[caption id="attachment_28664" align="alignright" width="267"]
ولار كٸمدەر?
ٷمٸتكەرلەردٸڭ جالپى سانى 25-كە جەتكەن. ٶزٸن ٶزٸ ۇسىنۋشىلار دا, بەلگٸلٸ بٸر پارتييالاردىڭ اتىنان تٷسۋشٸلەر دە مول. دەسە دە, نەگٸزگٸ تالاس تٶمەندەرگٸ تٶرت ٷمٸتكەردٸڭ اراسىندا بولادى دەيدٸ قىرعىز اقپاراتتارى.
بٸرٸنشٸسٸ, «رەسپۋبليكا - اتا-جۇرت» پارتيياسىنىڭ ليدەرٸ, بۇرىنعى پرەم-ەر-مينيستر, اتى شەتەلگە دە تانىمال ميللياردەر ٶمٸربەك بابانوۆ.
ەكٸنشٸسٸ, قازٸرگٸ پرەمەر-مينيستر, اتامباەۆ جاقتاپ وتىرعان سوورونباي جەەنبەكوۆ.
[caption id="attachment_28665" align="alignleft" width="192"]
ٷشٸنشٸسٸ, «اق-شۋمكار» پارتيياسىنىڭ باسشىسى, قىرعىزستاننىڭ بٷگٸنگٸ بيلٸككە قارسى وپپوزيتسييالىق توبى تٷگەلگە جۋىق قولداپ وتىرعان تەمٸر ساريەۆ.
تٶرتٸنشٸسٸ, «ونۋگۋۋ-پروگرەسس» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى باقىت توروباەۆ.
ساراپشىلار وسى تٶرت كانديدات اراسىنداعى بەسەكە قازاننىڭ 15-ٸندە ٶتەتٸن سايلاۋدىڭ كٶرٸگٸن قىزدىرادى دەپ بولجاپ وتىر. بابانوۆ ٶزٸنٸڭ اقشاسىنا سەنگەنٸمەن, ونىڭ ساياسي ەليتا اراسىندا بەدەلٸ تىم جوعارى ەمەس كٶرٸنەدٸ. ال جەەنبەكوۆ بولسا قىرعىز ەليتاسى مەن ساياسي بەلسەندٸلەر اراسىندا «سەنٸمسٸز تۇلعا» قاتارىندا اتالاتىنى بايقالادى. سەبەبٸ ول بٷگٸنگٸ بيلٸكتٸڭ «تۋىندىسى». قىرعىز اعايىندار اتامباەۆتىڭ سوڭعى جىلدارى بيلٸكتەن كەتپەۋ ٷشٸن تٷرلٸ امال-شارعى ويلاستىرىپ, ٶزٸنە قارسى توپتاردى قۋدالاۋمەن اينالىسا باستاعانىنا نارازى. اتامبەۆتىڭ بەدەلٸ بەلگٸلٸ ساياسي قايراتكەر, قىرعىزستانداعى تالاي ساياسي بۇلعاق پەن ٶتكەلەكتەردٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن ٶمٸربەك تەكەباەۆتى تۇتقىنداتىپ, وسى سايلاۋعا قاتىستىرماي تاستاعانى ٷشٸن تٶمەندەي تٷسكەن. كەزٸندە باكيەۆ ەلدەن قاشقاندا وتۋنباەۆانىڭ قاسىندا بولعان, كەيٸن اتامبەۆ بيلٸككە كەلەردە وعان ٶز ورنىن بەرٸپ, ەلدٸ سەن باسقار دەپ ٷمٸت ارتقان تۇلعا وسى – تەكەباەۆ بولسا كەرەك. تەكەباەۆ كٷزدەگٸ سايلاۋعا قاتىسا المايدى. بٸراق ونى جاقتايتىندار قازٸر تەمٸر ساريەۆتٸ قولداپ وتىر.
[caption id="attachment_28666" align="aligncenter" width="640"]
قازاقستان ٷشٸن قىرعىزداعى سايلاۋدىڭ ماڭىزى
جۋىردا عانا قازاقستان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا 100 ميلليون دوللار كٶمەك بەردٸ. بۇل شەشٸمدٸ ەر تاراپقا جٷگٸرتٸپ, قولداماعاندار دا, قولداعاندار دا كەزٸكتٸ. شىن مەنٸندە, قازاقستاننىڭ كٶرشٸلەس ەلگە كٶمەك كٶرسەتۋٸ قۇپتارلىق ٸس. ٶسەر جۇرت كٶرشٸسٸنٸڭ دە باقۋاتتى بولۋىن كٶزدەيدٸ. قىرعىز بٸز ٷشٸن ستراتەگييالىق ەرٸپتەس قانا ەمەس, تۋىسقان ەل. ولاردىڭ تىنىشتىعى, دامىعاندىعى, تەز قارقىندا ٶسٸپ-ٶنگەنٸ قازاقستان ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى. كٶرشٸڭ تىنىش بولسا, ۇيقىڭ تىنىش. كٶرشٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەسە, ايماقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ. ورتالىق ازييا جۇرتىنىڭ بٸرتۇتاستىعى, بٸرلٸگٸ ەرتەڭگٸ بولاشاق ٷشٸن اسا قاجەت.
