– تاياۋدا ەرەۆاننان ورالدىڭىز عوي. ونداعى«ەۆرازييا اپتالىعى» فورۋمىندا قازاقستانعا سور بوپ تۇرعان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قىزمەتٸ تالقىلاندى. بۇل وداقتان زييان كٶپ. مىسالى, جازدىڭ سوڭىنان باستاپ تەڭگە قۇنسىزداندى. ونى دا ساراپشىلار رەسەيگە قارسى باعىتتالعان سانكتسييامەن, رۋبلدٸڭ جايىمەن بايلانىستىرادى. شىنىندا دا قازاقستان مٷشە بولعالى وسى وداقتان تەك شىعىن كٶرٸپ, تەپەرٸشكە ۇشىراپ جاتقانى راس پا?
– ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە بولۋدا قازاقستان قانداي پايداعا كەڭەلٸپ, قانداي شىعىنعا ۇشىرادى دەگەندٸ باعالاۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, ەۆرازييالىق ينتەگراتسييالىق جوبانىڭ قانداي ماقساتتا قۇرىلعانىن بٸر ەسكە تٷسٸرٸپ العان جٶن. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق كەلٸسٸمٸندە مۇنداعى باسقوسۋدىڭ ماقساتى ايقىن كٶرسەتٸلگەن. وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ حالقىنىڭ جاقسى ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن كٶتەرۋ ٷشٸن ەكونوميكانى تۇراقتى دامىتۋعا جاعداي جاساۋ دەپ!
الايدا, ديپلوماتييا تٸلٸمەن ايتقاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مٷمكٸندٸگٸن تولىقتاي پايدالانۋ بٸزگە مٷلدە مٷمكٸن بولمادى. ەرينە, وداق تۋرالى وي قورىتۋ ٷشٸن ٷش جىل ازدىق ەتەدٸ. الايدا وسى وداققا مٷشە بولعان ٷش جىل ٸشٸندە قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى جاقسارماق تٷگٸلٸ, كەرٸسٸنشە قۇلدىراپ كەتتٸ. ٶيتكەنٸ رەسەيدٸڭ ەكونوميكالىق قيىندىعى بٸرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتە بٸر بولعاندىقتان, ەش كەدەرگٸسٸز وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكاسىندا دا اينا قاتەسٸز كٶشٸرمەلەنٸپ, قايتالانىپ جاتتى.
مىسالى, 2014 جىلى جەلتوقساندا رەسەيدە قاتتى دەۆالۆاتسييا بولدى, سودان كٶپ كەشٸكپەي تەڭگە دە قۇنسىزداندى. نەگە? ٶيتكەنٸ رۋبلمەن ارادا كٶپ الشاقتىق بولدى. بۇل باعالارعا ەسەر ەتٸپ, قازاقستاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر ودان قاتتى زارداپ شەكتٸ. تاۋار الۋعا قازاقستاندىقتار رەسەيگە اعىلدى. ال ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ زاڭناماسى دا, تەجٸريبەسٸندە دە مۇنداي جاعدايدا نارىقتاردى قورعاۋدىڭ ناقتى شارالارى قاراستىرىلماعان.
نەگٸزٸ, تەورييالىق تۇرعىدا قازاقستاندا دەۆالۆاتسييا جاساپ قاجەتٸ دە جوق ەدٸ.
ول ٷشٸن دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ەرەجەسٸ مەن ەاەو كەلٸسٸمٸنٸڭ 29-بابىنا سەيكەس, ەمٸن-ەركٸن ساۋدا رەجيمٸن دوعارىپ, بەلگٸلٸ بٸر تاۋارلاردىڭ بٸزدٸڭ نارىققا قويىلۋىنا شەكتەۋ قويساق بولاتىن ەدٸ. وسىنى نەگٸزگە الىپ, قازاقستان رەسەيگە ۇسىنىس تا جاسادى. بٸراق ونى ولار كٶزٸنە ٸلمەدٸ. سودان سوڭ نە ٸستەيدٸ? ەرٸكسٸز دەۆالۆاتسيياعا جٷگٸندٸ قازاقستان.
