مەدەنيەتٸمٸز ۇقساس
– قىتاي مەن قازاقستاننىڭ قارىم-قاتىناسى مىزعىماس ەكەنٸنە بٸرنەشە دەلەل بار. بٸرٸنشٸدەن, ەكٸ ەل گەوگرافييالىق جاعىنان بٸر-بٸرٸنە ٶتە جاقىن, عاسىرلار بويى سەنٸمدٸ ەرٸ تاتۋ كٶرشٸ بولىپ كەلەدٸ. بٸز ۇلى جٸبەك جولى ارقىلى ەتەنە ارالاسىپ, ٶزارا تيٸمدٸ ەرٸ دوستىق بايلانىستاردى ورناتا بٸلدٸك. وسى قارىم-قاتىناس ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدٸ. قىتاي مەن قازاقستان حالىقتارى – تاتۋ كٶرشٸ, ەرٸپتەس, بٸر-بٸرٸنە تۋىس. قۇدايدىڭ ٶزٸ وسى تاريحتى جەنە شىندىقتى ٶزگەرتە المايدى, – دەپتٸ سياو مىرزا.
ەلشٸنٸڭ ايتۋىنشا, ەكٸ ەل دە شىعىس ٶركەنيەتٸنە تەن وتباسى قۇندىلىقتارىن ەرەكشە دەرٸپتەيدٸ. «ٷلكەنگە – قۇرمەت, كٸشٸگە – ٸزەت» قاعيداسىن ۇستانادى. قىتاي دا, قازاق تا ەگويزمگە جول بەرمەيدٸ. جاقىنعا قامقور بولا بٸلەدٸ. بۇنىڭ بەرٸ – مەدەنيەتتٸڭ ۇقساستىعى. ال مەدەنيەت – ول حالىقتىڭ جانى, ٸشكٸ بولمىسى. وسى ۇقساستىقتىڭ ارقاسىندا ٶزارا سىيلاستىق پەن قۇرمەت قالىپتاسادى.
– قىتاي ٷكٸمەتٸ العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىندادى. ال 1992 جىلى 3 قاڭتاردا ەكٸ مەملەكەت ەلشٸلەردٸڭ دەڭگەيٸندە ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. سودان بەرٸ قىتاي كٶشباسشىلارى مەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن قىتاي مەن قازاقستاننىڭ بايلانىسى دامىپ كەلەدٸ, – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ سياو.
مەڭگٸلٸك ەرٸپتەستٸككە قالاي جەتتٸك?
ەلشٸ قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ 1995 جىلعى قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸگٸن بەرۋ تۋرالى مەلٸمدەمەسٸن ەسكە الدى. ٷش جىلدان كەيٸن ەكٸ ەلدٸڭ شەكارا مەسەلەسٸ تولىعىمەن شەشٸلدٸ. ال 2002 جەلتوقسان ايىندا قىتاي مەن قازاقستان «دوستىق, ەرٸپتەستٸك پەن كٶرشٸلٸك تۋرالى» كەلٸسٸمدٸ رەسٸمدەدٸ. وسىلايشا, ەكٸ جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزٸ قالاندى.
2005 جىلى شٸلدە ايىندا قىتاي مەن قازاقستان ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ باستايتىنىن مەلٸمدەدٸ. 2011 جىلى وسى باستاما جان-جاقتى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸككە ۇلاستى. ەكٸ جىلدان كەيٸن قحر تٶراعاسى سي تسزينپين قازاقستانعا ساپار جاساپ, «جٸبەك جولى» ەكونوميكالىق بەلدەۋٸن قۇرۋ باستاماسىن جارييالادى.
2015 جىلى ەكٸ تاراپ جان-جاقتى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ جاڭا كەزەڭٸنە اياق باسقانىن مەلٸمدەدٸ. ال 2019 جىلى قىركٷيەك ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىتايعا جاساعان ساپارى كەزٸندە ەكٸ ەلدٸڭ باسشىلارى مەڭگٸلٸك ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ ورناعانىن جارييالاعان بولاتىن.