بٸزدٸڭ ەل قىرعىزستانداعى سايلاۋعا بەيجاي قاراماۋعا تيٸس. ولارعا بٸلٸكتٸ باسشى كەلسە, ەلٸن عانا ەمەس, تۇتاس ٷيەكتٸڭ دامۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەس قوسادى. قىرعىزستانداعى كەز كەلگەن ساياسي وقيعا بٸزدٸ دە اينالىپ ٶتپەسٸ انىق. اقاەۆ جەنە باكيەۆ كەزٸندەگٸ ساياسي جانجال قىرعىز حالقىن ساياسي تۇرعىدان شىڭدادى. ەرينە, مۇنىڭ زاردابىن دا تارتپاي قالعان جوق. قاراشا جۇرتتىڭ سول كەزدەرٸ قازاقستان مەن رەسەيگە اعىلعانىن جاقسى بٸلەمٸز. بٸراق, وسى وقيعالار قىرعىزستاندىقتاردىڭ جەكە كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسۋىنا, حالىقارالىق ساۋداعا ٷيرٸلەسۋٸنە, شاعىن ٶنەركەسٸپتٸ دامىتۋىنا ٶزٸندٸك سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. ەڭ باستىسى, قىرعىزستان ورتالىق ازيياداعى دەموكراتييالىق قۇندىلىقتى قالىپتاستىرا باستاعان ەل رەتٸندە ٶزدەرٸن ەلەمگە تانىتتى. بۇل ٷردٸس دامۋدى كٶزدەگەن بارلىق مەملەكەتتٸڭ باسار جولى دەسەك تە بولادى. رەۆوليۋتسييا ەمەس, ەۆوليۋتسييا ارقىلى داميمىز دەگەن تۇجىرىمنىڭ استارىندا جاقسى ماعىنا مەنمۇندالاعانىمەن, دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا جەتۋ ٷشٸن كەيبٸر ەلدەردٸڭ ٸشكٸ جاعدايىنا بايلانىستى بەلگٸلٸ بٸر بوداۋ بەرۋٸنە تۋرا كەلەدٸ. قىرعىز حالقى سول بوداۋدى قانىمەن دە, ارىمەن دە بەرگەن جۇرت. ەندٸ بۇل ەلگە تىنىشتىقپەن قاتار, ٶزدەرٸ قالىپتاستىرعان قۇندىلىقتاردى ودان ارى دامىتۋى اسا كەرەك. ساياسي رەفورمالاردى جەتٸلدٸرٸپ, ادام قۇقى, سٶز بوستاندىعى, ازاماتتىق ەركٸندٸكتٸ نىقتاي تٷسكەنٸ ايماق ٷشٸن تيٸمدٸ. اتامباەۆتى سىناۋشىلار پرەزيدەنت سوڭعى كەزدەردە ٶزدەرٸ ەزەر جەتكەن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا قارسى شەشٸمدەر قابىلدادى دەپ سٶگەدٸ. ولار كەلەسٸ پرەزيدەنت قازٸرگٸ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸن بۇزباي, وسى باعىتتا دامۋىنا كەپٸلدٸك بەرسە دەپ ارماندايدى. قىرعىز حالقى بۇل ارمانىنا جەتەدٸ دەپ بٸلەمٸز.
بٸز ٷشٸن ايماقتاعى ساياسي رەفورمانى ايرىقشا ەرٸك-جٸگەرمەن جاساعان ەلدٸڭ بولاشاق پرەزيدەنتٸ ٶز حالقىنىڭ ماقسات-مٷددەسٸن قورعايتىن تۇلعا بولعانى قىمبات.
[caption id="attachment_28667" align="alignright" width="336"]
وتۋنباەۆا كٸمدٸ قولدايدى?
قىرعىزستاننىڭ باكيەۆتەن كەيٸنگٸ ۋاقىتشا پرەزيدەنتٸ روزا وتۋنباەۆا حانىم بيلٸكتەن كەتەرٸندە اتامباەۆقا زور ٷمٸت ارتاتىنىن مەلٸمدەگەن. وتۋنباەۆا ورتالىق ازيياداعى جالعىز ەيەل پرەزيدەنت رەتٸندە تاريحتا قالاتىنى انىق.ول قىرعىز ەلٸن ساياسي رەفورماعا باستاعان كٶشباسشى رەتٸندە دە ٶز ەلٸنٸڭ ماقتانىشى بولىپ قالا بەرمەك.
