دٸنمۇحامەد قوناەۆ – 110 جىل
1990 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا بەس-التى جۋرناليست حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار ازاماتى دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ اعامىزدىڭ ٷيٸنە باردىق. ونداعى ماقساتىمىز جاقىندا عانا دٷنيەدەن ٶتكەن جولداسى زۋحرا شەرٸپقىزىنىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى كٶڭٸل ايتۋ بولاتىن.
مەنٸڭ پايىمداۋىم بويىنشا, ول كٸسٸنٸڭ پەتەرٸنٸڭ بٶلمەلەرٸ اتشاپتىرىم, ٸشٸ قۇندىلىعىنا كٶز تويمايتىن جيھازعا تولى سيياقتى كٶرٸنەتٸن. ەسٸكتەن اتتاپ كٸرگەن بەتتە بٸزدەردٸ ۇزىن بويلى, جٷزٸنەن نۇر شاشقان ديماش اعانىڭ ٶزٸ قارسى الدى.
قول الىپ, تٶس قاعىستىرا امانداستىق. ەل تانىعان وسىنداي ازاماتتىڭ الاقانىنا قولىم تيگەن بەتتە دەنەمدٸ بٸر ەرەكشە سەزٸم شارپىپ ٶتتٸ. ٶز كٶزٸمە ٶزٸم سەنبەيمٸن. ەلەم مويىنداعان جەنە قازاقتاي ەلدٸڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتكەن تۇلعانىڭ ٷيٸندە وتىرمىن. بۇل مەن ٷشٸن ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمە كٸرمەگەن جاعداي.
ەسٸرەسە, بٸزدٸ ٷي ٸشٸنٸڭ تىم قاراپايىمدىلىعى تاڭعالدىردى. زالىندا ديۆان, ەكٸ كرەسلو, جورنال ستولى جەنە كەرەگە بويىنا ۇزىننان سوزىلعان كٸتاپ قوياتىن سٶرە عانا. باسى ارتىق بٸر مٷلٸك جوق. ياعني بٸز وتىرعان پەتەر رەسپۋبليكانى 22 جىلدان ارتىق باسقارعان ادامنىڭ شاڭىراعىنا مٷلدە ۇقسامايدى. وسى كٶرٸنٸستٸڭ ٶزٸ-اق ول كٸسٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸ ۇشان-تەڭٸز بولا تۇرا, دٷنيە-مٷلٸك پەن بايلىققا قىزىقپاعان پاراساتتى ادام ەكەنٸن ايعاقتاپ تۇردى.
ديماش اعا بٸزدەردٸ مۇسىلماندىق دەستٷرمەن داستارقان باسىنا شاقىردى. اس بٶلمەسٸنە كٸرسەك, داستارقان ٷستٸندە باسىنا اق جاۋلىق كيگەن, ٶتە ٶڭدٸ بٸر ەجە وتىر ەكەن. بەرٸمٸز ول كٸسٸنٸ تانىماساق تا, جاپىرىلا امانداستىق. ەجەي دە ورنىنان تۇرىپ: «جاقسىمىسىڭدار, اينالايىندار» دەپ ەرەكشە ٸلتيپات تانىتتى. سول كەزدە ديماش اعا بەرٸمٸزگە قاراپ:
– مىنا اپالارىڭدى تانيسىڭدار ما, – دەپ ساۋال تاستادى. بٸز بولساق تانىمايتىنىمىزدى ٸشتەي بٸلدٸرگەندەي, ٷنسٸز قالدىق. سول كەزدە:
– تانىماساڭىزدار تانىپ قويىڭىزدار, ولجاستاي ۇل تۋعان شەشە وسىنداي بولادى, – دەمەسٸ بار ما.
