اۋىل – قازاقتىڭ باستاۋ بۇلاعى. ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋىمىز دا وسى اۋىلدىڭ ارقاسى. بٸزدٸڭ بارشا اسىل مۇرالارىمىزدى ساقتاۋشى اۋىل جايلى ايتار ەڭگٸمە, وي-تولعاۋلار تاۋسىلمايدى. الايدا اۋىلدىڭ قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ حال-احۋالى جايلى ايتاردا كەۋدەڭدٸ ماقتانىش سەزٸمٸ كەرنەمەيدٸ, سەبەبٸ اۋىلدىڭ اجارى كەتكەن, ەڭ قيىنى اۋىلدان كٶشٸپ كەتۋشٸلەر كٶپ. بٸز قانشا جاسىرساق تا اۋىلدا ٶمٸر سٷرۋ قيىنداپ بارادى, ٶز كٷشٸنە عانا ارقا سٷيەگەن ەل دەمەۋگە زەرۋ. ەسٸرەسە, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ماي اۋدانى ەرەكشە قامقورلىققا مۇقتاج.
سوناۋ اشتىق جىلدارى ٶزەن جاعاسىنا ٷدەرە كٶشكەن ەل ەرتٸس بويىن مەكەندەپ تٸرشٸلٸك ەتۋدە. مالايسارى باتىرلار قالماققىرىلعان تاۋىنىڭ ٸشٸندە جاۋدى ويسىراتا جەڭگەن ەلدٸ مەكەندە اقشيمان اتتى اۋىل بار.
ماي اۋدانىنىڭ تاريحى تەرەڭ, جەر قويناۋى تولعان قازىنا. قاسيەتتٸ ەرٸ قاسٸرەتتٸ ٶڭٸردٸڭ كٷرمەۋٸ شەشٸلمەگەن نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ, جۇرتتىڭ جانايقايى جايلى سٶز ەتسەم دەيمٸن. مٸن تابۋ, سىن تاعۋ ماقسات ەمەس, ماقسات – بٸر ەلدٸڭ بيلٸككە ايتار نازىن, جٷرەك ٷنٸن جەتكٸزۋ, ەدٸل ەرٸ شىنايى جاعدايدى ايتۋ. ٶيتكەنٸ بٸز جالعان سٶزدەردٸ ەستۋدەن جالىقتىق, مٸنبەردەگٸ باسشىنىڭ قۇرعاق ۋەدە بەرٸپ تۇرعانىن بٸلە تۇرا ٷنسٸز تىڭداپ وتىرامىز. ودان كەيٸن تاعى دا الدىمىزعا كەلگەنٸندە تاعى دا قۇلاق تٷرٸپ, نازار اۋدارامىز ەلگٸ ادامعا. سايلاۋ كەزٸندە سول ادامدارعا داۋىس بەرەمٸز. ولارعا سەنٸڭ سەنگەنٸڭ كەرەك ەمەس, ال ولاردىڭ جالعان ۋەدەسٸ كٸمگە كەرەك?! ەيتەۋٸر بەرٸمٸز شىندىقتى بٸلەمٸز. بٸراق تٸس جارمايمىز. ٶيتكەنٸ ەستٸر قۇلاق جوق. سورعا باتىپ بارا جاتساڭدا ەشكٸم قول ۇشىن سوزباسىن بٸلگەن سوڭ سوقىر ادامداي ەشتەڭە كٶرمەگەن سىڭاي تانىتامىز, كٷندەلٸكتٸ ازىن-اۋلاق ايلىعىمىز, زەينەتاقىمىز, جەردەماقىمىز قولىمىزعا تيسە بولعانى. جۇرت ٸشٸندە «اقشاڭ بولسا بولدى, بەرٸن ساتىپ الۋعا بولادى» دەگەن سٶز تٸركەسٸن جيٸ ەستٸپ قالامىن. ساتىلمايتىن دٷنيەلەر جوق دەۋگە كەلمەس, بٸز ساتۋعا بولمايتىن دٷنيەمٸزدٸ ساۋداعا سالىپ قويعانىمىزدا بولىپ تۇرعان سيياقتى بۇل سٶزدٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸ. جەكەشەلەندٸرەمٸز دەپ اۋىلدى تالان-تاراجعا سالدىق. سودان بەرٸ قانشا جىل ٶتسە دە اۋىل ەلٸ ەڭسەسٸن تٸكتەگەن جوق. بۇزىلعان