اتاپ ايتقاندا, 2015-2016 جىلدارى. سالدارىنان قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ 12,8 مىڭ دوللاردان 7,7 مىڭ دوللارعا بٸر-اق (!) تٶمەندەدٸ.
ونى ايتاسىز, ساراپشىلار مەسەلە كٶتەرٸپ, ۇلتتىق بانك ساياساتىن قازٸر قاتتى سىناپ جاتىر. ٶيتكەنٸ ورتالىق بانك اقشا باعامىن رۋبلگە بايلاپ قويعان. مۇنى دانييار اقىشەۆتٸڭ ٶزٸ مويىندادى. نەگە دەسە, وسى وداققا مٷشەلٸگٸمٸزدٸ العا تارتادى. ونىڭ زاردابىن قاتتى شەگٸپ جاتىرمىز. ارىعا بارماي-اق قويالىق, وسى بيىلعى تامىز-قىركٷيەك ايلارىنداعى جاعداي وعان كۋە. جاڭا سانكتسيياعا بايلانىستى رەسەيدٸڭ اقشاسى سوڭعى ەكٸ جىلداعى ەڭ تٶمەنگٸ شەككە دەيٸن قۇلدىرادى. سول-اق ەكەن تەڭگە دە „ كەتتٸ„ دەيسٸز: 370-380 تەڭگەگە دەيٸن باردى دوللاردىڭ باعامى.
رۋبلدٸڭ تۇراقسىزدىعى, تەڭگەنٸ رۋبل باعامىنا بايلاپ قويۋ قازاقستاننىڭ ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸگٸ مەن ينۆەستيتسيياسىنا دا كەرٸ ەسەر ەتۋدە. حالىق قورقىپ قالدى.
دەۆالۆاتسييا مەن ينفلياتسييادان كٶز اشپاي قالدىق. ساۋدا جاساۋ مٷمكٸن بولماي قالدى. ٸسكەر ادامداردىڭ ٶزٸ ابدىراپ قالدى. ٶيتكەنٸ باعا قالاي بوپ كەتەتٸنٸن قازٸر ەشكٸم بولجاي المايدى. شىعىنعا باتىپ قالام با دەپ قورقادى كەسٸپكەرلەر. تەڭگەنٸڭ ەلٸ قۇنسىزدانا بەرەتٸنٸن ەل ٸشتەي سەزٸپ وتىر.
مۇنىڭ بەرٸ نەنٸڭ سالدارى دەپ ويلايسىز?
بٸز ەاەو دەپ اتالاتىن بٸرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك ارقىلى رەسەي مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىق اراسىنداعى كيكٸلجٸڭدٸ ٶز ەكونوميكامىزعا تاسىمالدايتىن الىپ كانال قۇرىپ الدىق. ەندٸ وتىرمىز, باسىمىزدى ۇستاپ...
– بۇل وداقتاعى ينۆەستيتسييا ٷشٸن بەسەكەلەستٸك قازاقستاننىڭ دامۋ ساپاسىن جاقسارتادى دەپ ايتىلدى ەمەس پە? قالاي ٶزٸ, قازاقستان سالىق جاعىنان ارتىقشىلىعىن, Doing Business رەيتينگٸندەگٸ جوعارى پوزيتسيياسىن تيٸمدٸ پايدالانا الدى ما بۇل وداقتا?..
- وداق قٷرىلعان كەزدە, راسىندا, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا مەن كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸك ٷشٸن تازا بەسەكەلەستٸكتٸ قالىپتاستىرۋشى زاڭناما جۇمىس ٸستەيدٸ دەلٸندٸ. قازاقستان بۇعان قۋاندى. ٶيتكەنٸ, حالقىمىزدىڭ سانى از بولعاندىقتان دا كٶپ شەتەلدٸك ينۆەستور بٸزگە ات باسىن بۇرا بەرمەيتٸن.
ال ەگەر بۇل وداققا قوسىلساق, وندا بٸزدٸڭ نارىقتىڭ كٶرسەتكٸشٸ 170 ملن دەپ كٶرسەتٸلەتٸن بولعان. يە, بۇل تۋرالى كٶپ ايتىلدى.