دەل وسى سٶزدٸ ەستٸگەندە دەنەمدٸ توق سوققانداي بٸر سەزٸم شارپىپ ٶتتٸ. سٶيتسەك, اق جاۋلىقتى ەجەمٸز ەسٸمٸ ەلەمگە مەشھٷر اقىنىمىز ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ اناسى ەكەن. ماعان بۇل سٶزدٸڭ قاتتى ەسەر ەتۋ سەبەبٸ, داناگوي ديماش اعامىزدىڭ قازاقتىڭ قارا سٶزٸن مايىن تامىزا ايتا بٸلۋٸندە ەدٸ.
ەگەر دە سول جەردە سٶزدٸڭ مەنٸسٸن بٸلمەيتٸن باسقا بٸرەۋ بولسا, جاي عانا «ولجاستىڭ شەشەسٸ», يا بولماسا «ولجاستىڭ ماماسى» دەپ قانا تانىستىرا سالار ما ەدٸ. ال ديماش اعا بولسا ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ دە, ونىڭ اياۋلى اناسىنىڭ دا ابىرويىن اسقاقتاتىپ: «ولجاستاي ۇل تۋعان شەشە وسىنداي بولادى» دەپ ايتۋى اسقان مەدەنيەتتٸلٸگٸ مەن كٶرەگەندٸگٸ ەكەنٸندە سٶز جوق.
. . .
ديماش اعانىڭ ٷيٸندەگٸ داستارقان باسىندا تاعى بٸر ۇمىتىلماس جاعداي بولدى. بٸزگە جاسى قىرىقتان اسقان, ەدەمٸشە كەلگەن بٸر كەلٸنشەك شاي قۇيىپ وتىردى.
ديماش اعا ول كٸسٸنٸ بٸزگە كەلٸنٸم دەپ ەمەس, «لەيلە مۇحتارقىزى ەۋەزوۆا» دەپ تانىستىردى. وسى سٶزدٸ ەستٸگەندە تاعى دا بٸر تاڭ-تاماشا كٷيگە تٷسكەنٸم راس. قاراپايىمدىلىعىنا تاڭعالعانىم سونشالىق, لەيلە مۇحتارقىزىنا تەسٸلە قاراپ قالىپپىن. بۇل دەگەنٸڭٸز – بەلگٸلٸ ەدەبيەتشٸ-عالىم جەنە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ مارقۇمنىڭ: «مەن ەۋەزوۆتٸڭ ٷيٸنەن قىمىز ٸشتٸم» دەپ ماقتانعانى سيياقتى, بٸز ٷشٸن دە ٷلكەن دەرەجە, ۇمىتىلماس تاريح. ەۋەزوۆتٸڭ ٷيٸنەن قىمىز ٸشپەسەك تە, اسىلدىڭ سىنىعىنىڭ قولىنان شاي ٸشٸپ, ديماش اعا سيياقتى زاڭعار ازاماتتىڭ زييالى ەڭگٸمەسٸن تىڭداۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ ماڭدايىنا جازىلماعان شىعار. وسىلايشا, ديماش اعانى ٶمٸردە بٸر مەرتە عانا كٶرٸپ, بٸر مەرتە عانا داستارقانداس بولدىم. ۇلى ادامنىڭ جانىندا بولعان بٸر عانا سەت مەنٸڭ جٷرەگٸمدە ٶمٸرلٸك تەلٸم بولىپ قالدى.
. . .
ديماش اعامەن كەزدەسكەننەن كەيٸن كٶپ ۇزاماي كەڭەس ٶكٸمەتٸ قۇلادى. زاماننىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى ٸلە-شالا كاپيتاليزم ەلەمەنتتەرٸ بوي كٶرسەتٸپ, نارىق زاڭدارى ٶز ٷستەمدٸگٸن جٷرگٸزە باستادى.
