رەسەي بيىل دا جەڭٸس پارادىنا الاپاتىن اسىرۋدى ويلاپ, ماقتان تۇتاتىن ەسكەري تەحنيكاسىن كٶرسەتتٸ. ەر ەلدٸڭ پرەزيدەنتتەرٸ كەلدٸ. بٸراق بۇل جولى اقش پەن ەۋروپا باسشىلارى شاقىرتۋدان باس تارتتى. قىرىمدى تارتىپ الىپ, ۋكراينانىڭ شىعىسىندا لاڭ سالىپ وتىرعان پۋتيننٸڭ جانىندا پارادتى كٶرگٸلەرٸ كەلمەگەنٸ بەلگٸلٸ. كرەمل 2008 جىلدان بەرٸ قىزىل الاڭدا ٶزٸنٸڭ ەسكەري ەلەۋەتٸن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بيىلعى پارادتا بۇرىن كٶرسەتپەگەن, جان-جاقتىلى جەتٸلدٸرٸلگەن قارۋ-جاراعىن پاش ەتتٸ.
بٸراق بٷگٸنگٸ ورىستىڭ ەسكەري تەحنيكاسى قازٸرگٸ ٶزٸنٸڭ بەسەكەلەستەرٸمەن سالىستىرعاندا ٷلكەن سوعىستارعا دايىندىعى, جوعارى تەحنولوگييالى اسپاپتارى, روبوتتى, لازەرلٸك قارۋلارى, قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارى جاعىنان قانشالىقتى قاۋقارلى?
جاقىندا Amerikabuleteni گازەتٸندە جارييالانعان ماقالادا اقش پەن رەسەي اراسىندا سوعىس ٶرتٸ تۇتانسا, ونىڭ قانداي ستسەنارييمەن ٶربيتٸنٸ ايتىلعان? ماماندار پٸكٸرٸنشە, ەكٸ ەل اراسىندا سوعىس تٶمەندەگٸدەي ٷش تٷرلٸ ستسەنارييدە جٷرۋٸ مٷمكٸن.
يادرولىق قييامەت
قىرعي قاباق سوعىستان بەرٸ, قارۋسىزدانۋ كەلٸسٸمٸنە قاراماستان, ەكٸ دەرجاۆانىڭ دا قويماسىندا مىڭداعان يادرولىق قارۋلار بار. اقش باسپاسٶزٸندە جارييالانعان بيىلعى مەلٸمەتتەر بويىنشا اقش-تىڭ بارلىق قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارىنىڭ (قابز) ەلٸ قولدانىسقا جارامدى 448 داناسىنىڭ بارلىعى رەسەيگە باعىتتالىپ قويعانى جازىلادى. رەسەيدٸڭ دە ناقتى سانى بەلگٸسٸز قابز نىساناسى اقش بولىپ تۇر. اقش-تا بارلىعى 7700 يادرولىق سوعىس قارۋى بار. اقش عالىمدار فەدەراتسيياسىنىڭ مەلٸمدەمەسٸندە بۇلاردىڭ 1950-ٸ قابز-دار, قالعانى سۋاستى جەنە ۇشاقتا تاسىمالداناتىن تٷرلەرٸ. ال رەسەيدٸڭ بارلىق يادرولىق قارۋ-جاراق سانى بەسەكەلەسٸنەن سەل-پەل كٶبٸرەك, ياعني 8500 شاماسىندا. بٸراق بۇلاردىڭ 1800 داناسى عانا سوعىسقا قولدانۋعا جارامدى. بٸراق اقش پەن رەسەي اراسىنداعى يادرولىق سوعىستان ەكٸ جاق تا جەڭبەيدٸ. ٶيتكەنٸ ورنى تولماس اپات بولادى. «Madness» ەستەن الجاسۋ. Mad, اعىلشىنشا «mutually assured destruction» ٶزارا بٸر-بٸرٸنە جاۋاپ قايتاراتىن اپات. ەكٸ سۋپەر دەرجاۆادا اقىلدان اداسقانىن بٸلگەن سوڭ 1948 جىلى بەرليندە, 1956 ماكەدونييادا, 1961 جىلى كۋبادا, 1968 جىلى پراگاداعى كەزدەسۋلەرٸنە قاراماستان, يادرولىق قارۋدى قولدانباۋعا كەلٸسە المادى. 