وعان دەلەل 2016 جىلى سەمەي قالاسى ەكٸمٸ ٶزٸنٸڭ № 84 ٷكٸمٸمەن «سەمەي قالاسى گەربٸنە» ارنايى بايقاۋ ۇيىمداستىردى, وعان ديزاينەر مەن دە قاتىسىپ باعىمدى سىنادىم.
بايقاۋدىڭ ەدٸل قازىلارى الدىندا سٷرٸنبەي ٶتتٸم دە, بٸراق مۇنىڭ بەرٸ دە ەكٸمدٸك تاراپىنان كٶز بوياۋ عانا ەكەن.
ەكٸم ٶزٸنٸڭ №84 ٶكٸمٸمەن زاڭدى تٷردە ۇيىمداستىرعان بايقاۋىن اياق استىنان «زاڭسىز» دەپ تاۋىپ №72 ٶكٸمٸ ارقىلى كٷشٸن جويدى, «ەگەر زاڭسىز بولسا الدىمەن زاڭدىلىعىن انىقتاپ الماي تۇرىپ نەگە ۇيىمداستىرعان?» دەگەن سۇراق ەلٸ كٷنگە مازا بەرەر ەمەس.
بايقاۋدى نە ٷشٸن ۇيىمداستىرىپ ەندٸ نەگە ٶز كٷشٸن جويعانىنىڭ سەبەبٸن ەلٸ كٷنگە ٶزدەرٸ دە ناقتى ايتىپ بەرە الماي وتىر, «ساسقان ٷيرەك ارتىمەن جٷزەدٸ» دەگەندەي, بٸرەسە قالا جاسىنا بايلانىستى دەسە, تاعى بٸردە زاڭمەن رەتتەلمەگەنٸن كٶلدەنەڭ تارتۋدا.
قالالىق مەسليحات حاتشىسى ب. اقجالوۆ: «قالالىق مەسليحاتقا ونداي قۇقىق بەرٸلمەگەن» دەپ جاۋاپ بەردٸ. بۇل ٷستٸرت جاۋاپ ەرتٷرلٸ ويلارعا جەتەلەيدٸ, وعان سەبەپ, باسقا وبلىس قالالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە مەسليحات شەشٸمٸمەن قابىلدانعانىن دا ەسكەرۋٸمٸز قاجەت سيياقتى. بٸر ەلدە تۇرىپ جاتقان سوڭ بارلىق وبلىس, قالالارعا زاڭ ورتاق قوي, ەلدە ولاي ەمەس پە?!...
گەرب دەگەننەن شىعادى, وسى ۋاقىتقا دەيٸن قالامىزدا «رەسمي ەمەس» دەگەن جەلەۋمەن پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارلاۋ گەربٸ قولدانىستان تٷسپەي كەلە جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس.
ەرينە, نەشە جىل كٷرەستٸڭ نەتيجەسٸندە اق پاتشانىڭ گەربتەرٸ ەكٸمشٸلٸككە قاراستى قالا ايالدامالارىنان الىنىپ تاستالعانىمەن كٶكتەمگٸ ساڭىراۋقۇلاقتاي جەكەمەنشٸك اۋماقتارىنان قىلاڭ بەرە باستادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا اەروپورت باعىتى, «تۇمار» مەيرامحاناسىنان كٶرٸنٸس تابۋدا.
ال سەمەي قوناق ٷيٸ پاتشالىق رەسەيدٸڭ وتارلاۋ گەربٸن استانا ارقىلى زاڭدى تٷردە بەكٸتكٸزٸپ تە العان ەكەن. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ بەرەتٸن جاۋابى «ولار جەكە مەنشٸك, سوندىقتان بٸزدٸڭ ارالاسۋعا قاقىمىز جوق», سوندا ولار ەكٸمدٸككە, تٸپتٸ رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت العان ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا باعىنبايتىن قايدان شىققان «جەكەمەنشٸكتەر».