سودان كەيٸن «زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, تازى بوپ شال» دەگەندەي, ادامداردىڭ پسيحولوگيياسى دا كٷرت ٶزگەردٸ. كٶكجيەكتەن جاڭا ٶمٸرگە جىلدام بەيٸمدەلگەن «جاڭا قازاقتاردىڭ» سۇلباسى كٶپتەپ كٶرٸنٸس بەردٸ. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ كەيبٸر پىسىقتارىنىڭ نيەتتەرٸ ديماش اعا تەربيەلەگەن ازاماتتاردىڭ پسيحولوگيياسىمەن مٷلدە سەيكەس كەلمەيتٸن ەدٸ. سودان كەيٸن جاپپاي جەكەشەلەندٸرۋ باستالدى. جەكەشەلەندٸرۋ كەزٸندە تامىر-تانىستىق پەن جەمقورلىق ٸندەتٸ دە بەلەڭ الدى. بٸر كەزدەرٸ ديماش اعانىڭ باستاۋىمەن بٷكٸل ەل بولىپ سالدىرعان كەسٸپورىندار مەن نەبٸر سەۋلەتتٸ عيماراتتار شەتەلدٸك الپاۋىتتار مەن «جاڭا قازاقتاردىڭ» يەلٸگٸنە ٶتە باستادى. تٸپتٸ, جەمتٸككە ۇمتىلعان قۇزعىندارداي شٷيلٸككەندەرٸ سونشا, بالاباقشا مەن مەدەنيەت ٷيلەرٸنە دەيٸن تالاپايعا تٷسٸردٸ. «بالالاردىڭ بولاشاعى نە بولادى» دەگەن سۇراقتار دا جاۋاپسىز قالا بەردٸ. سٶيتٸپ, ۇلتتىق مٷددەنٸ ساقتاعاننان گٶرٸ, ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى قارپىپ قالۋعا دەگەن جانتالاس ٶرشي تٷستٸ.
سول كەزدە ٶزٸن مازالاپ جٷرگەن مەسەلەلەر بويىنشا ديماش اعا الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ بولعان مارقۇم زامانبەك نۇرقادٸلوۆكە تەلەفون سوعىپتى. وسى ورايدا وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن زامانبەك نۇرقادٸلوۆتىڭ «نە تولكو و سەبە» اتتى كٸتابىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرە كەتكەندٸ جٶن كٶردٸم:
«كاك-تو پوزدنەي وسەنيۋ 92-گو گودا منە پوزۆونيل ديماش احمەدوۆيچ. ون بىل – چۋۆستۆوۆالوس پو گولوسۋ – زامەتنو راسستروەن. گوۆوريل تيحو, دەلايا پاۋزى, رازمىشليايا ۆسلۋح.
– زامانبەك, تى ۆ كۋرسە توگو, چتو ۆو دۆورتسە شكولنيكوۆ, سوسۆياتيليششە دەتستۆا ۋسترايۆايۋتسيا بانكەتى, يۋبيلەي, پرازدنۋەتسيا سۆادبى نوۆىح بوگاتەەۆ? داجە ۋسترايۆايۋتسيا, گوۆوريات, ورگي?
يا تو بىل ۆ كۋرسە.
– دا, ديماش احمەدوۆيچ, يا زنايۋ. نو دەلو ۆسە ۆ توم, چتو...
ديمەكەڭ وستانوۆيل مەنيا.
– منە يزۆەستەن ناپەرەد ۆسە تۆوي دوۆودى. چتو گورودسكيح دەنەگ نا سودەرجانيە دۆورتسا نەت, پوتومۋ ي پريحوديتسيا سداۆات ۆ ارەندۋ پومەششەنييا كوممەرسانتام... نو سكاجي نا ميلوست, كۋدا مى يدەم? چتو بۋدەت س ناشيمي دەتمي?
چتو يا موگ سكازات ديماشۋ احمەدوۆيچۋ? وتۆەتا نا ەتي ۆوپروسى يا نە زنال. نە زنايۋ ي سەگودنيا»...
. . .
يە, ديماش اعا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارى ەدٸلەتسٸزدٸكتەردٸ كٶپ كٶردٸ. سونىڭ ەڭ اۋىرى – حالىق يگٸلٸگٸنٸڭ تۋ-تالاپايى شىعىپ, ٶزٸ تەربيەلەگەن كەي شەكٸرتتەرٸنٸڭ تەرٸس اينالىپ كەتكەنٸ بولدى. ونىسىمەن قويماي, باسپاسٶز بەتٸندە ورىنسىز قارالاپ, ارتىنان شام الىپ تٷسكەندەر دە جوق ەمەس. تٸپتٸ مەسكەۋ تاراپىنان تەرگەۋگە دە الىندى.
