ەكسپورتقا باسىم كٶڭٸل بٶلە باستاعان ايماق ەلدەرٸ وسى ارقىلى جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن شەشٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى كٶزدەيدٸ. الايدا قىتايدىڭ دا ٶز بٸلگەنٸ بار. ورتا ازيياعا ٶز نارىعىن ايقارا اشىپ, وسىنىڭ نەگٸزٸندە ىقپالىن ارتتىرا تٷسۋدٸ ماقسات تۇتادى.
«بەيجٸڭ ايماق ەلدەرٸنە نەسيە تاراتۋدى تىيىپ, ىقپال ەتۋدٸڭ ٶزگە جولىن جٷزەگە اسىرىپ كٶرمەك», – دەيدٸ Eurasianet.
ورتا ازييانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە ەسٸگٸن ايقارا اشقان قىتاي ايماقپەن اراداعى ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ جاڭا كەزەڭٸنە اياق باسپاق.
Eurasianet جازعانىنداي, قىتاي وسى كٷنگە دەيٸن ورتا ازييادان مۇناي مەن گازدان ٶزگە جارىتىپ ەشتەڭە الماعان. بىلتىردان بەرٸ وسى ساياساتقا تٷزەتۋ ەنگٸزگەن بەيجٸڭ شيكٸزاتتان ٶزگە تاۋاردى ساتىپ الۋعا قۇلىق تانىتىپ جٷر.
«ورتا ازييادان قىتاي نارىعىنا ٶتەتٸن ازىق-تٷلٸك, كٶكٶنٸستٸڭ اياسى كەڭٸپ كەلەدٸ. فيتاسانيتارلىق كەلٸسٸمشارتتارعا قانداي دا بٸر بيۋروكراتيياسىز قول قويىلۋدا. قىتاي ايماقتىڭ كەسٸپكەرلەرٸنە ەكسپورتتىق ليتسەنزييا الۋعا جەردەمدەسٸپ, قحد-دىڭ ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىنداعى ەرەكشەلٸكتەرٸن ەرەكشە ىقىلاسپەن تٷسٸندٸرۋدە», – دەيدٸ Eurasianet.
بەيجٸڭنٸڭ مۇنىسى بەكەر ەمەس. ەلبەتتە, وسى ارقىلى قىتاي ايماقتىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان قىتاي كومپانييالارىنا ايماق نارىعىنا ەنۋٸنە جول اشادى ەرٸ ساياسي ىقپالىن كٷشەيتە تٷسەدٸ.
Eurasianet پايىمداۋىنشا, قىتاي ايماق ەلدەرٸندەگٸ ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارعا بٶلگەن نەسيەلەردٸڭ نەتيجەسٸ شامالى ەكەنٸنە كٶزٸ جەتكەن. ال مىنا بٸر ەدٸستٸڭ اقىر سوڭى ٶزٸن-ٶزٸ اقتارىنا كٷمەندانبايدى.
قىتاي نارىعىنا كٸرە وتىرا ورتا ازييانىڭ ەكسپورتشىلارى دوللارمەن تابىس تابادى, تابىس تاپقاسىن تٷسٸمٸن كٶبەيتكٸسٸ كەلەدٸ, تيٸسٸنشە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرادى, وسى ارقىلى بەيجٸڭگە باسىبايلى بايلانعانىن بايقاماي قالادى.
ايتالىق, قىتاي كورەيا مەن اۆسترالييانى جازالاعىسى كەلسە, بۇلاردىڭ تاۋارىن ٶز نارىعىنا ٶتكٸزبەي قويادى.
ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٷكٸمەتٸ ەكسپورت سالانى دامىتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن ەلدەنەشە رەت ايتقان. ولار وسى ارقىلى جۇمىسسىزدىق مەسەلەسٸن شەشۋدٸ كٶزدەيدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ پوتەنتسيالىن كٶتەرگٸسٸ كەلەدٸ.
2019-دا بەيجٸڭگە ساپار شەككەن قازاقستان پرەزيدەنتٸ توقاەۆ قىتايعا تاسىمالداناتىن بيدايدىڭ كٶلەمٸن ٷش ەسە ارتتىرۋدى ۇسىندى. بۇل ەكسپورت ەلەۋەتٸن ارتتىرعىسى كەلەتٸن قازاقستان ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸك ەكەنٸن ايتتى.