جەكە مەنشٸك بيزنەس بولعان سوڭ ونىڭ دا ٶز ەرەجەسٸ بار, ٶسۋ كەرەك دەگەندەي, بٸراق سول دامۋدىڭ پاتشالىق زاماننىڭ وتارلاۋ گەربٸن قالانىڭ ورتالىعىندا جارنامالاپ ٸسكە اسۋى قالاي, بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ساياساتىنا قاراما-قايشىلىق قوي. ال «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەن «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ٶز باستاۋىن العان استانا تٶرٸندەگٸ قۇزىرلى ورىننىڭ پاتشالىق وتارلاۋ تاڭباسىنان «پلاگيات» جاساپ قۇرالعان «ساۋدا بەلگٸسٸ» ەتٸپ (1851- 1878ج.ج) ونى «سەمەي» قوناق ٷيٸنە زاڭداستىرىپ بەرۋٸ مٷلدە اقىلعا سيمايدى.
مىسالى, رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ گەرالديكا ەرەجەسٸندە گەرب ەشقاشاندا ساۋدا بەلگٸسٸ بولا المايتىنى ايتىلادى. سەميپالاتينسك وبلىسىنا بەكٸتٸلٸپ بەرٸلگەن پاتشالىق بولسا دا گەرب دەگەن ستاۋسقا يە, سوندىقتان ورتالىق كٶشەدە ەمەس, قالا تاريحىنىڭ بٸر پاراقشاسى بولىپ ٶلكەتانۋ مۇراجايى سٶرەسٸنەن ورىن الۋى تيٸس!
ال ونى قوناقٷيگە زاڭدى تٷردە «ساۋدا بەلگٸسٸ» ەتٸپ بەكٸتٸپ بەرۋگە استانانىڭ قۇزىرلى ورىندارىنىڭ قانداي قاقى بار?
ەلباسىمىز ن. نازارباەۆ 2016 جىلى ٶز سٶزٸندە: «بٸز پاتشالىق رەسەي زامانىندا كولونييا بولدىق» دەدٸ. جەنە بيىل 2018 جىلى 18 قاراشادا تٷركيياعا بارعان ساپارىندا تاعى قايتالاپ: «بٸز قازاق حالقى رەسەي پاتشالىعىنىڭ كولونيياسى بولدىق, سوڭعى حانىمىز كەنەسارى دا 1861 جىلى سول جٷيەنٸڭ قۇربانى بولدى» دەگەن ەدٸ عوي. ال ەلٸمٸز ەركٸندٸك العالى شيرەك عاسىردان اسىپ كەتسە دە سەمەي قالاسىنىڭ كەيبٸر ازاماتتارى بەرٸن تاريحققا سٸلتەپ «قۇلدىق قامىتىن» شەشكٸسٸ كەلمەيتٸندەي ەسەر قالدىرۋدا? ەگەر قالامىزدا وتارلاۋ تاڭباسى اشىق تٷردە وسىلاي ناسيحاتتالاتىن بولسا وندا نەسٸنە تەۋەلسٸزدٸك الدىق دەپ بٶركٸمٸزدٸ اسپانعا اتىپ جٷرمٸز.
ال تەۋەلسٸزدٸكتٸ سيپاتتايتىن قالانىڭ زاماناۋي گەربٸن قابىلداۋعا كەلگەندە سەمەي قالاسى ەكٸمٸ نەلٸكتەن اياق استىنان «سەمەي قالاسىنىڭ گەربٸ بولۋىنا زاڭ رۇقسات ەتپەيدٸ» دەگەن اشىق مەلٸمدەمەسٸن جاسادى.
قالا ەكٸمدٸگٸ مەن مەسليحاتى قالا گەربٸن قابىلداۋعا نەمەسە وعان ٷركە قارايتىن بولسا, وندا پرەزيدەنتتٸڭ جوعارىداعى ەكٸ مەلٸمدەمەسٸنەن سوڭ پاتشالىق رەسەيدٸڭ «وتارلاۋ گەربٸنەن» شوشىنۋى تيٸس ەدٸ عوي. نەنٸ جارنامالاپ جٷرمٸز, بودان بولعانىمىزدى ما? وندا نەگە №84 بايقاۋعا ٶكٸم شىعاردى? جەنە بۇل مەلٸمدەمەسٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن ارنايى مەسليحاتتار شەشٸمٸمەن قابىلدانعان باسقا ٶڭٸرلەردەگٸ وبلىس پەن قالالالارداعى قولدانىستاعى گەربتەرٸنە كٷمەن كەلتٸرگەنمەن دە بٸردەي.