ٷيلەردٸڭ ورنىنا دەيٸن تازارتىپ تاستاساق تا كٶركەيٸپ كەتتٸ دەۋگە ەلٸ ەرتە سەكٸلدٸ. ەڭ جامانى, اۋىلدا مىڭعا جەتپەيتٸن تۇرعىن, جٷزگە جەتپەيتٸن وقۋشى قالدى. بٸر كەزدەگٸ بٸر سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنداي بالالار بٸر ٷلكەن مەكتەپتە وقىپ جٷر. بٸر بالانى ەكٸ مۇعالٸم وقىتاتىن جاعدايعا جەتتٸك. نەگە ەگٸن ەكپەيمٸز, مال باقپايمىز?!- دەپ باسشىلار ەلگە اقىل ايتادى. اۋىلدا قولىنا كٷرەك ۇستار, اساۋدى ەرتتەپ مٸنەر جٸگٸت تابۋى قيىنداپ بارادى. وتباسىن اسىراي المايتىن كەسٸپپەن اينالىسۋعا ەشكٸم قۇلىق تانىتپايدى. ەگٸن سالساڭ ونى سۋارا الماي ەلەك بولاسىڭ, مال باقساڭ ونىڭ ەتٸن دۇرىس باعاعا الار ساۋداگەر جوق. دٷكەنگە بارساڭ بەرٸ ۋداي قىمبات, 50 تەڭگەنٸڭ دٷنيەسٸن 100 تەڭگەگە ساتادى, اۋدان ورتالىعىنان شالعايلاۋ اۋىلداردا ودان دا كٶپ قوسىپ ساۋدالايدى.
[caption id="attachment_10740" align="alignright" width="297"]
اۋىلدا تەحنيكا تاپشى. ٷكٸمەت 50 پايىزىن ٶزٸ كٶتەرەدٸ, تراكتور الىڭدار دەدٸ. ول ٷشٸن 100 ساۋىن سيىرىڭ بولۋى شارت. مال باسىن بٸر تەحنيكاسى جوق ادام قالايشا 100-گە جەتكٸزەدٸ?! كٷز باستالماي شٶپ شاباتىن بٸرنەشە تراكتورشىنىڭ سوڭىنان قالمايمىز, ودان كەيٸن قار تٷسكەنشە تاسي الماي ەلەك بولامىز. قار تٷسٸپ كەتسە تاسۋ قۇنى ٶسەدٸ. دەر كەزٸندە تاسىماساڭ ويعا تٷسكەن ٷيٸر-ٷيٸر جىلقى مايا-مايا شٶپتەرٸڭدٸ تاپتاپ كەتەدٸ.
ەرتٸس ٶزەنٸ كٶكتەم كەزٸندە القاپقا جايىلادى, ون جىلداي ۋاقىتتان بەرٸ ٶزەن سۋى بٸرنەشە مەتر تٶمەندەپ كەتتٸ. قارا سۋلار تارتىلىپ, بالدىر باستى. شٶپ شىقپاي ەل الاڭدادى. ەيتەۋٸر بيىل 20 كٷننەن استام ۋاقىت بويى جايىلعان سۋ تۇراقتاپ تۇر, دەگەنمەن سۋدى كٶپ جٸبەرسە ٶزەن ماڭىنداعى ٷيلەردٸ باسۋ قاۋپٸ تٶنەدٸ. بىلتىر كٷزدە ەشقانداي ەسكەرتۋسٸز سۋ جٸبەرٸلٸپ, ٶتكەلدەردٸ شايىپ كەتتٸ. جەر مي باتپاق بولىپ ەزٸلٸپ, تەحنيكا جٷرە الماي قالدى. جارتى اي بويى شٶبٸن تاسي الماعان ەلگە قاردىڭ ەرتە تٷسۋٸ تاعى دا قيىندىق تۋدىردى. كٶكتەمنٸڭ كەش كەلۋٸ دە اۋىلداعى جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنە كٷدٸك ۇيالاتتى. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ قاۋقارسىزدىعى وسىندايدا بايقالدى. شٶپ باعاسى 12 مىڭ تەڭگەدەن 40 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. بٸرنەشە جىل بۇرىن 1 تٸركەمە شٶپ 60 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن شارىقتاعانى ەل ەسٸندە.