وعان قوسا, راسىندا قازاقستاننىڭ وداققا مٷشە مەملەكەتتەردەن بٸرقاتار ارتىقشىلىعى بار: سالىعىمىز تٶمەن, جەكەمەنشٸك پەن ينۆەستوردىڭ قۇقىعى دا بٸزدە جاقسى قورعالادى, قاداعالاۋشىلار دا اسىرا سٸلتەمەيدٸ, قاتتى قاتال ەمەس.
مٸنە, وسىنىڭ بەرٸن قوسىپ جٸبەرگەندە, قازاقستانعا شەتەل ينۆەستيتسيياسى اعىلىپ, كٶپتەپ جاڭا كەسٸپورىندار اشىلۋى تيٸس ەدٸ. الايدا, ەزٸرگە مۇنىڭ بەرٸ بٸزگە ارمان بوپ قالۋدا.
س
ەبەبٸ ەاەو-داعى سەرٸكتەستەرٸمٸز ٶزدەرٸنە ٶتە تيٸمدٸ, تاريفكە ساي ەمەس كەدەرگٸلەر ورناتىپ قويدى. ٷش جىل ٶتسە دە تاريفكە بايلانىستى داۋلى مەسەلەلەر ەلٸ دە وداق تالقىسىنىڭ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن ەمەس.
قازاقستانعا قويىلعان شەكتەۋلەرگە بايلانىستى مەسەلەلەردٸڭ كٶبٸسٸ ەلٸ شەشٸلگەن جوق. مىسالى, قازاقستاننىڭ كەسٸپكەرلەرٸ رەسەي مەن بەلارۋستىڭ الكوگول نارىعىنا ەمٸن-ەركٸن شىعا المايدى. بۇل رەتتە قولىمىزدان كەلگەنٸ - اراداعى تٷسٸنبەستٸكتەردٸ تالقىلاۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە عانا كەلە الدىق.
سول سەكٸلدٸ رەسەيدە ەسكٸ كٶلٸكتەر الىمىن ەنگٸزۋ قازاقستاندىق كٶلٸك ٶندٸرٸسٸنٸڭ رەسەي نارىعىنا شىعۋىنا ٷلكەن كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. سودان سوڭ قازاقستان دا ەرٸكسٸز بۇل الىم تٷرٸن قولدانىسقا ەنگٸزۋگە مەجبٷر بولدى.
بۇدان بٶلەك مدپ كٸتاپشاسى بار جٷكتەردٸڭ حالىقارالىق تاسىمالى تۋرالى كەدەندٸك كونۆەنتسييا دا ەلەۋسٸز قالدى. قازٸر قازاقستاندىق جٷك تاسىمالداۋشىلار كەز كەلگەن باقىلاۋ بەكەتٸنەن 100 پروتسەنت قاتاڭ تەكسەرۋدەن ٶتكٸزٸلەدٸ.
تاعى بٸر فاكتٸ. سانكتسيياعا قارسى شارالارعا بايلانىستى رەسەي تەرريتوريياسى ارقىلى ەۋروپالىق وداق پەن ۋكراينانىڭ تاۋارلارىنىڭ تاسىمالدانۋىنا قاتاڭ تىيىم سالىندى. مەسكەۋ رەسەيدٸڭ قارىمتا سانكتسييالارىن قازاقستان مەن بەلارۋس قولداي كەتەدٸ دەپ دەمەلەنگەن.
الايدا استانا مەن مينسكٸ بۇل رەتتە نەيترال پوزيتسييا ۇستاناتىنىن ايقىن ايتتى. ەرينە, بۇل رەسەيدٸڭ شىمبايىنا باتىپ كەتتٸ. ولار قاراپ قالمادى.
2015-2016 جىلدار بويىنا قازاقستاندىق جٷك كٶلٸكتەردٸ قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, بٸر-بٸرلەپ ەبدەن تەكسەرٸپ, ەستەرٸن شىعاردى. رەسەيلٸك سانكتسيياعا ٸلٸنگەن تاۋارلاردى ٸزدەگەن بوپ. كەيٸن بۇل شيەلەنٸستٸ جاعداي رەتتەلگەندەي بولدى, بٸراق ونىڭ سالدارى مەن زييانى بادىرايىپ كٶرٸنٸپ قالىپ جاتتى.