مٷلدە تٷسٸنٸكسٸز...
مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنە ايماقتارداعى وبلىس, قالا گەربتەرٸن مۇقييات زەرتتەپ ونىڭ قوعامداعى الار ورنىن, ونىڭ ماڭىزىن تٷسٸندٸرەتٸن ارنايى شەشٸم قابىلداعانىن قالار ەدٸك.
ەيتپەسە, قازٸرگٸ مينيسترلٸكتە قالىپتاسقان جاعداي تىپ- تىنىش «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن بادىراق كٶز» دەگەن مارعاۋ تٸرلٸككە ۇقسايتىنداي. مينيستٸرلٸكتە 2015 جىلى گەرالديكالىق باسقارماسى قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرٸ وبلىس, قالالاردىڭ گەرالديكا مەسەلەسٸن جٷيەلٸ تٷسٸرٸپ رەتتەيتٸن ناقتى قادام جاسالماعان ەكەن. بٸز, ٶڭٸرلەردەگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ گەرالديكا سالاسىنىڭ ماماندارىنا وسى مەسەلەنٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە رەتتەيتٸن ۋاقىت ەلدەقاشان كەلدٸ دەپ ەسەپتەيمٸز. دامىعان ەلدەردٸڭ بارلىعىندا دا كٶرشٸ رەسەي مەملەكەتٸندە دە گەرالديكا سالاسىنا ەرەكشە مەن بەرٸلٸپ ەلدەقاشان دۇرىس جولعا قويىلعان.
قازاقستانداعى باسقا وبلىس, قالالارىندا جەرگٸلٸكتٸ مەسليحات شەشٸمٸمەن قابىلدانعان ٶز گەربتەرٸ بار.
ونداي قۇزىرەت تەك استانا مەن الماتىعا عانا بەرٸلگەن دەپ جاۋاپ بەرگەن شقو-نىڭ دا قولدانىستا ٶز گەربٸ بولسا, ٶسكەمەن قالاسىندا دا جەرگٸلٸكتٸ مەسليحاتپەن رەسمي تٷردە قابىلدانعان ٶسكەمەن قالاسىنىڭ گەربٸ بار.
ولاي بولسا, شقو-نىڭ ٸشكٸ ساياسات باسقارماسى جاۋابىنا سٷيەنسەك گەرب بولۋ قۇقىعى الماتى مەن استاناعا عانا بەرٸلگەنٸن جاقسى بٸلٸپ وتىرىپ, وندا ٶزدەرٸ سانالى تٷردە زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن بولىپ شىقتى عوي!?...
قانشا جەردەن تەر تٶگٸپ ٸزدەنگەنٸممەن استانا مەن الماتى قالالارىنان باسقا وبلىس, قالالاردا گەرب بولۋى زاڭعا قايشى دەگەن زاڭ تابا المادىم, ناقتى بولۋ كەرەك ەكەنٸ دە ايتىلماعان, بٸراق بولماۋى كەرەك دەگەن دە بٸر اۋىز سٶز جوق. سەمەي قالاسى ەكٸمدٸگٸ زاڭ شىعارۋشى ورگانعا اينالعانى ما?
مەن رەمٸزدەرگە جاۋاپتى مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنە قالادا گەرب بولۋى قانشالىقتى زاڭدى دەگەن سۇراق تا قويدىم. العان جاۋابىم: «ەر ٶڭٸردٸڭ ٶزٸندٸك سيمۆولدارى بولۋى زاڭعا قايشى ەمەس» دەگەن جاۋاپ. تٸپتٸ قالا سيمۆولى تەربيەلٸك, تۋعان ٶلكەگە دەگەن وتانسٷيگٸشتٸككە باۋليتىن ماقتانىش سەزٸمٸن وياتاتىن ماڭىزى ەرەكشە ەكەنٸ دە ايتىلعان.