قازاقتىڭ قاي جەرٸ بولسىن قاسيەتتٸ, قاستەرلٸ. ال قاسٸرەتتٸ ٶلكە دەۋٸمە, ماي اۋدانىنىڭ 40 جىل بويى يادرولىق سىناقتار جٷرگٸزٸلگەن ٶڭٸر بولۋى باستى سەبەپ. اتوم, سۋتەگٸ بومبالارى باستاپقىدا اشىق سىنالسا, ودان كەيٸن جٷزدەگەن جەراستى جارىلىستارى بولدى. جەر بەتٸندەگٸ ادام قولىنان جاسالعان بۇل قاسٸرەتتٸڭ زاردابىن اۋدان حالقى ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶرٸپ وتىر. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, اۋدان تۇرعىندارى رادياتسييالىق لاستانۋعا ۇشىراعان ٶڭٸر تۇرعىندارى رەتٸندە تولىق مەديتسينالىق تەكسەرٸستەن ٶتكەن جوق. 2009 جىلى اقجار جەنە ماي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى عانا تەكسەرٸستەن ٶتتٸ.
ماي اۋدانىندا حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. اقشيمان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ۇڭعىمادان الىناتىن سۋدى تۇتىنادى. ٶزگە اۋىلدار كەشەندٸ بلوك مودۋلدەر سۋىن پايدالانادى. ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ سۋى ٸشۋگە جارامسىز. كەشەندٸ بلوك مودۋلدەر ٸستەن شىقسا تۇرعىندار ٸشەر سۋ تابا الماي سابىلادى. تٸپتٸ اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحانا دا سۋسىز قالىپ قوياتىن كٷندەرٸ از ەمەس.
كٶكتەم كەزٸندە اۋدان ورتالىعى كٶكتٶبە اۋىلىنداعى كبم (كەشەندٸ بلوك مودۋل) بٸرنەشە رەت ٸستەن شىعىپ, 4 مىڭنان استام تۇرعىنى بار ەلدٸ مەكەن تۇرعىندارى سۋسىز قالدى. اۋىز سۋ مەسەلەسٸ تٷبەگەيلٸ شەشٸلەدٸ دەپ ۋەدە بەرمەگەن مينيسترلٸك ٶكٸلدەرٸ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قالماعان شىعار. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ماي توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلۋدە. بۇل ٸس بٸرنەشە رەت باستالىپ, اياقسىز قالعان. ميللياردتاعان تەڭگەنٸڭ جوباسىن جٷزەگە اسىرۋدا شيراقتىق تانىتىپ, ەلدٸ تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتەر دەگەن ٷمٸتٸن ەل ەلٸ ٷكٸلەپ وتىر.
قازاقتىڭ قاي جەرٸ بولسىن قاسيەتتٸ, قاستەرلٸ. ال قاسٸرەتتٸ ٶلكە دەۋٸمە, ماي اۋدانىنىڭ 40 جىل بويى يادرولىق سىناقتار جٷرگٸزٸلگەن ٶڭٸر بولۋى باستى سەبەپ. اتوم, سۋتەگٸ بومبالارى باستاپقىدا اشىق سىنالسا, ودان كەيٸن جٷزدەگەن جەراستى جارىلىستارى بولدى. جەر بەتٸندەگٸ ادام قولىنان جاسالعان بۇل قاسٸرەتتٸڭ زاردابىن اۋدان حالقى ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶرٸپ وتىر. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, اۋدان تۇرعىندارى رادياتسييالىق لاستانۋعا ۇشىراعان ٶڭٸر تۇرعىندارى رەتٸندە تولىق مەديتسينالىق تەكسەرٸستەن ٶتكەن جوق. 2009 جىلى اقجار جەنە ماي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى عانا تەكسەرٸستەن ٶتتٸ. ودان كەيٸن قاراجات تاپشىلىعىن جەلەۋ ەتٸپ تەكسەرۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى توقتاتىلدى. حالىقتىڭ ورتاشا ٶمٸر سٷرۋ جاسى 54-58 جاس, بۇل ەڭبەك ادامىنىڭ زەينەت جاسىنا جەتپەيتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. سوعان قاراماستان بيلٸك زەينەتكەرلٸككە شىعۋ جاسىن ۇلعايتۋدى كٶزدەۋدە. بەينەتٸنٸڭ زەينەتٸن كٶرە الماي كەتكەن مىڭداعان جاننىڭ داۋىسى ولارعا جەتپەدٸ, جەتسە دە قول سٸلتەي سالعانداي كٶرٸنەدٸ.