بٸر جاعىنان, روسسەلحوزنادزور دا قاتتى شٷيلٸكتٸ. ول قازاقستاننان تاسىمالداناتىن مال جەنە ٶسٸمدٸك ٶنٸمدەرٸنە ۇدايى شەكتەۋ ەنگٸزٸپ وتىر. مىسالى, بيىل قىركٷيەكتە ولار 2018 جىلدىڭ 1-قازانىنان باستاپ قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە تىيىم سالىنعانىن مەلٸمدەدٸ. ٷكٸمەت اياعىنان تٸك تۇردى. بۇل داۋلى مەسەلەنٸ رەتتەۋگە بەل شەشە كٸرٸستٸ. ونى شەشكەندەي بولعان ەدٸ. كٶپ ۇزامادى.
تاياۋدا رەسەيدٸڭ قاداعالاۋشى ورگانى ەاەو مەن رەسەيدٸڭ ۆەتەرينارييا-سانيتارلىق تالاپتارىن بۇزدى دەگەن جەلەۋمەن 3 قازاقستاندىق كەسٸپورىننىڭ مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن تاسىمالىنا قاتىستى ۆەتەرينارلىق جەنە سانيتارلىق باقىلاۋدى كٷشەيتتٸ.
قىركٷيەك ايىندا رەسەي شەكاراسىنان قازاقستاننىڭ 15 توننا كارتوپ پەن 40 توننا قاۋىن تيەگەن 3 كٶلٸگٸن كەرٸ قايتارىپ جٸبەرگەن. سٶيتسە بۇل ٶنٸمدەر رف-عا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلار تٸزٸمٸندە جوق كٶرٸنەدٸ. وسىلاي دەدٸ ولار بٸزگە. الايدا قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترٸ رەسەيدٸڭ فيتوسانيتارلىق جەنە ۆەتەرينارلىق قاداعالاۋ بويىنشا بۇل ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ زاڭسىزدىعىن دەلەلدەدٸ.
بۇل جاعدايدا قازاقستان دا قاراپ قالعىسى كەلمەدٸ. تۋرا ٶزدەرٸنٸڭ ٸستەگەنٸن ٸستەدٸ. سٶيتٸپ كەدەندە رەسەيلٸك اۋىلشارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە دەگەن باقىلاۋدى كٷشەيتتٸ. كەيبٸر رەسەيلٸك كەسٸپورىننىڭ تاۋارلارىنىڭ بٸزگە تاسىمالدانۋىنا تىيىم سالدى.
اقىرىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييانىڭ تەجٸريبەلٸ مينيسترلەرٸنٸڭ ٶزٸ مويىندادى عوي. ەاەو ٸشٸندە تاۋارلار بۇل بٸرلەستٸك قۇرىلعانعا دەيٸن ەلدەقايدا ەمٸن-ەركٸن تاسىمالدانعانىن. كٶردٸڭٸز بە?
مٸنە, سوعان قاراماستان رەسەي تاراپى ەاەو ٷشٸن داعدارىسقا قارسى تيٸمدٸ ستراتەگييا جوعارى دەڭگەيدەگٸ ينتەگراتسييا مەن تۇتاستىق بولۋى تيٸس دەپ دٸگٸرلەۋدەن ەشجالىقپايدى. ال ٶزدەرٸ بولسا, سوعان باستى كەدەرگٸ بولۋدا. مۇنى ەلەپ وتىرعان ولار جوق.
– رەسەي ٶزٸن سانكتسييامەن تٶپەلەپ جاتقاندارعا بٸرگە قارسى تۇرايىق دەدٸ. ودان سوڭ ٶزارا ساۋدا-ساتتىقتا دوللاردان باس تارتايىق دەدٸ. اقىرى ەاەو-نىڭ بٸرىڭعاي ۆاليۋتاسىن قولدانىسقا ەنگٸزەيٸك دەدٸ. ال بۇل دەگەنٸڭٸز ەكونوميكالىق وداقتى ساياسيعا اينالدىرۋ ەمەس پە? قازاقستان بۇل رەتتە ٶزٸن قالاي ۇستايدى?..