15 ناۋرىزدا كٶرسەتٸلگەن «قىرىم. وتانعا قايتۋ جولى» دەپ اتالاتىن دەرەكتٸ فيلمدە پۋتين بىلاي دەگەن: «ۋكراينا مەن قىرىمداعى جاعدايعا بايلانىستى قاجەت بولسا رەسەي يادرولىق قارۋىن قولدانۋعا دايىن بولعان. يادرولىق قارۋ-جاراقتى سوعىس دايىندىعىنا كەلتٸرۋگە بۇيرىق بەردٸم». پۋتيننٸڭ بۇل سٶزٸنەن سوڭ ەۋەلٸ ەكٸ ەل اراسىندا يادرولىق سوعىس بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ادامزاتتىڭ بۇل ستسەنارييگە قارسى جالعىز ٷمٸتٸ – ٷرەيلٸ قارۋدان باس تارتقىزۋ.
شىعىس ەۋروپاداعى دەستٷرلٸ سوعىس
بۇل قىرعي قاباق سوعىس ۋاقىتىندا ويلاستىرىلماعان ٶزگەشە ستسەناريي. ۋكراينا مەسەلەسٸنەن كەيٸن قايتا ايتىلا باستادى. بٸراق بۇل سوعىستىڭ سوڭى يادرولىق سوعىسپەن اياقتالۋى ەبدەن مٷمكٸن. قالاي بولعاندا دا شاراسىز مەجبٷرلٸ جاعدايعا ەكەلٸپ تٸرەيدٸ. شىعىس ەۋروپا اۋماعىندا سوعىس بولا قالسا قالاي بولارىنا تەورييالىق تۇرعىدان كٶز جٷگٸرتٸپ كٶرەلٸك. سوعىس الاۋى ۋكرينادا بولسا, ناتو-نىڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸ مەن جاقتاستارى اقش-تىڭ جاعىندا بولارى انىق.
اقش مايدانعا سىرتتان قوسىلىپ, ال رەسەي ٶز اۋماعىندا مايدان شەبٸن قۇرادى. ورىستاردىڭ بۇل ارتىقشىلىعى بٸر جاعىنان سورى بولماق. قىرىم رەسەيدٸڭ تەڭٸز فلوتىنداعى قورعانى جەنە رەسەي ەسكەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ەلدٸڭ وڭتٷستٸك باتىسىندا ساقاداي ساي تۇر.
بۇعان قوسا اقش جەنە ناتو مٷشەلەرٸنٸڭ دە 40 اۋماقتا ورنالاسقان ەسكەري 598 بازاسى رەسەيدٸڭ تٶرت بٷيٸرٸنەن بٸر سەتتە سوققى بەرە الادى. اقش-تىڭ ٶز جەرٸندە جەنە مۇحيت ارالدارىندا بارلىعى 4461 ەسكەري بازاسى بار. اقش-تىڭ بٸرقاتار ەسكەري بازالارى مەن ەسكەرٸ گەرمانييا جەرٸندە ورنالاسقان. بۇلار رەسەيدٸڭ باتىسىنان سوققى جاسايدى. كاتار جەنە ديەوگو گارسيا بازالارى بەسەكەلەسٸنٸڭ وڭتٷستٸگٸنە, جاپونييا جەنە وڭتٷستٸك كورەياداعى بازالارى شىعىسىنا بٸر سەتتە وڭاي ويسىراتا سوققى بەرە الادى. بۇل رەسەيدٸڭ جان-جاعىنان قايمالاۋعا مٷمكٸندٸك جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ناتو-عا مٷشە ەلدەردٸڭ, فرانتسييا جەنە ۇلىبريتانييانىڭ دا رەسەيگە جاقىن تۇرعان ەسكەري بازالارى بارىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ال وڭتٷستٸك باتىسىندا تٷركيياداعى ناتو ەسكەري بازالارى سوعىستىڭ بەلورتاسى بولارى تٷسٸنٸكتٸ. ال رەسەي شە? NYU پروفەسسورى مارك گالەوتتي Washington Post-قا جاساعان مەلٸمدەمەسٸندە رەسەيدٸڭ كۋبادا ەسكەرٸ جەنە سيرييانىڭ تارتۋس ماڭايىندا تەڭٸز فلوتى بار دەپ ايتتى. بۇل ەكەۋٸنەن باسقا رەسەيدٸڭ, ەسكٸ كەڭەس رەسپۋبليكالارىن قوسپاعاندا, سىرت مەملەكەتتەردە ەسكەري بازالارى جوق.