الايدا كسرو باس پروكۋراتۋراسىنىڭ اسا ماڭىزدى ٸستەر جٶنٸندەگٸ تەرگەۋشٸسٸ كالينيچەنكو ارتىن قازبالاپ, قانشالىقتى ٸلٸك ٸزدەسە دە, قارالايتىن ەش ايعاق تاپپادى. وسى مەسەلە جٶنٸندە ٶزٸنٸڭ «و موەم ۆرەمەني» اتتى كٸتابىندا جاقسى ايتىپ ٶتٸپتٸ. ال ەندٸ زەينەتكەرلٸك دەمالىسىنا شىققان كەزدە بيلٸك باسىنداعى نىساپسىز بٸرەۋلەر قىزمەتتٸك «ۆولگا» اۆتوكٶلٸگٸن دە تارتىپ العان كٶرٸنەدٸ. بۇدان ارتىق باسسىزدىق بولمايتىن شىعار, سٸرە. زامان اعىمىنداعى وسىنداي كٶلەڭكەلٸ كٶرٸنٸستەر جانىنا باتتى ما, ەلدە دەم-تۇزىنىڭ تاۋسىلعانى ما, كٶپ ۇزاماي 1993 جىلدىڭ تامىزىندا ديماش اعامىز فەني دٷنيەدەن وزدى. ول كٸسٸنٸ سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا كەلگەندەردٸڭ ەسەبٸندە شەك بولعان جوق. دەل سول كەزدە ماعان تۇنىعى لايلانباعان تۇلعامەن بٸرگە بٷكٸل بٸر قوعامنىڭ بەكزاتتىعى مەن تازالىعى مەڭگٸلٸككە كەتٸپ بارا جاتقانداي ەسەر ەتتٸ...
وسى ورايدا كٶڭٸلٸمە قاياۋ سالعان مىنا بٸر وقيعانى دا تٸلگە تيەك ەتە كەتكەندٸ جٶن كٶردٸم. ول بىلاي بولعان ەدٸ.
2012 جىلى ديماش اعانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «ديماش اعا – قيماس اعا» دەگەن تاقىرىپپەن كٶلەمدٸ ەسسە جازدىم دا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنە شىعارماقشى بولدىم.
كەيٸننەن ويلاپ قاراسام, سول كەزدەگٸ بيلٸكتٸڭ د.ا. قوناەۆتىڭ بەدەلٸن بۇعاتتاپ, ەل الدىنداعى اسقار تاۋداي ابىرويىن ناسيحاتتاۋدان قورقاتىنداي جٶنٸ دە بار ەكەن. سەبەبٸ قالام ۇستاعان قاۋىم بٸرٸنشٸ كەزەكتە ديماش اعانىڭ حالىقتىڭ قازىناسىن تالان-تاراجعا سالۋعا جول بەرمەگەن شىنايى بەينەسٸ جەنە تۋعان-تۋىستارىن مەملەكەت قازىناسىنا جولاتپاعان ەدٸلەتتٸگٸ تۋرالى جازارى سٶزسٸز. بۇل جاعدايلار كرەديت پەن قارىزعا بەلشەدەن باتىپ جٷرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ الدىندا ديماش اعانىڭ بەدەلٸن ودان سايىن اسقاقتاتا تٷسەرٸ بەلگٸلٸ. سودان بارىپ كٶپشٸلٸكتٸڭ بيلٸككە دەگەن ٶكپە-رەنٸشٸ ويانۋى مٷمكٸن ەدٸ.