- راس, قازاقستان ٷشٸن ەاەو تەك ەكونوميكالىق وداق, ەشقانداي ساياسي ينتەگراتسييالاردى قامتىمايدى. بۇل ودان ەرٸ تالقىلانبايتىن جايت. ەلباسى وسى اپتادا عانا قازاقستاننىڭ پوزيتسيياسىن ايقىنداپ, نىعىرلاپ ايتتى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز باسقا ەلدەرگە قارسى تۇرۋ ٷشٸن قانداي دا بٸر بلوكقا قاتىسىپ, ەشكٸممەن تٸزە بٸرٸكتٸرمەيدٸ دەدٸ. قازاقستان كٶپۆەكتورلى ساياسات ۇستانادى. ول ۇلتتىق مٷددەنٸ العا تارتۋدا پراگماتيزمگە, كٷشتەر تەپە-تەڭدٸگٸنە, ٶزارا پايداعا نەگٸزدەلەدٸ.
وسى جولعى جولداۋىندا دا ەلباسى پراگماتيزم قاعيداتتارى بويىنشا ۇلتتىق مٷددەنٸ بەيٸمدەپ, ونى جىلجىتۋ قاجەتتٸگٸن باسا ايتتى.
بۇل اراداعى پراگماتيزمدٸ بىلاي تٷسٸندٸرۋگە بولادى:
بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸمٸزگە سٷيەنەمٸز, ال باسقا ەرٸپتەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىزدا ونى قاتتى ناسيحاتتاپ, يدەولوگيياعا اينالدىرمايمىز. ياعني, بٶتەن ەلگە ٶز مٷددەمٸزدٸ تانبايمىز.
يە, رەسەي بٸزدٸڭ دوسىمىز ەرٸ سەرٸكتەس ەلٸمٸز. بٸراق بٸز باسقا دوستارىمىز بەن سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ بەتٸن قاعىپ, ولارمەن دوس بولا المايمىز.
بٸزدٸڭ اقش-تا ٶز مٷددەمٸز بار, ەۋروپالىق ەلدەرمەن, قىتايمەن, سول سەكٸلدٸ رەسەيگە قاتىستى ٶز مٷددەمٸز بار. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى, ەۋ باستان, وسىلاي قۇرىلعان, الدا دا سولاي بولا بەرەدٸ. ونىڭ جەمٸسٸنە ەشكٸم كٷمەن كەلتٸرە قويماس. ونىڭ ٷستٸنە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرۋشٸ ەۋروپالىق جەنە امەريكالىق ينۆەستيتسييالار, مۇناي ەكسپورتى ەكەنٸن جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك.
رەسەي ەكونوميكاسىنان, ەاەو-عا مٷشەلٸگٸمٸز, وسى وداق بويىنشا ەرٸپتەس ەلدەرمەن اراداعى ەكونوميكالىق بايلانىستان ونداي وراسان زور پايدا جوق بٸزگە.
تسيفرلارعا جٷگٸنسەك, مىسالى, 2005 جىلى قازاقستانعا تٸكەلەي اعىلعان شەتەل ينۆەستيتسييانىڭ كٶلەمٸ 260 ملرد دوللاردان اسىپ تٷستٸ.
اتاپ ايتقاندا, 2005-2007 جىلدارعى بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا اقشا قۇيعان ٸرٸ ينۆەستورلار:
نيدەرلاندى - 78 ملرد دوللار, اقش – 31 ملرد دوللار, شۆەيتسارييا - 21 ملرد دوللار, كيتاي - 16 ملرد دوللار, فرانتسييا – 14 ملرد دوللار, ۇلىبريتانييا (13 ملرد دوللار) سىندى ەلدەر بولدى.
مٸنە, وسىدان كەيٸن بارىپ رەسەي تۇردى.
2005 جىلى رەسەي قازاقستانعا 11,7 ملرد دوللار ينۆەستيتسييا سالىپ, جەتٸنشٸ ورىندا بولعان.