توقاەۆ بيداي ساۋداسىمەن عانا شەكتەلگەن جوق. قازاقستاننىڭ قىتاي نارىعىنا ارناپ سٷت ٶنٸمدەرٸن, سيىر ەتٸن, قۇس ەتٸن, قوي ەتٸن, شوشقا ەتٸن, ۇن, استىق جەنە مايلى داقىلدار جەتكٸزۋگە ساقاداي-ساي وتىرعانىن تٸلگە تيەك ەتتٸ. «بٸز قىتاي نارىعىنا تاسىمالداناتىن ەكولوگييالىق تازا ٶنٸمدەردٸڭ كٶلەمٸن كٶبەيتە تٷسۋدە كٶزدەيمٸز» دەدٸ توقاەۆ.
ٶزبەك باسشىسى ميرزييوەۆ تە سول سارىندا سٶيلەگەن. قىتايعا ەكسپورتتالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن بەس ەسە ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكٸزگەن.
«بەيجٸڭ ستراتەگيياسى ەكٸ تارماقتان تۇرادى. ولار الدىمەن 1,4 ملرد تۇتىنۋشىسى بار ٸشكٸ نارىققا كٸرۋگە جول اشادى. ساياساتى ەكسپورتقا باعىتتالعان, قىتاي نارىعىن يگەرۋگە قۇلىقتى كومپانييالاردى قارجىلاندىرادى.
بۇل ۇزاقمەرزٸمدٸ جوبا. قازاقستانداعى ينۆەستيتسييالىق اگەنتتٸكتٸڭ دەرەگٸنشە بيىل ەلدە ەت ەكسپورتى باعىتىنداعى جالپى قۇنى 127 ملن دوللارعا باعالانعان 5 كەسٸپورىن اشىلادى, ونىڭ ٸشٸندە قىتاي كاپيتالىنىڭ كٶمەگٸمەن قابىرعاسى قالاناتىن قۇنى 26 ملن دوللارعا باعالانعان ٸرٸ جوبا بار. كەسٸپورىن الماتى وبلىسىندا اشىلادى.
قازاقستان ٷكٸمەتٸ ەلدٸڭ «حالىقارالىق ازىق-تٷلٸك حابىنا» اينالاتىن مٷمكٸندٸگٸ بارىن ەركەز ماقتانا ايتادى. جۋرناليستەرمەن ساۋالداسقان ساۋدا مينيسترٸ باقىت سۇلتانوۆ ٶزٸ باسقاراتىن ۆەدومستۆونىڭ جىل سايىن 100-دەن اسا قازاقستاندىق كومپانييانىڭ ٶنٸمٸن سىرتقى نارىققا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەلپٸنە جەتكٸزگەن. سۇلتانوۆتى سٶزدەن ٸسكە كٶشكەن كەزدە باعالايتىن بولامىز», – دەيدٸ Eurasianet.
سايت دەرەگٸنشە, سوڭعى جىلدارى قازاقستان شيكٸزات تەۋەلدٸلٸگٸنەن بٸرتە-بٸرتە ارىلىپ كەلەدٸ. بۇل ٷردٸس 2015 جىلدان بەرٸ بايقالۋدا ەكەن. ٶزبەكستان دا سولاي. ەكونوميكاسى ماقتا ەكسپورتىنا بايلانعان تاشكەنت سوڭعى جىلدارى «قۇلدىقتان» قۇتىلۋعا تىرىسۋدا.
ەيتسە دە, جالپى ٸشكٸ ٶنٸممەن (جٸٶ) سالىستىرعاندا ەكٸ ەلدٸڭ سىرتقى نارىققا تاسىمالدايتىن تاۋار كٶلەمٸ تىم-تىم ماردىمسىز (قازاقستاننىڭ جٸٶ-سى 180 ملرد, ٶزبەكستاندا بۇل كٶرسەتكٸش 58 ملرد-تى قۇرايدى).
Eurasianet مەلٸمەتٸنشە, تەجٸكستان مەن قىرعىزستاندا قحر-عا تاسىمالداناتىن ەكسپورت كٶلەمٸ ٶسپەگەن.
«قازاقستان, ٶزبەكستان جەنە تەجٸستاندا قىتايعا قارسى ٷلكەن اۋديتورييا بار. سوعان قاراماي اتالعان ەلدەر قىتاي ينۆەستورىمەن جۇمىس ٸستەۋگە ىنتىق. قىرعىزستانداعى جاعداي سەل بٶلەك. مۇنداعى قىتايلىق كەسٸپورىندار قاشان كٶرسەڭ بوپسالاۋ مەن زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراپ جاتادى. مەسەلەن, بىلتىرعى جىلدىڭ اقپانىندا قۇنى 280 ملن دوللارعا باعالانعان «ات-باشي» يندۋستريالدى ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ قالدى. قىرعىزدار كەلٸسسٶزدٸ كٸلت ٷزدٸ. بٸشكەك وسىلايشا, ٶز ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرىپ, رەسەيدەن تٷسەتٸن اقشا اۋدارىمدارىنا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلدى», – دەيدٸ Eurasianet.