رەسەي ارميياسىندا 845 مىڭ ەسكەر, ەكٸ جارىم ميلليون زاپاستاعى ەسكەر بار. تانك, ارتيللەرييا جەنە وق-دەرٸ قورى جاعىنان اقش-تان باسىم. پروفەسسور گالەوتتي رەسەيدٸڭ ەسكەري كٷش-قۋاتىنىڭ اقش وداقتاستارىنان تٶمەندەۋ ەكەنٸن, بٸراق 1990 جىلدارمەن سالىستىرعاندا جاقسارىپ قالعانىن ايتقان. بۇعان قوسا ورىس ەسكەري كٷشتەرٸ مەن جەكە قۇرامدارى كٶرشٸ مەملەكەتتەرگە كٷش كٶرسەتە العانىمەن, بٸراق ناتو ەسكەرٸمەن يىق تەڭەستٸرە الماس. قىتايدى دا جەڭە المايدى. پروفەسسور گالەوتتي رەسەيدٸڭ قارا تەڭٸزدەگٸ فلوتىن تٸپتٸ يتالييانىڭ تەڭٸز فلوتى جالعىز ٶزٸ عانا قيراتا الاتىنىن ايتادى.
ال اقش قارۋلى كٷشتەرٸندە 1 ملن 400 مىڭ ەسكەر بار. 850 مىڭ زاپاستاعى ەسكەرٸ تاعى بار. تەك اقش-تىڭ نەگٸزگٸ سوعىس كٷشتەرٸ دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنداعى 598 ەسكەري بازادا. ىقتيمال سوعىستا العاش بولىپ ەسكەري ۇرىسقا ناتو-نىڭ تاكتيكالىق NRF كٷشتەرٸ كٸرٸسپەك. NRF-دا 13 مىڭ ەسكەر بار. مىڭداعان زاپاسى تاعى تۇر.
سوعىس باستالا قالسا رەسەيدٸڭ قورعانى سەۆاستوپول اقش پەن ناتو-نىڭ العاشقى نىساناسى بولماق. بۇل ەكەۋٸنٸڭ بۇل جەرگە ەۋە شابۋىلى وپەراتسيياسىن قولداناتىنى ايقىن. رادار, زىمىران, ەلەكترونيكالىق ەسكەري ماماندارى بەرگەن پٸكٸرلەر بويىنشا اقش ۇشاقتارى سوڭعى ٷلگٸدە جابدىقتالعان. ەيتسە دە, ورىس ۇشاقتارىنىڭ مانەۆر جاساۋ قابٸلەتٸ جوعارى دەيدٸ. Finansal Times-تان ساراپشى شارليەس كلوۆەر كلاسسيكالىق ەۋەدەگٸ قاقتىعىستارىندا ورىس ۇشاقتارىنىڭ ارتىقشىلىققا يە ەكەنٸن ايتادى. رەسەي قورعانىس ساراپشىسى رۋسلان پۋسكوۆ: «ەندٸگٸ سوعىس «Top Gun» فيلمٸندەگٸدەي بولادى. بۇعان قوسا كەڭەس وداعى قۇلاعان سوڭ ۇشاقتارىمىزدى سوڭعى ٷلگٸدە جابدىقتاۋدا اقش-تىڭ سوڭىندا قالدىق. وسال تۇسىمىزدى جابۋ ٷشٸن ەۋە قورعانىس كٷشتەرٸنە اسا مەن بەردٸك. S-400, S-300 ۇشاقتارى ەۋە قورعانىسىندا ەلەمدەگٸ ەڭ وزىعى. بوكستاعى سيياقتى. وڭ قولىڭىز ەلسٸز بولسا, سول قولىڭىزدى شىنىقتىراسىز. ەۋەدەگٸ وسالدىعىمىزدى قۇرلىقتاعى ەۋە قورعانىسىمىزبەن مىعىمدادىق» دەيدٸ.