بۇل ارادا تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا قازاقستان رەسەيدەن ەلدەقايدا الدا ەكەنٸن دە باسا ايتا كەتۋ كەرەك. 4,7 ەسە الدامىزدان ولاردان.
بٸز ساۋدا-ساتتىق ەرٸپتەستٸگٸن سٶز ەتسەك تە رەسەي بٸز ٷشٸن ەڭ باستى نارىق دەپ تاعى ايتا المايمىز.
رەسەيدٸڭ يمپورتى قازاقستاندىق يمپورتتىڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ 40 پروتسەنتٸن قۇرايدى. الايدا بٸز ٷشٸن يمپورتتاۋشى ەمەس, تاۋارىمىزدى ٶتكٸزەتٸن ەكپورتتاۋشى نارىق ەلدەقايدا ماڭىزدى.
ال قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن باستى تاۋارى – شيكٸ مۇناي (26,6 ملرد دوللار).
ونى يتاليياعا, گوللانديياعا, فرانتسيياعا, شۆەيتساريياعا, يسپانيياعا تاسىمالدايمىز.
ودان سوڭ بيدايىمىز بار (661 ملن دوللار). ونى ٶزبەكستان, تەجٸكستان, يتالييا, قىتاي جەنە اۋعانستان ەلدەرٸنە جٶنەلتەمٸز. مىس (2,3 ملرد دوللار) قىتايا, تٷركييا, باە, ۇلىبريتانيياعا كەتەدٸ.
تەمٸر ورامالاردى (1,5 ملرد دوللار) يران, ٶزبەكستان, سودان سوڭ رەسەي ساتىپ الادى. وندا دا رەسەيگە كٶپ جٶنەلتپەيمٸز. ال قازاقستان, كەرٸسٸنشە رەسەي ٷشٸن تاۋارىن ٶتكٸزەتٸن ەڭ ماڭىزدى ەرٸ ساپالى نارىق.
ەندٸ سالىق جايىنا توقتالالىق.
قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ سالىق تٶلەۋشٸ كومپانييا – امەريكانٸكٸ. سالىق تٶلەمٸنٸڭ كٶلەمٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بويىنشا بىلتىرعى جىلى «تەڭٸزشەۆرويل» ابسوليۋتتٸ كٶشباستاۋشى كومپانييا بوپ تابىلدى.
بۇل كومپانييادان 5 ملرد دوللار سالىق تٷرٸندە بيۋدجەتكە, ۇلتتىق قورعا تابىس تٷسكەن. بۇل قازاقستانداعى سالىق تابىسىنىڭ 20 پروتسەنتٸن قۇرايتىن كٶلەم.
سوڭعى كەزدەرٸ رەسەي نارىعى قازاقستاندىق بيزنەس ٷشٸن ٶزٸنٸڭ تارتىمدىلىعىن جويىپ بارادى. ٶيتكەنٸ سانكتسييالاردان سوڭ رەسەي ەكونوميكاسى بەسەڭسٸپ, ٶسۋٸن دوعارعان. حالقىندا باسى ارتىق اقشا جوق. تۇتىنۋشىلىق قابٸلەتٸ تٶمەن. وسى جايت بٸزدٸكٸلەردٸ قاتتى الاڭداتادى.
ال بٸز ەاەو-عا ەنگەندە, تٸپتٸ باسقا نەرسەنٸ كٷتكەن ەدٸك قوي. رەسەيدٸڭ باي, ٷلكەن ەرٸ ٶسٸمٸ جوعارى نارىعىنا باس سۇققالى جاتىرمىز دەپ قۋانعان ەك. بٸراق بۇل ٷمٸت اقتالمادى.
ەكونوميكالىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, 2018 جىلدىڭ قورتىندىسى بويىنشا رەسەيدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶسٸمٸنٸڭ دەڭگەيٸ 1,8 پروتسەنتتٸ قۇراماق. ال 2019 جىلى, تٸپتٸ مينۋسقا كٸرەدٸ دەپ بولجانىپ جاتىر: -1,3 پروتسەنت (!).