...
جارايدى, ورتا ازييانىڭ كەسٸپكەرلەرٸ قىتاي نارىعىنا كٸردٸ. ولار بۇل جاقتا قانداي كەدەرگٸمەن كەزدەسۋٸ مٷمكٸن?
Eurasianet جازعانىنداي, بٸزدٸڭ بيزنەسمەندەر قىتاي نارىعىندا ەكٸ تٷرلٸ كەدەرگٸمەن بەتپە-بەت كەلەدٸ ەكەن.
العاشقىسى, قىتاي نارىعى اسا اۋقىمدى نارىق. ورتا ازييادا بەسەكە مۇنداعى بيزنەس الاماننىڭ شاڭىنا دا ٸلەسە المايدى. كٶپتەگەن سالالاردى ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە جەتكەن ٸرٸ ەكسپورتشىلار «يەمدەنٸپ» العان.
بەيجٸڭ بۇل تۋرالى بٸلمەيدٸ ەمەس, بٸلەدٸ. وسى سەبەپتٸ ورتا ازييادان كەلگەن كەسٸپكەرلەردٸ بەسەكەلەستٸكتٸڭ قىر-سىرىنا ٷيرەتەدٸ ەكەن. تاۋارىن قىتاي سٶرەلەرٸنە ەش كەدەرگٸسٸز جەتكٸزۋدٸڭ امال-ەدٸسٸن كٶرسەتەدٸ. ايماقتاعى ٶندٸرٸستٸك پروتسەستەردٸ مودەرنيزاتسييالاۋدى ٶز قالتاسىنان ٶتەيدٸ.
ال قىتاي نارىعىنا كٸرگەن ورتا ازييا كەسٸپكەرلەرٸ ٶزگەلەردەن وزىپ, وسى نارىقتى بيلەپ-تٶستەۋدٸ كٶزدەمەيدٸ. ايماقتان كەلەتٸن ەكسپورتتاۋشىلار بٸرقاتار سەكتوردان از-مۇز ٷلەس السا دا جەتكٸلٸكتٸ, وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق قىرىپ تابىس تابادى.
«ەكٸنشٸ مەسەلەس – لوگيستيكا. قىتايدىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان قالالارعا جەتۋ قيىن. تاۋاردى ۇشاقپەن جەتكٸزۋٸ ٶزٸن-ٶزٸ اقتامايدى. قىمبات. كٶلٸكپەن تاسۋ مەحنات.
مۇنى جاقسى تٷسٸنگەن بەيجٸڭ دە, ورتا ازييا ەلدەرٸ دە ترانسشەكارالىق لوگيستكانى دامىتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. بٸراق بۇل ايتۋعا وڭاي. ٸلگەرٸدە اتى اتالعان «ات-باشي» جوباسى ٸسكە كەلگەندە كەسە-كٶلدەنەڭ شىعار كەدەرگٸلەردٸڭ كٶپ ەكەنٸن كٶرسەتٸپ تۇر», – دەيدٸ Eurasianet.
ايتپاقشى...
قىتاي بىلتىر ەلگە ەت كٸرگٸزەتٸن نەگٸزگٸ ەكسپورتتاۋشى اۆسترالييانى نارىقتان قۋىپ شىقتى. وسى ەلدەن كەلەتٸن سيىر ەتٸنە شەكتەۋ ەنگٸزگەن بەيجٸڭ وسى ارقىلى قىتايدىڭ ادام قۇقىعى باعىتىنداعى ساياساتىن سىنعا العان كانبەرراعا جاۋاپ قاتتى.
ساراپشىلار پٸكٸرٸنشە, قازاقستان بۇل مٷمكٸندٸكتٸ مٷلت جٸبەرمەۋٸ كەرەك. قىتايدىڭ ەتكە دەگەن سۇرانىسىن ٶتٸپ, اقشاعا بٶگٸپ جاتقان نارىقتى يگەرٸپ ەكەتۋگە تيٸس. قىتايلار شوشقا ەتٸن جەمەي تۇرا المايدى. وسىنى ەسكەرگەن دانييالىق جەنە قىتاي ينۆەستورلارى اقمولا وبلىسىنداعى شوشقا ٶسٸرۋ كومپلەكسٸنە 22 ملن دوللار ينۆەستيتسييا قۇيۋعا ۋاعدالاسقان بولاتىن.
...
2020 جىلدىڭ سەگٸز ايىندا قىتاي-قازاقستان شەكاراسىنداعى تاسىمال كٶلەمٸ 14,2 ملن توننانى قۇراعان. بۇل 2019 جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 30 پروتسەنتكە كٶپ.
اۋدارعان اياۋلىم شايماردان
دەرەككٶز: Eurasianet.org
