى بايلانىسقا شىقتىم. ولار اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرگەنٸمدٸ, كارديوحيرۋرگييا سالاسى تٶڭٸرەگٸندەگٸ بٸلٸمٸمدٸ تەكسەرٸپ, وقۋعا شاقىردى. وندا بٸر جىل تەجٸريبەدەن ٶتتٸم. كٶپ نەرسە ٷيرەندٸم. وقۋىم, تاماعىم, جاتىن ورنىم – بارلىعىن ٶزدەرٸ قامتاماسىز ەتتٸ. ونىمەن قوسا, قوسىمشا كۋرسپەن قاتار يتالييانىڭ ميلان قالاسىنداعى بيكوككا ۋنيۆەرسيتەتٸندە ماگيستراتۋرادان ٶتتٸم. وقىپ جٷرٸپ, اۋرۋحانادا جۇمىس ٸستەدٸم.
كەيٸن رەسەيگە قايتىپ كەلٸپ, ەكٸ جىل سوندا جۇمىس ٸستەپ, 2015 جىلى قازاقستانعا كەلدٸم. ٶيتكەنٸ, اتا-انام, بٷكٸل تۋعان-تۋىستارىم وسىندا. قانشا دەگەنمەن, تۋعان جەرٸڭدٸ, ەلٸڭدٸ, اتا-اناڭدى, جاقىندارىڭدى ساعىناسىڭ. ونىڭ ٷستٸنە, رەسەيدٸڭ مەكتەبٸ بالالارىما «بٸزدٸڭ پرەزيدەنت پۋتين» دەپ ٷيرەتتٸ. مەن ولارعا «جوق, ولاي ەمەس, بٸزدٸڭ پرەزيدەنت – نازارباەۆ» دەپ ٷنەمٸ ايتىپ جٷردٸم. وسى جاعدايلار قاتتى ەسەر ەتكەندٸكتەن, نامىسىم ويانىپ, قانداي جاعداي بولسا دا, بالالارىم قازاق بولىپ ٶسۋٸ كەرەك دەپ شەشتٸم. قالاي دەسەك تە, رەسەي بٶلەك مەملەكەت. دەگەنمەن, ول جاقتا ناشار تۇردىم دەپ ايتا المايمىن. كٶرشٸلەرٸم دە, جۇمىسىم دا جاقسى بولدى. بٸراق, بەرٸبٸر وندا ٶزٸڭدٸ بٶتەن سەزٸنەسٸڭ. سوندىقتان ەلگە قايتۋدى جٶن دەپ سانادىم. ەكٸنشٸ جاعىنان يتالييادا جٷرگەن كەزدە دە اۋرۋحانا ديرەكتورى مەنٸ شاقىرىپ الىپ, «وسىندا قالىپ جۇمىس ٸستە, ايلىق-جالاقىڭدى ٷش-تٶرت ەسەگە دەيٸن ٶسٸرەمٸن» دەپ ۇسىنىس ايتتى. وندا اي سايىن 2 مىڭ ەۆرو الىپ جٷردٸم. ال, ەكٸ جىلدان كەيٸن يتالييانىڭ سەرتيفيكاتىن السام, جالاقىم 6 مىڭ, 8 مىڭ ەۆروعا دەيٸن ٶسەتٸن ەدٸ. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸر رەت تە قازاقستاندا جۇمىس جاساپ كٶرمەپپٸن. ٷيرەنگەن, بٸلگەن, جيعان تەجٸريبەمدٸ ٶز ەلٸمدە كٶرسەتكٸم كەلدٸ. حالقىمنىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىنا از دا بولسا سەپتٸگٸمدٸ تيگٸزگٸم كەلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, وندا ەشقانداي اعايىن-تۋىسىم جوق. اتا-انام, جاقىندارىمنىڭ بەرٸ – قازاقستاندا. وسى جاعىنان شەشٸم قابىلداۋ قيىن بولدى. ونىمەن قوسا, 2000 جىلدارى قازاقستاننان كەتەردە ٶز-ٶزٸمە ٸشتەي ۋەدە بەرگەنمٸن. «قانداي جاعداي بولماسىن, بەرٸن وقىپ, ٷيرەنٸپ العان سوڭ, تٷبٸ قازاقستانعا كەلٸپ جۇمىس جاسايمىن. ەلٸمە پايدامدى تيگٸزەمٸن» دەپ كەتكەنمٸن. سول سەرتٸمدٸ ورىندادىم. 2015 جىلى سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق حيرۋرگييا عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك, پروفەسسور جەتكەرگەن ارزىقۇلوۆ مىرزا مەنٸ شاقىرىپ, بٸر-ەكٸ وپەراتسييا جاساۋىمدى سۇرادى. مەن كەلٸسٸم بەرٸپ, جاساپ شىقتىم. وتا سەتتٸ ٶتتٸ. وسىدان سوڭ, «سەن وسىندا كەل, بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ بولاسىڭ» دەدٸ. رەسەيگە بارىپ, قۇجاتتارىمدى رەسٸمدەپ, وسىندا جۇمىس ٸستەۋگە بەل بايلادىم. قانداي جاعداي بولسا دا, ٶز ەلٸڭدە تۇرىپ, حالقىڭا پايداڭدى تيگٸزگەننەن ارتىق باقىت جوق دەپ ەسەپتەيمٸن.
– جاسىراتىنى جوق, بٸزدە فۋتبوليستەر, دەپۋتاتتار دىم بٸتٸرمەسە دە ميلليونداعان جالاقى الادى. ال ادام جانىنا اراشا تٷسكەندەر, ٶلٸم اۋزىندا جاتقاندارعا ٶمٸر سىيلايتىن جانداردىڭ ايلىعى ماندىمدى ەمەس. بۇل ەدٸلەتسٸزدٸك ەمەس پە? مٷمكٸن دەرٸگەرلەردٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, جالاقىلارىن ٶسٸرۋ كەرەك شىعار? تٸپتٸ, تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىپ, زەينەت جاسىن ازايتۋعا قالاي قارايسىز?
– مۇنداي وي مەندە بولماپتى. ٶيتكەنٸ, ٶز ماماندىعىما قاتتى بەرٸلگەنمٸن. تٸپتٸ, مەن زەينەت جاسىنا شىقسام دا, وسى سالادا ەڭبەك ەتە بەرگٸم كەلەدٸ. زەينەتكە ەرتە شىققىم دا كەلمەيدٸ. ەرينە, مەملەكەت تاراپىنان جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلسا, جاقسى-اق بولار ەدٸ. بۇل دەرٸگەرلەردٸڭ جۇمىسقا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرادى. بٸراق, قانداي جاعداي بولسا دا, ەر ادام ٶز ماماندىعىن ٶزٸ تاڭدايدى. بٸز وسى سالانى تاڭداعاندا, بٸزگە ەشكٸم ميلليونداعان جالاقى ۋەدە ەتكەن جوق.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان, سەرٸك جۇماباەۆ
https://dalanews.kz/27766