ونىڭ ٷستٸنە رەسەي قازٸر «يمپورتوزامەششەنيەگە» كٶشٸپ جاتىر, ياعني ٸشكٸ نارىقتاعى شەتەل تاۋارلارىنىڭ ورنىن وتاندىق تاۋارلارمەن جاپپاقشى. سوعان باسىمدىق بەرٸپ جاتىر. سەيكەسٸنشە, نارىقتىڭ اياسى تارىلا تٷسۋدە.
قازاقستاننىڭ دا ەاەو ەلدەرٸمەن اراداعى ٶزارا ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ دە قىسقاردى.
ەگەر ستاتيستيكاعا جٷگٸنەتٸن بولساق, 2017 جىلى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا كٶلەمٸ 2010 جىلعىسىنا قاراعاندا, ياعني بۇل وداققا ارمەنييا مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلعانىنا قاراماستان 6 پروتسەنتكە قىسقارعان, ال ەكسپورت كٶلەمٸ 12 پروتسەنتكە تٶمەندەپ كەتكەن.
2011 جەنە 2017 جىلدار ارالاعىنداعى قازاقستاننىڭ ەاەو ەلدەرٸنە ەكسپورتتاعان مينەرالدى ٶنٸمدەر تاسىمالىنىڭ 2,5 ملرد دوللارعا, اۆتوكٶلٸك, كٶلٸك قۇرال-جابدىقتارى, سايماندارى تاسىمالىنىڭ 115 ملن دوللارعا قىسقارعانىن كٶرۋگە بولادى.
ٶسٸم تەك تاماق پەن اۋىلشارۋاشىلىعى شيكٸزاتى ەكسپورتىندا بايقالادى. ول 369 ملن دوللاردى قۇراعان. ال رەسەيدەن قازاقستان, نەگٸزٸنەن, وتىن مينەرالدارى (26,9%), اۆتوكٶلٸك پەن وعان قاجەتتٸ جابدىق-سايماندار (15%), قارا مەتتال مەن سودان جاسالعان بۇيىمدار (12,3%) ساتىپ الادى. وسى جاعىنان العاندا, قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەردٸڭ ينتەگراتسييانىڭ ارقاسىندا پايدا تابامىز دەگەن ٷمٸتٸ اقتالمادى.
- ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى ايتپادىڭىز عوي. ەسٸرەسە, بۇل رەسەي ساراپشىلاردىڭ جاقسى كٶرەتٸن ەرٸ جيٸ ايتاتىن تاقىرىبى...
- بٸرىڭعاي ۆاليۋتا قازاقستان ٷشٸن جات نەرسە.
بۇل ەشقاشان بولمايتىن نەرسە, ٶيتكەن جاعدايدا قازاقستان ەڭ قۇندى قۇندىلىعى - ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنەن ايىرىلادى.
سوندىقتان بەرٸنە ەسكەرتٸپ, ٶتٸنٸش جاسايمىن, بۇل تاقىرىپتى قوزعاماڭىزدار. ەسٸرەسە, پەتر ۆلاديميروۆيچ سۆويك پەن بٷيرەكتەن سيراق شىعارىپ, بولجام جاساۋدى جاقسى كٶرەتٸن كەيبٸر قازاقستاندىق «فۋتۋرولوگ» مىرزالارعا ايتامىن مۇنى – قويىڭىزدار!
بٸرىڭعاي ۆاليۋتا قۇرۋ تۋرالى كەز كەلگەن ەڭگٸمەگە تىيىم سالامىن. مۇنىڭ بەرٸ, نەگٸزٸ, پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتٸ قايتادان كەڭەستەندٸرۋدٸ ارماندايتىن جەكەلەگەن ساراپشى مەن ماريگينال ساياساتكەرلەردٸڭ قۇرعاق قييالى.
ەاەو-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەشقايسىسى ٶزٸنٸڭ ەگەمەندٸگٸنەن وڭايشىلىقپەن باس تارتپايدى. ەگەر قانداي دا بٸر ساياساتكەر وسىنداي شەشٸم قابىلداڭدار دەپ بەلدەن باساتىن بولسا, وندا بۇل قازاقستاندا ٷلكەن نارازىلىق تۋعىزادى.