– مٸنەكي, وسىنىڭ بەرٸ تاريحي دوستىقتىڭ جالعاسى عانا ەمەس, ەڭ جاقىن ەرٸ ەڭ مىقتى قارىم-قاتىناستىڭ كٶرٸنٸسٸ بولسا كەرەك. بۇل – ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان مىزعىماس دوستىق پەن ٶزارا تيٸمدٸ ەرٸپتەستٸكتٸڭ نەتيجەسٸ, – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ سياو.
قىتايدىڭ سالعان ينۆەستيتسيياسى 29,3 ملرد دوللارعا جەتتٸ
ەلشٸ «بٸر جول, بٸر بەلدەۋ» باستاماسىن «نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىمەن ٷندەستٸرۋ شارالارىنا دا باسا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى شارالار ەكٸ ەلدٸڭ دامۋىنا جول اشادى. ال حالىقتار بٸر-بٸرٸنە جاقىنداي تٷسەدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە «بٸر جول, بٸر بەلدەۋدٸڭ» نەتيجەسٸ جوق ەمەس. ٶتكەن جىلى قىتاي مەن قازاقستاننىڭ تاۋار اينالىمى 20 ميلليارد دوللاردان استى. بۇل كٶرسەتكٸش ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناستار ورناعالى 50 ەسەگە ٶستٸ.
قىتايدىڭ قازاقستانعا سالعان ينۆەستيتسيياسى 29,3 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. ال مەردٸگەرلٸك بويىنشا ينجەنەرلٸك كەلٸسٸمدەردٸڭ كٶلەمٸ 32 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. قازاقستاندا 3 مىڭنان استام قىتايلىق كەسٸپورىن تٸركەلدٸ. ۇلى دالا ارقىلى قىتاي-قازاق مۇناي قۇبىرى جەنە «قىتاي – ورتالىق ازييا» گاز قۇبىرى ٶتەدٸ. 55 ينۆەستيتسييالىق جوبا انىقتالدى. ولاردىڭ جالپى سوماسى – 27,4 ميلليارد دوللار. سونىڭ ٸشٸندە مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كٶلٸك دەلٸزٸ, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى اينالما جول جەنە فوتو-ەلەكتروستانتسييا بار. سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعى سيياقتى جاڭا جوبالار دا ۇسىنىلىپ وتىر.
گەوساياسي مەنمەندٸك جەنە قىزعانىش
– سٶز جوق, قىتاي-قازاق قارىم-قاتىناستارى ورتاق مٷددەنٸ كٶزدەيدٸ جەنە ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸككە نەگٸزدەلگەن. ونى ەشكٸم بۇزا المايدى. وسى ورايدا ايماقتان تىس كەيبٸر مەملەكەتتەردٸڭ قىتاي-قازاقستان بايلانىسىنىڭ تابىستى دامىعانىن قالامايتىنىن ايتا كەتكەن جٶن. سونىڭ ارعى جاعىندا گەوساياسي مەنمەندٸك جەنە قىزعانىش تۇر. ول مەملەكەتتەر اردان بەزٸپ, قاۋەسەت تاراتادى, سان الۋان جولدارمەن قىتايعا جالا جاۋىپ, قارالاۋعا تىرىسادى, – دەيدٸ سياو.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ونداي ەلدەر قازاقستاندىقتاردى ٷنەمٸ جاڭىلىستىرىپ وتىرادى. سٶيتٸپ, قىتاي-قازاق بايلانىستارىن بۇزۋعا كٷش سالادى.
– ولار قىتاي-قازاق قارىم-قاتىناسى تۋرالى جاعىمسىز پٸكٸر قالىپتاستىرۋعا تىرىسادى. الايدا ويلاي الاتىن ادام شىندىق پەن ٶتٸرٸكتٸ بٸردەن ايىرادى. سوندىقتان قىتاي-قازاق قارىم-قاتىناسىن بۇزامىن دەيتٸندەردٸڭ ەرەكەتٸ – بوس ەۋرەشٸلٸك, – دەدٸ سياو.