وتۋنباەۆا مەن اتامبەۆ ەكەۋٸنٸڭ اراسى قازٸر سالقىن. وتۋنباەۆا بٷگٸنگٸ پرەزيدەنتتٸ «اۆتوريتارلىق رەجيمگە» بۇي ۇردى دەپ سانايدى. ول ٶزٸ باستاعان ەدٸل سايلاۋ ٶتكٸزۋ, ورنىنان ۋاقتىلى كەتە بٸلۋ دەستٷرٸن ٶزگەلەر دە ساقتاسا ەكەن دەگەن ٷمٸتٸن جاسىرماي كەلەدٸ. تەكەباەۆ ۇستالعاندا ونى قولداۋعا شاقىرىپ, سوتىنا دا بٸرنەشە مەرتە كەلگەن وتۋنباەۆا قازٸرگٸ سايلاۋدا ساريەۆتٸ قولدايتىنىن بٸلدٸرٸپ ٷلگەردٸ. ونىڭ سەبەبٸ دە جوق ەمەس. ساريەۆ پرەمەر-مينيستر (2015-16) بولعان جىلعا جەتپەس ۋاقىتتا ٶزٸنٸڭ ٸسكەرلٸگٸن, تاباندىلىعىن ەرٸ ساياسي شەشٸمدەر قابىلداۋعا قاۋقارلىعىن تانىتىپ ٷلگەردٸ. سونداي-اق, ساريەۆتٸڭ ەڭ باستىسى قىرعىز حالقى ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋدٸ ماقسات تۇتاتىندىعىنا ريزا. بۇعان دەيٸن بولاشاق پرەزيدەنتتٸككە نەگٸزگٸ قارسىلاس سانالعان تەكەباەۆ تۇتقىندالعان سوڭ ەندٸگٸ ٷمٸتكەرٸمٸز كٸم دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەگەن قىرعىز ساياساتشىلارى وسى ساريەۆكە توقتالىپ وتىر. ٶيتكەنٸ, ساريەۆ ەرقاشان ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن انىق جەتكٸزٸپ, ٶز ۇستانىمىنان تايمايتىندىعىمەن ەلگە تەز تانىلدى. ول پرەمەر-مينيستر بولماي تۇرىپ-اق, قىرعىز جوعارعى كەڭەشتٸڭ دەپۋتاتى بولعان ەرٸ ەرتٷرلٸ قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىپ, قىرعىز بيلٸگٸنٸڭ ەر ساتىسىندا شىڭدالىپ ٷلگٸرگەن. ٶزٸنٸڭ پارتييالاستارى بولسا ساريەۆتٸ ايتقان ۋەدەسٸندە تۇراتىن, ەرقانداي ساياسي وقيعالار كەزٸندە ەموتسيياعا بەرٸلمەي, جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, قىرعىزستانعا پايدالى ويلى پٸكٸر ايتاتىن ەرٸ حالىقارالىق قارىم-قاتىناستا ىسىلعان, قازاقستان, رەسەي سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ بيلٸگٸمەن تٸل تابىسا بٸلگەن تۇلعا دەپ بٸلەدٸ.
ساريەۆ ٷكٸمەتتٸ باسقارعاندا قانداي ٸس تىندىردى?
بار-جوعى بٸر جىلعا جەتەر-جەتپەس قىرعىز ٷكٸمەتٸن باسقارعان تەمٸر ارگەنبايۇلى قىرعىز حالقى ٷشٸن بٸرتالاي وڭدى ٸستەر جاساعان. حالىق ونىڭ قاتاڭ تەرتٸبٸ مەن مٸنبەردەن اشىق ەڭگٸمە ايتىپ, ٶزٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸن (مينيسترلەردٸ) كەرەك كەزٸندە اياماي سىناپ, جۇرتشىلىقپەن ەمٸن-ەركٸن ارالاسقانىن ۇناتاتىنى بايقالادى.
قىرعىز اقپارات قۇرالدارى ەڭ باستى ٸسٸ دەپ تٶمەندەگٸدەي بٸرنەشە مىسالدى كەلتٸرگەن.