سوندىقتان وسىنى ٶتە جاقسى تٷسٸنٸپ, مۇندايدىڭ ەشقاشان بولمايتىنىن وسى فورۋمدا نىعىرلاپ ايتقان ەۆرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا مينيسترٸ تاتيانا ۆالوۆاعا جەنە ٶزگە دە جەكەلەگەن رەسەيلٸك ەرٸپتەستەرٸمە العىسىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ.
قازٸر 2019 جىلى ەاەو-نىڭ ورتاق ەلەكتروەنەرگەتيكالىق نارىعىن قۇرۋ, ال 2025 جىلعا قاراي ورتاق قارجى نارىعىن قۇرۋ (ورتالىعى الماتى بولادى دەلٸنگەن), ودان سوڭ گاز, مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸ بويىنشا ورتاق نارىق قۇرۋ تۋرالى العا مٸندەتتەر قويىلىپ جاتىر. الايدا, ويلاپ قارايىقشى, شىنىمەن دە قازٸر وسىنداي ورتاق نارىقتاردى قۇرۋعا بٸزدە قاجەتتٸلٸكتەر بار ما? بٸز وعان دايىنبىز با ٶزٸ?
قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸز تاۋار مەن قىزمەتتٸڭ ورتاق تيٸمدٸ نارىعىن قۇرا الماۋدامىز. جاڭا ايتتىم عوي, تاريفتەرگە بايلانىستى داۋدى, كەدەندەگٸ شەكتەۋلەردٸ....
مەنٸڭشە, تاراپتار مٷددەلٸ بولىپ تۇرعاندا عانا ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸ سەيكەس كەلٸپ جاتقاندا عانا سول بٸر سالالاردا ورتاق نارىق قۇرۋعا بولادى. ول ٷشٸن مەملەكەتتەردٸڭ نارىقتار بويىنشا ۇستانىمدارىن ايقىنداپ الۋ كەرەك. وندا دا ونى ناقتى بٸر وتاندىق كومپانييانىڭ, ناقتى بٸر سالانىڭ, ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸ تۇرعىسىندا ايقىنداۋ قاجەت.
مىسالى, رەسەي نارىعىنا قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىعى تاۋارلارىن شىعارماي جاتىر عوي. مٸنە, سولاردىڭ ارتىندا سالالىق لوببي تۇرۋى دا مٷمكٸن.
دەمەك, ولار اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا ورتاق نارىق قۇرۋعا قارسى.
وسى جاعىنان العاندا, بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸ, جاڭاعى اتاپ ٶتكەن, ەلەكتر ەنەرگيياسى, قارجى, گاز, مۇناي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸ بويىنشا ورتاق نارىق قۇرۋعا مٷددەلٸ بولسا, ەرٸ ول مٷددە بٸزدٸكٸمەن سەيكەس كەپ جاتسا, وندا ولاردى قۇرۋ كەرەك. بۇل اراداعى شەشٸم مەن باستامالار جوعارىدان ەمەس, كەرٸسٸنشە تٶمەنننەن باستاۋ الۋى تيٸس.
شىنىن ايتقاندا, ورتاق نارىق دەگەنگە ەشكٸم دە, ەشقايىسى دا دايىن ەمەس. يە, وسى وداقتى قۇرعان كەزدەگٸ باستاپقى قىزۋ قاندىلىقپەن بٸرەۋلەر: «ينتەگراتسييانىڭ ەڭ جوعارى شەگٸن يگەرەيٸك, ەلەكتر ەنەرگيياسى, قارجى, گاز, مۇنەاي جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ورتاق نارىعىن قۇرايىق» دەپ ايتىپ قالسا كەرەك. مەن مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگٸ ينتەگراتسيياعا ەلدەكٸم دايىن دەگەنگە سەنبەيمٸن. ەرينە, ايتۋعا وڭاي. بٸراق ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرۋدى بٸر سەتكە ويلاساق, مۇنىڭ قازٸر مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ادامدار ەاەو تيٸمدٸلٸگٸن اڭعارىپ جاتسا, ول وداققا ەش كٷمەن كەلتٸرمەس ەدٸ...
سۇحباتتاسقان,
جانار تٶلەندينوۆا