سەمەي ٶڭٸرٸ مەن ماي اۋدانى سىناق الاڭىنداعى ەلدٸ مەكەندەر بولا تۇرا ماي اۋدانى رادياتسييالىق لاستانۋعا ۇشىراعان زونالارعا بٶلگەندە تٶتەنشە رادياتسييالىق لاستانۋعا ۇشىراعان ايماق ساناتىنا ەنبەي قالعان. بۇعان سول كەزدەگٸ جەرگٸلٸكتٸ دەپۋتاتتاردىڭ دا سالعىرتتىعى ىقپال ەتسە كەرەك.
بٸر كەزدەرٸ بٸرجولعى تٶلەماقى بەرٸلگەن بولاتىن, ودان بەرٸ دە جيىرما جىلداي ۋاقىت ٶتتٸ. جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندەردٸڭ ەڭبەكاقىسىنا قوسىمشا تٶلەماقى بەرٸلەدٸ, ول قوسىمشا اقشانىڭ كٶلەمٸ دە ماردىمسىز. جۇمىسسىز ادامدار ەسكەرۋسٸز قالعان.
مٷگەدەك جاندار كٶپ, تۋابٸتتٸ كەمتار سەبيلەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶمٸرگە كەلۋدە. ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋ فاكتٸلەرٸ دە ورىن الىپ تۇرادى. بٸراق بۇنىڭ پوليگونعا قاتىسى جوق دەپ باسقا سەبەپ ٸزدەۋشٸلەر تابىلادى. جەرگٸلٸكتٸ ماماندار, دەرٸگەرلەر ٷنسٸز.
سىناق پوليگونىن اۋىلشارۋاشىلىعىنا قايتارۋ جٶنٸندە باستاما كٶتەرٸلٸپ, بۇل جەرلەر شارۋا قوجالىقتارىنا ٷلەستٸرٸلمەك. رادياتسييالىق مەديتسينا جەنە ەكولوگييا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سەيكەس بۇل جەرلەر تازارعان, مال باعۋ ٷشٸن جارامدى بولىپ شىققان ەكەن.دەگەنمەن, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ, جەرگٸلٸكتٸ اۋىل اقساقالدارى بۇعان كٷمەنمەن قارايدى, ەكولوگ عالىمدار دا ەرتە قابىلدانعان شەشٸم رەتٸندە باعا بەرۋدە.
ٸرٸ ٶندٸرٸس وشاقتارى جوق, ەكونوميكاسى بٸر سالالى, تەك قانا اۋىلشارۋاشىلىعىنا ارقا سٷيەپ وتىرعان اۋدانعا سەرپٸن بەرەر, اياققا نىق تۇرۋىنا دەمەۋ بولار كٷش-كٶمەكتٸڭ قاجەت ەكەندٸگٸ سەزٸلەدٸ.
اۋدانداعى كەلەڭسٸزدٸكتەر, شەشٸلمەگەن مەسەلەلەرگە جاۋاپتى تۇلعالاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى. دەگەنمەن وسى اتالمىش مەسەلەلەر تولىق زەردەلەۋدٸ, كەيبٸر سۇراقتار ناقتى جاۋاپتى قاجەت ەتەدٸ. الداعى كٷندەردە وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەيتٸن بولامىز.
مەيرامبەك قىزىرۇلى,
پاۆلودار وبلىسى,
ماي اۋدانى.