بٸرٸنشٸدەن, ساريەۆ ٷكٸمەتٸ ٶزبەكستانمەن اراداعى شەكارا داۋىن توقتاتۋعا, ەكٸ ەلدٸڭ ىنتىماعىن نىعايتىپ, ٶزارا جانجالدى بولدىرماۋعا, سول ارقىلى قىرعىزستاننىڭ شەكاراسىن تۇراقتاندىرۋعا كٶپ ەرٸك-جٸگەر جۇمساعان. ٶزبەكستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى شەكارا داۋى سوناۋ 1990 جىلداردان بەرٸ بٸتەۋجارا سەكٸلدٸ تولىق جازىلماي كەلەدٸ. ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى سۋىق قارىم-قاتىناس ەر جاق ٷشٸن دە پايدالى ەمەستٸگٸن بٸلسە دە, مۇنى شەشۋدٸڭ جولىن تاپپاي كەلە جاتقانى بايقالادى. ەندٸ عانا ٶزبەكستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزيەياەۆ وسى ٸستٸ وڭدى شەشۋدٸ قولعا الىپ وتىر. ساريەۆ بٷگٸنگٸ كەلٸسسٶزدەردٸڭ باستاماشىلارىنىڭ بٸرٸ دەپ بٸلەتٸن جۇرت مول.
[caption id="attachment_28668" align="alignleft" width="208"]
ەكٸنشٸدەن, ساريەۆ كەزٸندە قىرعىزستان ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا كٸردٸ. ەرينە, بۇل قادامدى قىرعىز ەلٸنٸڭ كەرٸ كەتۋٸ دەپ باعالاعاندار دا بار. بٸراق قىرعىزستان ٷشٸن بۇدان وڭدى جول جوق ەكەنٸن ۋاقىت دەلەلدەپ وتىر. بۇل ەلدٸڭ نەگٸزگٸ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىسى – قازاقستان مەن رەسەي. بۇل ەكٸ ەلسٸز قىرعىزستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋى نەعايبىل. بۇل ەكٸ ەلدە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگٸزگٸ ويىنشىلارى. قىرعىزستان جەڭٸل ٶنەركەسٸبٸ دامي باستاعان ەل بولعاندىقتان ٶزٸنٸڭ تاۋارىن ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭٸستٸككە ەركٸن ساتۋى كەرەك. قازٸر قازاقستان مەن رەسەي بازارىندا قىرعىزستاندا ٶندٸرٸلگەن كيٸم-كەشەك, ماقتا-ماتا ٶنٸمدەرٸ كٶپتەپ ساتىلا باستاعان. بۇل, ەڭ الدىمەن, قىرعىز ٶندٸرۋشٸلەرٸ مەن ساۋداگەرلەرٸنٸڭ اۋقاتتانۋىنا اشىلعان داڭعىل جول بولدى. وداققا كٸرۋ ارقىلى قىرعىزستان ٶزٸنٸڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸبٸن قورعاپ قالدى دەۋگە بولادى. بۇل وسى ەل ٷشٸن اسا ماڭىزدى ەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, ەلدەگٸ جەكە كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا, تۋريزمدٸ قولداۋعا كٶپ كٷش جۇمسادى. ەسٸرەسە, ىستىق كٶلگە باراتىن حالىقارالىق ماڭىزى بار جولى جٶندەۋ ٷشٸن ٷكٸمەتتەن قىرۋار قارجى بٶلدٸردٸ ەرٸ كەيبٸر شەتەلدٸكتەرگە ساتىلىپ كەتكەن پانسيوناتتاردى قايتارىپ الۋعا ىقپال ەتتٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, ساريەۆتٸ رەسەي مەن قازاقستان بيلٸگٸ دە قولدايتىنى بايقالادى. بۇل جايىندا قىرعىز سايتتارى جيٸ جازىپ جٷر.
قىرعىز ساراپشىلارى بۇدان ٶزگە دە كٶپتەگەن مىسالدار كەلتٸرٸپ, ونى بولاشاق پرەزيدەنت بولۋعا لايىق تۇلعا دەپ باعالاپ وتىر. ونىڭ ٷكٸمەتتٸ ۇزاق باسقارماي, جۇمىسىنان بوساۋى سەبەبٸ ەل الدىنداعى بەدەلٸنٸڭ كٷن ساناپ ٶسۋٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. جۇرت سول شاقتا اتامباەۆتى ەمەس, ساريەۆتٸ جيٸ اۋىزعا الا باستاعان...
تٷيٸن:
ساريەۆ ٶزٸ بٸر سٶزٸندە مەن بايلىق پەن مانساپ ٷشٸن ەمەس, ەلٸمنٸڭ بولاشاعى ٷشٸن قىزمەت ەتكٸم كەلەدٸ دەپتٸ. بۇرىنعى قىرعىز تاريحىندا ەسٸمدەرٸ التىن ەرٸپتەرمەن جازىلعان تۇلعالار سەكٸلدٸ تاريحتا قالۋدى كٶزدەيتٸنٸن ايتا كەتكەن ول: «مەن ارىمنىڭ الدىندا انت ەتەمٸن: قىرعىز حالقىنىڭ باقىتى ٷشٸن كٷرەسپەي قويمايمىن!» دەپ ۋەدە بەرٸپتٸ.
ت. ٶسكەنباي