قازٸر ويلاپ قاراسام, كەزٸندە بيلٸك باسىنان سٶزٸ مەن ٸسٸ ساي كەلمەيتٸن جەنە ٶرەسٸ تٶمەن نەبٸر يدەولوگسىماقتاردى كٶردٸك. وندايلاردىڭ يدەولوگييالىق كونتسەپتسييالاردى قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن شارالاردى قولعا الۋعا قاۋقارلارى جەتپەگەنٸ شىندىق. سەبەبٸ ولار حالىقتىڭ رۋحىن كٶتەرۋدەن قورىقتى. سٶيتٸپ, ساياسي-يدەولوگييالىق باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ بارلىعى بٸر ادامنىڭ مٷددەسٸنە عانا قىزمەت ەتتٸ. ال ەندٸ شىندىقتى ايتىپ, شىرىلداعان تۇلعالارعا قارسى نەبٸر لاس ساياسي تەحنولوگييالاردى قولدانۋعا كەلگەندە الدارىنا جان سالماعاندارىنا تاڭعالاسىڭ.
. . .
ديماش اعا جٶنٸندەگٸ اقيقات پەن اڭىزعا تولى ەڭگٸمەلەردٸڭ جەلٸسٸندە شەك جوق. ال ەندٸ مىنا وقيعانىڭ ورنى تٸپتەن بٶلەك.
اتاپ ايتسام, ديماش اعا 1986 جىلى عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ بولعان ٸنٸسٸ اسقار قوناەۆتى قىزمەتتەن الىپ تاستاپ, قارا قىلدى قاق جاراتىن قاعيداتشىلدىعىن تاعى بٸر كٶرسەتكەن بولاتىن. بۇعان قوسا دييار قوناەۆ ەسٸمدٸ نەمەرە ٸنٸسٸ و.جەۋتٸكوۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبٸندە وقىپتى. الايدا مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ وعان ەل باسشىسىنىڭ ەت جاقىن تۋىسقانى رەتٸندە ەش جەڭٸلدٸك جاساماپتى. سودان ساباقتىڭ اۋىرلىعىنا شىداماعان دييار باسقا مەكتەپكە اۋىسۋعا مەجبٷر بولعان ەكەن. بۇل دەگەنٸڭٸز – ەدٸلەتتٸلٸك پەن جاستاردىڭ شىنايى بٸلٸممەن سۋسىنداۋى ەلدٸ د.ا. قوناەۆتىڭ باسقارۋى كەزٸندە بولعانىن اڭعارتادى.
ال ەگەر دە بۇل جاعداي قازٸرگٸ ۋاقىتتا ورىن الاتىن بولسا, مەكتەپ ديرەكتورىنان باستاپ بارلىعى ەلگٸ پاتشانىڭ بالاسىنىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ, ٶتٸرٸك باعامەن سەمٸرتٸپ, «دانىشپان» قىلىپ شىعاراتىن ەدٸ. وسى ورايدا بەلگٸلٸ اقىنىمىز ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ ديماش احمەتۇلىنىڭ ارتىندا ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان ۇرپاق قالماسا دا, قانشاما جاس تولقىندى ادالدىققا, تازالىققا تەربيەلەپ كەتكەنٸ جٶنٸندە تەبٸرەنە جازۋى ماعان كەرەمەت ەسەر ەتتٸ.
1990 جىلى سول كەزدەگٸ حالىقارالىق «ازييا» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى بولعان مارقۇم مولداقان مۇقاتاەۆ اعام ماعان «جەلتوقسان وقيعاسىنا» ەدٸل باعا بەرگٸزبەي, بەرٸن لاڭداتىپ كەتكەن م.سولومەنتسەۆ جٶنٸندە ساياسي سالماعى باسىم ماقالا جازىپ بەرۋٸمدٸ ٶتٸندٸ. سول ماقالانى جازۋ بارىسىندا بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ مارقۇم اسانباي اسقاروۆ اعامىزدىڭ ٷيٸنە باردىم. سەبەبٸ كٶپ نەرسەدەن حابارى بار جٸگٸتتەر سولومەنتسەۆ جايلى اسەكەڭ كٶپ بٸلەدٸ دەپ كەڭەس بەرگەن ەدٸ. اسانباي اعا سول كەزدە ەندٸ عانا اقتالىپ, تٷرمەدەن ٶز شاڭىراعىنا ورالعان كەزٸ بولاتىن.
– سولومەنتسەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ولار ماعان قارا كٷيە جاعىپ, قاماۋعا الدى. تٷرمەدە كٶرسەتپەگەن قورلىقتى كٶرسەتتٸ. قوناەۆقا پارا بەردٸ دەگەن جالعان ايىپ تاقپاقشى بولدى ەمەس پە, – دەدٸ قاتتى كٷيٸنگەن اسانباي اعا. – مەن ٶزٸنٸڭ اكادەميك رەتٸندەگٸ اي سايىنعى 750 سوم جالاقىسىن بالالار ٷيٸنە اۋدارىپ وتىرعان ديمەكەڭدەي دارا تۇلعاعا قالاي تٸل تيگٸزەمٸن? – دەپ ايتقانى ەلٸ ەسٸمدە. جەنە دە سول جىلى اتالمىش ماقالا «سولومەنتسەۆتىڭ سويقاندارى» دەگەن تاقىرىپپەن جارىققا شىعىپ, ٸشٸندە بٸراز شىندىق ايتىلعان ەدٸ.
. . .
ديماش اعا جٶنٸندەگٸ وي-تولعامدارىمدى قاعاز بەتٸنە تٷسٸرمەس بۇرىن زامانداستارى جازعان بٸراز ەستەلٸكتەردٸ پاراقتاۋعا تۋرا كەلدٸ. وسى ورايدا مىنا بٸر وقيعا ٶزٸمە تاعى دا ەرەكشە ەسەر ەتتٸ.
مىسالى, بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ قاراتاي تۇرىسوۆ اعامىز قايتىس بولارىنىڭ الدىندا بالا-شاعاسىن جيناپ الىپ: «جىلاماڭدار! ودان دا مەنٸ اقيرەت ساپارىنا دۇرىستاپ شىعارىپ سالۋدىڭ قامىن جاساڭدار. ەرتەڭ انا باقي دٷنيەدە قوناەۆتىڭ قابىلداۋىنا دۇرىستاپ بارايىن...» دەپتٸ ەزٸل-شىنى ارالاس. تەرەڭنەن ويلاپ قاراساڭ, قاراتاي اعانىڭ بۇل سٶزٸنٸڭ استارىندا ۇستازعا دەگەن ٷلكەن قۇرمەتتٸڭ, و دٷنيەدە دە بٸرگە جٷرسەم دەگەن ساعىنىشتىڭ بەلگٸسٸ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
يە, بەرٸمٸزدٸڭ دە تاعدىرىمىز جاراتقان يەمٸزدٸڭ قولىندا. ۋاقىتى كەلگەندە بارار جەرٸمٸز دە اللا تاعالانىڭ الدى ەكەنٸ اقيقات. فەني جالعاندا جاساعان ساۋاپتى ٸستەرٸمٸز بەن كٷنەلارىمىزدىڭ سالماعىن تارازىعا سالىپ, كٸمنٸڭ ورنى – جۇماق, كٸمنٸڭ ورنى توزاق ەكەنٸن شەشەتٸن دە قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ اللا تاعالا عانا. الايدا جۇمىر باستى پەندە بولعان سوڭ كەي كەزدەرٸ سىرتتان تون پٸشەتٸن سەۋەگەيلٸگٸمٸز دە جوق ەمەس. بويىنا يمان بايلىعىن جيعان ادام فەني دٷنيەدەن ٶتكەن كەزدە قيماي قوشتاسامىز دا, «جۇماققا باراتىن شىعار» دەپ توپشىلايمىز. وسى ورايدا ديماش اعامىز جۇماقتىڭ تٶرٸندە وتىرىپ, ەلٸنە ادال قىزمەت ەتكەن سەرٸكتەستەرٸن الدىنان قۇشاق جايا قارسى الىپ جٷرگەن سيياقتى كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى ماعان.
. . .