مىسالى, ٶسكەمەن قالاسى قالا گەربٸن قابىلداعاندا جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ زاڭىنا سٷيەنە وتىرىپ ٶزدەرٸنە قالا ەرەجەسٸن جازىپ سوعان قالا رەمٸزدەرٸن قابىلداۋ تۋرالى جەكە تارماقشاسىن ەنگٸزٸپ قابىلداعانى تۋرالى جاۋاپ بەردٸ. ەگەر ايماقتاعى قالا گەربٸن قابىلداۋ ٷكٸمەت تاراپىنان رەتتەلمەسە دەمەك, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ قۇزىرەتٸنە جاتاتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قالادا بٸر تٷپ اعاش وتىرعىزىلسا نەمەسە اسىراعان يتٸڭٸزدٸ قىدىرتاتىن جەردٸ دە مەسليحات انىقتاماۋشى ما ەدٸ, ەلدە ول دا استانانىڭ شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ رۇقساتىمەن جاسالا ما?. ەگەر مۇنداي شەشٸم قابىلداۋعا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ جٷرەگٸ داۋالاماسا وندا ٷكٸمەت شەشسٸن. تٷسٸندٸرٸپ ٶتەيٸن, قالا گەربٸ ول - قالا ٸشٸلٸك مەسەلە, قالا ٸشٸندە ٶتەتٸن نەمەسە قالا اتىنان كٶرسەتٸلەتٸن ٸس-شارالارعا قولدانىسقا ارنالعان. رەسمي ەمەس قالا ٸشٸندە ٶتەتٸن بايقاۋلارعا, مەدەني ٸس-شارالاردا(فەستيۆالدەر, فورۋمدار) ديپلوم, گراموتالاردا قولدانىلادى.
ال ارنايى رەسمي شارالاردا مەملەكەتتٸك ەلتاڭبا قولدانىلادى.
سەمەي قالاسى ەكٸمدٸگٸنە تەۋەلسٸز قازاقستان قالاسىنىڭ زاماناۋي قالا گەربٸن قابىلداۋعا باتىل قادام جاساۋىن قالار ەدٸك. ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان قالاسىنا گەرب قابىلداعان ٷشٸن ٸستٸ بولعان بٸر ەكٸمدٸ ەستٸمەپپٸز, ەگەر زاڭعا قايشى بولسا جاۋاپقا تارتىلعان ەكٸمدەر تۋرالى ەندٸگٸ ەستٸسەك كەرەك ەدٸ عوي.
سٶز سوڭىندا رۋحاني جاڭعىرۋدان ٷزٸندٸ كەلتٸرە كەتسەم دەيمٸن: «ەجەپتەۋٸر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٶزٸنٸڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭٸنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى.»
دەمەك, تاريحي ٶز كودىمىزدى ايقىندايتىن كەز كەلدٸ, ول ۋاقىت كەلگەلٸ جيىرما جەتٸ جىل بولدى.
سونىمەن, پاتشالىق رەسەي كەزەڭٸندە دە, كەڭەستٸك دەۋٸردە دە قابىلدانعان سەمەي قالاسىنىڭ گەربٸن قابىلداۋعا ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاندا نەگە ساراڭدىق تانىتۋدامىز, مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە?...
ٶز ويىمدى قالامىزدىڭ يسٸ قازاققا ەيگٸلٸ ەسٸمدەرٸمەن باستاعان ەدٸم, سٶز سوڭىندا سولاردىڭ زاڭدى جالعاسىنداي تاعى بٸر تۇلعامىزدىڭ سٶزٸمەن اياقتاسام دەيمٸن.
سەمەي قالاسىنان شىققان مۇحتار ومارحانۇلىنىڭ: «ەل بولامىن دەسەڭ- بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەگەن قاناتتى سٶزٸ بار, ٶزگەرەيٸك, ٶزگەرتەيٸك, رۋحاني جاڭعىرايىق اعايىن! رۋحاني جاڭعىرۋ ول – وتارسىزداندىرۋدىڭ باستاۋى بولماق!
ەرلان شاياحمەتۇلى,
سەمەي قالاسى, 2018 جىل.
2016 جىلى 24- قىرٷيەكتە سەمەي قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ە. ساليموۆتىڭ №84 ٶكٸمٸمەن ۇيىمداستىرىلعان بايقاۋدا جەڭٸپ شىققان
سەمەي قالاسىنا ارنالعان گەربٸم.
https://www.youtube.com/watch?v=bzN7DC0GnYg&fbclid=IwAR36g_ljFwGC1Zau0q6BGzsBfo2XUWDpBTBVoGdMGrie52TUNKu62dkTJYE