اقش پەن رەسەي اراسىنداعى دەستٷرلٸ سوعىس ستسەنارييٸندە كٸم جەڭسە دە, ورنى تولماس سۇمدىق سوعىس بولادى.
بٷركەنشٸك سوعىس
بۇل اقش پەن رەسەي اراسىنداعى ادام شوشيتىن سوعىستاردان كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ستسەناريي. الدىڭعىلاردان جەڭٸلدەۋ. نەگٸزٸندە قازٸرگٸ بولىپ جاتقان ستسەناريي. اقش ۋكرايناعا قارجىلاي جەنە ەسكەري كٶمەك كٶرسەتۋ –ارقىلى سوعىسقا جاسىرىن قاتىسادى. بۇل سوعىستاعى ماقسات - رەسەيدٸ ۋكراينادان ىعىستىرىپ شىعارۋ عانا. نەمەسە اقش پەن ناتو ۋكراينا ەسكەرٸنە كٶمەككە كەلەدٸ. بۇعان ەرەگٸسكەن رەسەي دە جاسىرىن تٷردە سەپاراتيستەرگە دەم بەرەدٸ. نەتيجەسٸندە ۋكراينادا ازامات سوعىسى بولادى. قازٸرگٸ ەكونوميكالىق سانكتسييالاردى باتىستىڭ بٸر ساراپشىسى جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسىپ قالۋى دەيدٸ. «قاۋٸپ تٶندٸرگەن جىرتقىشتى جىلان شاعىپ الادى. ورگانيزمٸ ەلسٸرەگەن جىرتقىش ساباسىنا تٷسٸپ, شەگٸنٸس جاسايدى, بٸراق ۋى اعزادا جايىلا بەرەدٸ. ەكونوميكاسى ەلسٸرەگەن ەلدٸڭ ەسكەري كٷش قۋاتى دا ەلسٸرەيدٸ» دەگەن پٸكٸرٸن ايتادى اقش پەن رەسەي اراسىنداعى تايتالاسقا ساراپشى. اقش پەن رەسەي اراسىندا مۇنداي بٷركەنشٸك سوعىستار العاش بولىپ وتىرعان جوق. بۇرىندارى رەسەي سولتٷستٸك ۆەتنامدىقتاردى قولداي وتىرىپ, اقش ساربازدارىن ەلٸنە قايتۋعا مەجبٷر قىلعان. اقش-تا مودجاحەتتەردٸ قولداي وتىرىپ, كەڭەس ەسكەرٸن اۋعانستاننان شىعاردى. بۇل ستسەنارييلەردٸڭ بٸرەۋٸ شىندىققا اينالسا, باسقىنشىنىڭ ەسكەرٸنە قييامەت. مۇنداي سوعىستا اقش جەڭٸسكە جەتۋٸ مٷمكٸن دەپ قورىتىندى جاسايدى ماماندار.
اۋدارعان نازار تۇرىقبايۇلى.