يە, وتىز جىل بويى جاقسىنى دا, جاماندى دا كٶردٸك, ەرينە. شىنتۋايتىن ايتقاندا, مەملەكەتتٸ قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن جوققا شىعارىپ, بٸرجاقتى پٸكٸر ايتۋ ەبەستٸك بولار. سەبەبٸ قاتەلەسپەيتٸن پەندە جوق.
دەگەنمەن وتىز جىلدىڭ ٸشٸندە ساياسي رەفورمالار بٸر ادامنىڭ مٷددەسٸنە عانا قىزمەت ەتٸپ, دەموكراتييالىق قاعيداتتار قاناتىن كەڭگە جايا الماعانى شىندىق. سونىمەن قاتار جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق پەن ترايباليزمنٸڭ اياعىنا تۇساۋ سالا الماعانىمىز قوعام ٷشٸن ٶتە اۋىر بولدى. بايلار مەن كەدەيلەردٸڭ اراسى تىم الشاقتاپ, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر قوردالانا بەردٸ. ياعني اقشاسى كٶپتەر مەن تٸرەۋٸ مىقتىلاردىڭ زامانى تۋدى. سونىڭ نەتيجەسٸ كەشەگٸ قارالى «قاڭتار وقيعاسىنا» ەكەلٸپ سوقتىردى. سول كەزدە كٶپشٸلٸك شىنىمەن دە, ەلٸمٸزدٸ د.ا. قوناەۆ باسقارعان زامانداعى ەدٸلەتتٸلٸكتەردٸ ەسكە الدى.
. . .
وسى ورايدا بەلگٸلٸ ساياساتكەر دوسىم سەتباەۆ: «قازٸرگٸ تاڭدا كەڭەس ٶكٸمەتٸن كٶرمەگەن جاستار اراسىندا دٸنمۇحامەد قوناەۆتى جاقسى كٶرۋ ترەندٸ پايدا بولدى... بٷگٸندە قازاق جاستارى ٶزدەرٸنٸڭ كۋميرلەرٸن ورتا عاسىرلاردان ەمەس, بەرگٸ كەزەڭدەردەگٸ تۇلعالاردىڭ اراسىنان ٸزدەپ, قوناەۆتىڭ ٸس-ەرەكەتٸن جوعارى باعالاپ جاتىر»... دەپ جازىپتى.
سونىمەن قاتار 16 ناۋرىز كٷنٸ پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتە قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋىندا د.ا. قوناەۆتىڭ ەسٸمٸن الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى رەتٸندە قاپشاعاي قالاسىنا بەرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسىن بۇقارا حالىق ٷلكەن قوشامەتپەن جىلى قابىلدادى.
بۇل دەگەنٸڭٸز – ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ سالتانات قۇرىپ, تالاي جىل ەسكٸ بيلٸكتٸڭ تاراپىنان بۇعاتقا تٷسٸپ كەلگەن ديماش اعا بەدەلٸنٸڭ «جاڭا قازاقستانمەن» قوسا قايتا جاڭعىرۋىنىڭ بەلگٸسٸ دەپ قابىلداعانىمىز جٶن. وسىلايشا, بيىل تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان الىپ تۇلعا كەزٸندە ٶز قولىمەن سالدىرعان قاپشاعاي قالاسىنا اتى بەرٸلٸپ, ٶز تۇعىرىن تاپتى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ ٶتكەندەگٸ كادر ساياساتىنداعى كەمشٸلٸكتەر مەن ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ كٶپ ەڭگٸمەلەر اشىق ايتىلا باستاعانى قۋانتادى.
بۇعان قوسا, مەحانيزاتور, سۋشى, جٷرگٸزۋشٸ, كٷزەتشٸ, باقتاشى سيياقتى ەلەۋمەتتٸك احۋالى تٶمەن توپ ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸ دە مەملەكەتتٸڭ نازارىنان تىس قالدى. كەشەگٸ سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتانعان جازىلبەك قۋانىشباەۆ سيياقتى شوپاندار مەن كەمشات دٶنەنباەۆا سيياقتى مەحانيزاتورلارعا جاسالاتىن قوشەمەت كەلمەسكە كەتتٸ. اتالمىش سالانىڭ ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن سايلاۋدىڭ دوداسىنا تٷسٸپ, دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولۋ ٷمٸتٸ دە باياعىدا ٷزٸلگەن ەدٸ. ەندٸ وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان» قۇرۋداعى قولعا العان شارالارىنىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك سالا باستى نازاردا ەكەنٸ قۋانتادى.
سونىمەن قاتار ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا پارلامەنتتە جاساعان جولداۋىندا قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنا 30 ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, جىل اياعىنا دەيٸن 20-دان استام زاڭدار قابىلداۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى تاپسىرماسىنان تالاي جىلعى قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ وڭدى شەشٸم تاباتىنىن بايقاۋعا بولادى. سونىڭ ٸشٸندە پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق سايلاۋ جٷيەسٸنە كٶشۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە ايتقانى الداعى ۋاقىتتا ەدٸل سايلاۋلاردى ٶتكٸزۋدٸڭ العى شارتى ەكەنٸ سٶزسٸز.
. . .
سٶز سوڭىندا تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, سىرت قاراعان ادامعا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى مەن ديماش احمەتۇلىنىڭ وبرازدارىنان بەلگٸلٸ بٸر ۇقساستىقتاردى دا بايقاۋ قيىن ەمەس. ولاي توپشىلاۋىمىزدىڭ سەبەبٸ, قاسىم-جومارت كەمەلۇلى وتىز جىلدان اسا بيلٸك باسىندا جٷرٸپ, ارتىنان بٸر اۋىز جامان سٶز ەرگٸزبەدٸ. سونىمەن قاتار, قارجىلىق-وليگارحتىق توپتارمەن مٷددەلەس ەمەستٸگٸ دە انىق. اتالمىش مەسەلەلەر تۋرالى ٶزٸنٸڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا اشىق ايتتى.
مىسالى, پرەزيدەنتتٸڭ تۋىسقاندارى جوعارى ساياسي جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە, سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورلاردا باسشىلىق قىزمەتتە جۇمىس ٸستەمەۋ كەرەكتٸگٸن دە ەسكەرتتٸ. بۇل دەگەنٸڭٸز – وتباسىلىق-كلاندىق باسقارۋ جٷيەسٸنەن باس تارتۋدىڭ جەنە «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن قاعيداتتىڭ جارقىن ٷلگٸسٸ. وسىنداي مٷددەلٸلٸك تۇرعىسىنان قاراساق, ەكٸ تۇلعانىڭ ٶمٸر جولدارىنداعى ۇقساستىق پەن حالىققا قىزمەت ەتۋ قاعيداتتارى دا بٸر-بٸرٸنە ٷيلەسٸپ تۇرعانداي.
سونىمەن قاتار قازٸرگٸ ۋاقىتتا كەيبٸر باق كٶزدەرٸ مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە مەشھٷر-جٷسٸپ كٶپەەۆتٸڭ: «ەلٸمٸزدٸ 70 جىل دٸنسٸزدەر بيلەيدٸ, 30 جىل ۇرى-قارى بيلەيدٸ, سودان كەيٸن قوي ٷستٸنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان كەلەدٸ» دەگەن سەۋەگەيلٸك تۇجىرىمى تۋرالى دا جيٸ ايتىلىپ جٷر. جاقسى سٶز – جارىم ىرىس, ەرينە. سوندىقتان دا اڭىز بەن اقيقاتقا تولى وسى بٸر كيەلٸ تۇجىرىمنىڭ ارتىندا جارقىن بولاشاقتىڭ سۇلباسى بوي كٶرسەتٸپ تۇرعان سيياقتى سەزٸنەمٸن. لايىم سولاي بولعاي...
بەكەن نۇراحمەتوۆ, قازاقستاننىڭ قايراتكەر جۋرناليسٸ, س.بەردٸقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ.
